અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.39

અથાતઃ ક્ષારપાકવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ક્ષારો હિ નાનૌષધસમવાયનિર્વૃત્તેઃ સર્વરસાધિષ્ઠાનં કટુકલવણરસભૂયિષ્ઠસ્તીક્ષ્ણોષ્ણો દહનઃ પાચનો વિદારણો વિલાયનઃ શોધનો રોપણઃ ક્રિમ્યામમેદોવિષાપહઃ સર્વશસ્ત્રાનુશસ્ત્રાણાં ચ વરિષ્ઠઃ છેદનભેદનપાટનલેખનકરણાદ્યતશ્ચ સમ્બાધાવકાશજેષુ દુઃખાવચારણીયશસ્ત્રેષુ નાસાર્શો ઽર્બુદાદિષુ શસ્ત્રેણ ચાસિધ્યસ્તુ દુષ્ટવ્રણેષુ બહુશઃ પ્રકોપિષુ પ્રયુજ્યતે ।
સ દ્વિવિધો બાહ્યાભ્યન્તરપરિમાર્જનભેદેન ॥

તત્રાર્શો ઽર્બુદભગન્દરગ્રન્થિદુષ્ટવ્રણનાડીચર્મકીલવર્ત્મમુખરોગકુષ્ઠકિલાસતિલકાલકાદિષુ બહિઃ પરિમાર્જનેન ।
અન્તઃપરિમાર્જનેન તુ ગુલ્મગરોદરાગ્નિસાદમલસઙ્ગશૂલાનાહાશ્મરીશર્કરાદિષુ સ યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યતે ॥

ન તૂભયો ઽપિ યોજ્યો ભીરુદુર્બલક્ષામવાતપિત્તાર્દિતજ્વરાતિસારપાણ્ડુશિરોહૃદયરોગમેહાક્ષિપાકતિમિરારોચકાતુરકૃતવમનવિરેકર્તુમતીગર્ભિણ્યુદ્વૃત્તફલયોનિસર્વાઙ્ગશૂલવિષમદ્યપીતેષુ ।
મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધિતરુણાસ્થિસેવનીધમનીગલનાભિનખાન્તરમુષ્કશેફસ્રોતસ્સ્વલ્પમાંસેષુ ચ દેશેષ્વક્ષ્ણોશ્ચાન્યત્ર વર્ત્મરોગાત્ ।
તથા શીતોષ્ણવર્ષદુર્દિનપ્રવાતેષુ ચ ॥

અથ બહિઃ પરિમાર્જનસ્ત્રિવિધો મધ્યો મૃદુસ્તીક્ષ્ણશ્ચ ।
તસ્ય પાકવિધિઃ શરદિ શુચિરુપોષિતઃ શુક્લવાસાઃ પ્રશસ્તે ઽહનિ પ્રશસ્તદેશજાતં મધ્યમવયસમનુપહતં મહાન્તં કાલમુષ્કકં સુરાપલલસુમનો ઽક્ષતાદિભિશ્ચતુર્દિશં બલિં કૃત્વા પ્રદક્ષિણં ચાભ્યર્ચ્યૈનમધિવાસયેત્ ॥

દૈવતેભ્યો નમસ્તેભ્યો નિવસન્તીહ યે શ્રિતાઃ ।
ગન્તુમર્હન્ત્યસઙ્ક્રુદ્ધાસ્ત્યક્ત્વેમં વાસમવ્યયમ્ ॥

ભેષજાર્થં ગ્રહીષ્યામિ સર્વપ્રાણભૃતામિમમ્ ।
વૃક્ષં ન લોભાન્ન ક્રોધાદ્ બ્રાહ્મણાર્થે વિશેષતઃ ॥

