Ashtanga Sangraha · Chapter 1.39

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

kṣāro hi nānauṣadhasamavāyanirvṛtteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇoṣṇo dahanaḥ pācano vidāraṇo vilāyanaḥ śodhano ropaṇaḥ krimyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇādyataśca sambādhāvakāśajeṣu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśo 'rbudādiṣu śastreṇa cāsidhyastu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate /
sa dvividho bāhyābhyantaraparimārjanabhedena //

tatrārśo 'rbudabhagandaragranthiduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlavartmamukharogakuṣṭhakilāsatilakālakādiṣu bahiḥ parimārjanena /
antaḥparimārjanena tu gulmagarodarāgnisādamalasaṅgaśūlānāhāśmarīśarkarādiṣu sa yathāsvamevopadekṣyate //

na tūbhayo 'pi yojyo bhīrudurbalakṣāmavātapittārditajvarātisārapāṇḍuśirohṛdayarogamehākṣipākatimirārocakāturakṛtavamanavirekartumatīgarbhiṇyudvṛttaphalayonisarvāṅgaśūlaviṣamadyapīteṣu /
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaramuṣkaśephasrotassvalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇoścānyatra vartmarogāt /
tathā śītoṣṇavarṣadurdinapravāteṣu ca //

atha bahiḥ parimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca /
tasya pākavidhiḥ śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste 'hani praśastadeśajātaṃ madhyamavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumano 'kṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ kṛtvā pradakṣiṇaṃ cābhyarcyainamadhivāsayet //

daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ /
gantumarhantyasaṅkruddhāstyaktvemaṃ vāsamavyayam //

bheṣajārthaṃ grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimam /
vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ //

iti /
athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyettato yugamātramārūḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet /
evaṃ ca pāribhadrapalāśāśvakarṇarājavṛkṣamahāvṛkṣavṛkṣakendravṛkṣāsphotasaptacchadanaktamālatilvakakadalībibhītakāśvamārakapūtīkacitrakārkakākajaṅghāpāmārgāgnimanthān vasante saṅgṛhītāṃśca yavān saśūkanālāṃścatasraśca kośātakīḥ savān samūlaphalapatraśākhān khaṇḍaśaḥ kalpayitvā nātiśuṣkān śilātalasthān nivāte pṛthaṅ nicayīkṛtya muṣkakanicaye ca sudhāśarkarāḥ prakṣipya tilakuntalairādīpayet /
dagdhvā ca śānte 'gnau pṛthak sudhāśarkarābhasma kṛtvetarat sarvakṣāradroṇamadhikamuṣkakaṃ salilapalasahasreṇa gavādimūtrapalasahasreṇa cāloḍya mahatā vastreṇa parisrāvayet /
yāvadaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca jātastadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā bhasma vivarjayet /
tataḥ snehapākavidhinā pācayet /
pacyamāne ca tasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ kṣīrabakaṃ śaṅkhanābhicāyase pātre 'gnivarṇān kṛtvā tatkṣārācchakuḍavamātre nirvāpya tenaiva ca suślakṣṇaṃ piṣṭvā pratīvāpaṃ dadyāt /
tataśca sutarāṃ darvyāvaghaṭṭayan vipacet yāvacca sabāṣpairbudbudaiḥ samuttiṣṭhet sāndratayā ca darvīpralepī syāttadainamavatāryāyoghaṭe yavaraśau suguptaṃ sthāpayet /
eṣa madhyamaḥ kṣāraḥ //

mṛdau śarkarādīnnirvāpyāpanayenna tu piṣṭvā kṣipet /
tīkṣṇe tu dantīcitrakalāṅgalikāpūtīkapravālatālapatrībiḍasvarjikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ ślakṣṇacūrṇīkṛtā dagdhāśca śaṅkhaśuktīḥ pūrvavat prativāpaṃ dadyāt /
tāṃśca vyādhibalataḥ saptarātrādūrdhvaṃ prayuñjīta /
kṣīṇabale tu balādhānārthaṃ punaḥ kṣārajalamāvapet /
tatranātitīkṣṇo nātimṛduḥ śvetaḥ ślakṣṇaḥ śīghraḥ picchilaḥ śikharī sukhanirvāpyo 'lparuganabhiṣyandī ceti daśa kṣārasya guṇāḥ /
daśaiva ca doṣāḥ /
tadyathā /
atyuṣṇo 'tiśīto 'titīkṣṇo 'timṛduratitanuratighano 'tipicchilovisarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti //

tatra kṣārakarmaṇyupahāret picuvartiśalākādarvyañjalikāghṛtamadhuśuktatuṣodakamastukṣīrodakaśītapradehaśayanāsanādīni /
atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vāptaparicārakagṛhītasya vyādhiṃ chitvāvalikhya pracchāya vā picuplotānyatarāvaguṇṭhitayā śalākayā kṣāraṃ pātayet /
tato mātrāśatamupekṣeta /
vartmaroge tu nirbhujya vartmanī picunā madhūcchiṣṭena vā kṛṣṇabhāgaṃ pracchādya padmapatratanuḥ kṣāralepaḥ /
ghrāṇajeṣu tvarśo 'rbudeṣvādityābhimukhasyonnamayya nāsikāmupekṣyāśca pañcāśanmātrāḥ /
tadvacchrotrajeṣu /
gudārśassu pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya dhārayenmātrāśatameva /
tataḥ pramārjanena pramṛjya kṣāraṃ samyagdagdhamavekṣya nirvāpayetsarpirmadhubhyāṃ śuktatuṣodakamastukṣīrādibhiśca /
tataḥ paraṃ śītamadhuraiḥ saghṛtaiḥ pradihyāt /
abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca /
sthiramūlatvāttu yadi kṣāradagdhaṃ na viśīryate tato dhānyāmlabījamadhuyaṣṭikāyuktaistilairālepayetsuvarṇakṣīrīyutairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā /
mālatīvṛṣāṅkolanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvāthena vraṇaprakṣālanam /
eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam /
nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā /
yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇamupakramet /
tilāḥ sayaṣṭimadhukā ropaṇe cāsya pūjitāḥ //

tatra pakvajāmbavasaṅkāśamavasannamīṣadyathāsvavikāropaśāntau ca samyagdagdhaṃ bhavati /
tadviparyayeṇa todakaṇḍūjāḍyādibhiścadurdagdham /
tatra punaḥ pātayet /
ūṣādāharāgaśophajvarapākavisarpaśirorogavātapittakopairatidagdham /
api ca /
netre 'tiyogādvartmanirbhedenendriyabhraṃśaḥ /
ghrāṇe nāsāvaṃśataruṇāsthidaraṇaṃ saṅkoco gandhājñānaṃ ca /
tadvacchotrādiṣvapi ca yathāsvaṃ vyāpat /
gude viṇmūtrarodho 'tīsāraḥ puṃstvopaghāto gudavidaraṇācca mṛtyurvā sarvadā vā śophatodavedanāsrāvāḥ /
śakṛnmūtravātavidhāraṇāśaktirvā /
tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet /
ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti /
bhavati cātra //

amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ /
yātyāśu svādutāṃ tamādamlairnirvāpayettarām //

jvarātisāratṛṇmohamūrchāhṛdvedanārtibhiḥ //
kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ //

pāyayetātiyoge 'tastaṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi /
saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam //

dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam /
dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātirugdharam //

dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakān /
āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet //

tato 'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam /
kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchati //

śoṇitātipravṛttau tu bāhyāntaḥ śiśiro vidhiḥ //