ઇતિ ।
અથાપરેદ્યુસ્તત્ર યદ્યદ્ભુતં વૈકૃતં વા કિઞ્ચિન્ન પશ્યેત્તતો યુગમાત્રમારૂઢે સવિતરિ બ્રાહ્મણાન્ વાચયિત્વા તં પાદપં પૂર્વાગ્રમુત્તરાગ્રં વા પાતયેત્ ।
એવં ચ પારિભદ્રપલાશાશ્વકર્ણરાજવૃક્ષમહાવૃક્ષવૃક્ષકેન્દ્રવૃક્ષાસ્ફોતસપ્તચ્છદનક્તમાલતિલ્વકકદલીબિભીતકાશ્વમારકપૂતીકચિત્રકાર્કકાકજઙ્ઘાપામાર્ગાગ્નિમન્થાન્ વસન્તે સઙ્ગૃહીતાંશ્ચ યવાન્ સશૂકનાલાંશ્ચતસ્રશ્ચ કોશાતકીઃ સવાન્ સમૂલફલપત્રશાખાન્ ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા નાતિશુષ્કાન્ શિલાતલસ્થાન્ નિવાતે પૃથઙ્ નિચયીકૃત્ય મુષ્કકનિચયે ચ સુધાશર્કરાઃ પ્રક્ષિપ્ય તિલકુન્તલૈરાદીપયેત્ ।
દગ્ધ્વા ચ શાન્તે ઽગ્નૌ પૃથક્ સુધાશર્કરાભસ્મ કૃત્વેતરત્ સર્વક્ષારદ્રોણમધિકમુષ્કકં સલિલપલસહસ્રેણ ગવાદિમૂત્રપલસહસ્રેણ ચાલોડ્ય મહતા વસ્ત્રેણ પરિસ્રાવયેત્ ।
યાવદચ્છો રક્તસ્તીક્ષ્ણઃ પિચ્છિલશ્ચ જાતસ્તદા તં ક્ષારનિષ્યન્દં ગૃહીત્વા ભસ્મ વિવર્જયેત્ ।
તતઃ સ્નેહપાકવિધિના પાચયેત્ ।
પચ્યમાને ચ તસ્મિંસ્તાઃ સુધાભસ્મશર્કરાઃ ક્ષીરબકં શઙ્ખનાભિચાયસે પાત્રે ઽગ્નિવર્ણાન્ કૃત્વા તત્ક્ષારાચ્છકુડવમાત્રે નિર્વાપ્ય તેનૈવ ચ સુશ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વા પ્રતીવાપં દદ્યાત્ ।
તતશ્ચ સુતરાં દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ વિપચેત્ યાવચ્ચ સબાષ્પૈર્બુદ્બુદૈઃ સમુત્તિષ્ઠેત્ સાન્દ્રતયા ચ દર્વીપ્રલેપી સ્યાત્તદૈનમવતાર્યાયોઘટે યવરશૌ સુગુપ્તં સ્થાપયેત્ ।
એષ મધ્યમઃ ક્ષારઃ ॥

મૃદૌ શર્કરાદીન્નિર્વાપ્યાપનયેન્ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેત્ ।
તીક્ષ્ણે તુ દન્તીચિત્રકલાઙ્ગલિકાપૂતીકપ્રવાલતાલપત્રીબિડસ્વર્જિકાકનકક્ષીરીહિઙ્ગુવચાતિવિષાઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતા દગ્ધાશ્ચ શઙ્ખશુક્તીઃ પૂર્વવત્ પ્રતિવાપં દદ્યાત્ ।
તાંશ્ચ વ્યાધિબલતઃ સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વં પ્રયુઞ્જીત ।
ક્ષીણબલે તુ બલાધાનાર્થં પુનઃ ક્ષારજલમાવપેત્ ।
તત્રનાતિતીક્ષ્ણો નાતિમૃદુઃ શ્વેતઃ શ્લક્ષ્ણઃ શીઘ્રઃ પિચ્છિલઃ શિખરી સુખનિર્વાપ્યો ઽલ્પરુગનભિષ્યન્દી ચેતિ દશ ક્ષારસ્ય ગુણાઃ ।
દશૈવ ચ દોષાઃ ।
તદ્યથા ।
અત્યુષ્ણો ઽતિશીતો ઽતિતીક્ષ્ણો ઽતિમૃદુરતિતનુરતિઘનો ઽતિપિચ્છિલોવિસર્પી હીનૌષધો હીનપાકશ્ચેતિ ॥

તત્ર ક્ષારકર્મણ્યુપહારેત્ પિચુવર્તિશલાકાદર્વ્યઞ્જલિકાઘૃતમધુશુક્તતુષોદકમસ્તુક્ષીરોદકશીતપ્રદેહશયનાસનાદીનિ ।
અથ ક્ષારાર્હસ્યોપવિષ્ટસ્ય સંવિષ્ટસ્ય વાપ્તપરિચારકગૃહીતસ્ય વ્યાધિં છિત્વાવલિખ્ય પ્રચ્છાય વા પિચુપ્લોતાન્યતરાવગુણ્ઠિતયા શલાકયા ક્ષારં પાતયેત્ ।
તતો માત્રાશતમુપેક્ષેત ।
વર્ત્મરોગે તુ નિર્ભુજ્ય વર્ત્મની પિચુના મધૂચ્છિષ્ટેન વા કૃષ્ણભાગં પ્રચ્છાદ્ય પદ્મપત્રતનુઃ ક્ષારલેપઃ ।
ઘ્રાણજેષુ ત્વર્શો ઽર્બુદેષ્વાદિત્યાભિમુખસ્યોન્નમય્ય નાસિકામુપેક્ષ્યાશ્ચ પઞ્ચાશન્માત્રાઃ ।
તદ્વચ્છ્રોત્રજેષુ ।
ગુદાર્શસ્સુ પાણિના યન્ત્રદ્વારં પિધાય ધારયેન્માત્રાશતમેવ ।
તતઃ પ્રમાર્જનેન પ્રમૃજ્ય ક્ષારં સમ્યગ્દગ્ધમવેક્ષ્ય નિર્વાપયેત્સર્પિર્મધુભ્યાં શુક્તતુષોદકમસ્તુક્ષીરાદિભિશ્ચ ।
તતઃ પરં શીતમધુરૈઃ સઘૃતૈઃ પ્રદિહ્યાત્ ।
અભિષ્યન્દીનિ ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ ક્લેદનાય ચ ।
સ્થિરમૂલત્વાત્તુ યદિ ક્ષારદગ્ધં ન વિશીર્યતે તતો ધાન્યામ્લબીજમધુયષ્ટિકાયુક્તૈસ્તિલૈરાલેપયેત્સુવર્ણક્ષીરીયુતૈર્વા ત્રિવૃદ્વિડઙ્ગસારવદ્ભિર્વા ।
માલતીવૃષાઙ્કોલનિમ્બાસ્ફોતપટોલીકરવીરપત્રક્વાથેન વ્રણપ્રક્ષાલનમ્ ।
એષામેવ ચ કલ્કક્વાથે સિદ્ધં સર્પિસ્તૈલં વા રોપણમ્ ।
નાગપુષ્પમઞ્જિષ્ઠાચન્દનતિલપર્ણિકાસુ વા ।
યથાવ્યાધિદોષં ચ વ્રણમુપક્રમેત્ ।
તિલાઃ સયષ્ટિમધુકા રોપણે ચાસ્ય પૂજિતાઃ ॥

તત્ર પક્વજામ્બવસઙ્કાશમવસન્નમીષદ્યથાસ્વવિકારોપશાન્તૌ ચ સમ્યગ્દગ્ધં ભવતિ ।
તદ્વિપર્યયેણ તોદકણ્ડૂજાડ્યાદિભિશ્ચદુર્દગ્ધમ્ ।
તત્ર પુનઃ પાતયેત્ ।
ઊષાદાહરાગશોફજ્વરપાકવિસર્પશિરોરોગવાતપિત્તકોપૈરતિદગ્ધમ્ ।
અપિ ચ ।
નેત્રે ઽતિયોગાદ્વર્ત્મનિર્ભેદેનેન્દ્રિયભ્રંશઃ ।
ઘ્રાણે નાસાવંશતરુણાસ્થિદરણં સઙ્કોચો ગન્ધાજ્ઞાનં ચ ।
તદ્વચ્છોત્રાદિષ્વપિ ચ યથાસ્વં વ્યાપત્ ।
ગુદે વિણ્મૂત્રરોધો ઽતીસારઃ પુંસ્ત્વોપઘાતો ગુદવિદરણાચ્ચ મૃત્યુર્વા સર્વદા વા શોફતોદવેદનાસ્રાવાઃ ।
શકૃન્મૂત્રવાતવિધારણાશક્તિર્વા ।
તમતિપ્રવૃત્તમાશુ પૂર્વોક્તૈરેવ નિર્વાપણૈઃ પુનઃપુનર્નિર્વાપયેત્ ।
અતશ્ચ દાહ્યમતિપ્રમાણં ન સકૃદેવ દહેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

અમ્લો હિ શીતઃ સ્પર્શેન ક્ષારસ્તેનોપસંહિતઃ ।
યાત્યાશુ સ્વાદુતાં તમાદમ્લૈર્નિર્વાપયેત્તરામ્ ॥

જ્વરાતિસારતૃણ્મોહમૂર્છાહૃદ્વેદનાર્તિભિઃ ॥
કક્ષં દહત્યગ્નિરિવ શરીરં ક્ષારવિભ્રમઃ ॥

પાયયેતાતિયોગે ઽતસ્તં શીઘ્રં સઘૃતં દધિ ।
સગુડં વા દધિસરં તૈલં વા સસિતોપલમ્ ॥

ધાત્રીફલકપિત્થામ્લદાડિમસ્વરસે ઘૃતમ્ ।
દ્વિગુણે સાધિતં પાનસેકૈઃ ક્ષારાતિરુગ્ધરમ્ ॥

દાડિમામલકામ્રાતકપિત્થકરમર્દકાન્ ।
આમ્રાચ્ચ માતુલુઙ્ગાચ્ચ રસં મૃદ્વગ્નિના પચેત્ ॥

તતો ઽતિવૃત્તક્ષારાય દદ્યાન્માત્રાં યથાબલમ્ ।
ક્ષારો નિવર્તતે તેન પ્રસાદં ત્વક્ ચ ગચ્છતિ ॥

શોણિતાતિપ્રવૃત્તૌ તુ બાહ્યાન્તઃ શિશિરો વિધિઃ ॥