અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.37

અથાતઃ શલ્યાહરણવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ત્રિવિધા હિ ગતિઃ શલ્યાનામૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ ।
સા પુનઃ પ્રત્યેકમૃજુવક્રભેદેન દ્વિવિધા ॥

તત્ર ધ્યામં પિટકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્રાવિણં બુદ્બુદવદુદ્ગતં મૃદુમાંસં ચ વ્રણં સશલ્યં વિદ્યાત્ ॥

વિશેષતસ્તુ ત્વગ્ગતે શલ્યે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ ।
માંસગતે શોફાભિવૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષઃ પાકશ્ચ ॥

પેશ્યન્તરસ્થે શોફવર્જ્યં માંસપ્રાપ્તવત્ ।
સિરાગતે સિરાધ્માન્ં શૂલં ચ ।
સ્નાવગતે સ્નાવજાલાવક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રરુક્ ॥

સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ ।
ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગપીડા હૃલ્લાસશ્ચ ।
અસ્થિગતે વિવિધા વેદનાઃ શોફશ્ચ ॥

સન્ધિગતે ઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરોધશ્ચ ।
અસ્થિસન્ધિગતે ઽસ્થિપૂર્ણતા સઙ્ઘર્ષો બલવાંશ્ચ ॥

કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનાનિ ચ વ્રણમુખાદ્ભવન્તિ ।
મર્મગતે મર્મવિદ્ધવત્ ॥

યથાયથં ચોપદિષ્ટૈઃ પરિસ્રાવૈસ્ત્વગાદિષુ શલ્યમુપલક્ષયેત્ ।
સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યવિસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ ॥

શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાન્યુપરુહ્યન્તે ।
દોષપ્રકોપવ્યવાયવ્યાયામાભિઘાતેભ્યશ્ચ પ્રચલિતાનિ પુનરાબાધયન્તિ ॥

તત્ર ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયચૂર્ણમર્દિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ ।
યત્ર વા સ્ત્યાનં સર્પિર્નિહિતમાશુ વિલીયતે ।
પ્રલેપો વા શુષ્યતિ ।
તત્ર શલ્યં જાનીયાત્ ।
માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહાદિભિઃ ક્રિયાભિરાતુરમુપપાદયેત્ ।
કર્શિતસ્ય ચ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાનં યત્ર યત્ર સંરમ્ભં વેદનાં વા જનયતિ તત્ર શલ્યમ્ ॥

એવં કોષ્ઠાસ્ત્નિપેશીવિવરેષ્વપિ ॥

સિરાસ્રોતોધમનીસ્નાવપ્રણષ્ટે ખણ્ડચક્રમશ્વયુક્તં રથમારોપ્યાતુરં વિષમે ઽધ્વનિ શીઘ્રં નયેત્ ।
તતઃ સંરમ્ભાદિભિર્જાનીયાત્ ॥

સન્ધિપ્રણષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નં સન્ધિં પ્રસારણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈરુપાચરન્ પૂર્વવદવગચ્છેત્ ।
અસ્થિપ્રણષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપચરંસ્તદ્વદુપલક્ષયેત્ ॥

મર્મપ્રણષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્માંસાદિભ્યો મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ ॥

સામાન્યલક્ષણં તૂચ્છ્રિતહસ્તિસ્કન્ધાશ્વમાદ્રુરોહણદ્રુતયાનલઙ્ઘનપ્લવનવ્યાયામૈર્જમ્ભોદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્મલશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ ।
યત્ર વા સ્વલ્પે ઽપ્યાયાસે સ્વાપો ગૌરવં ઘટ્ટનં શોફો વા સ્યાત્તત્ર શલ્યમાદિશેત્ ॥

સમાસતશ્ચતુર્વિધં શલ્યં ભવતિ ।
વૃત્તદ્વિત્રિચતુરસ્રભેદેન ।
તદદૃશ્યમાનં વૃત્તસંસ્થાનાદનુમિમીત ॥

સર્વશલ્યાનાં મહતામાહરણે દ્વાવેવોપાયૌ પ્રતિલોમો ઽનુલોમશ્ચ ॥

તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેદનુલોમં પરાચીનમ્ ।
તિર્યગ્ગતં યતઃ સુખાહાર્યં ભવતિ ।
તતઃ છિત્વાપહરેત્ ॥

પ્રતિલોમમનુત્તુણ્ડિતં છેદનીયં પૃથુમુખં ચ શલ્યં નિર્ઘાતયેત્ ।
તથા કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરઃપરશુકાન્તરપતિતાનિ ॥

નૈવ ચાહરેદ્વિશલ્યઘ્નં મર્મપ્રણષ્ટં વાશોફવેદનં પાકવિરહિતમ્ ॥

અથ હસ્તપ્રાપ્યં શલ્યં હસ્તેનાહરેત્ ।
તદશક્યં યથાયથં યન્ત્રેણ ।
તથાપ્યશક્યં શસ્ત્રેણ વિશસ્ય તતો નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વાગ્નિઘૃતમધુપ્રભૃતિભિઃ સ્વેદયિત્વાવદહ્ય તર્પયિત્વા સર્પિર્મધુભ્યાં બધ્વાચારિકમાદિશેત્ ।
સિરાસ્નાવલગ્નં શલાકાગ્રેણાભિમોચ્યાહરેત્ ।
હૃદયે ઽભિવર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાહરેત્ ।
યથામાર્ગં દુરાહરમન્યતો ઽપ્યેવમાહરેત્ ॥

અસ્થિવિવરપ્રણષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વાવગૃહ્ય પદ્ભ્યાં પુરુષં યન્ત્રેણાપકર્ષેત્ ।
અશક્યમેવં વા બલવદ્ભિઃ સુગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યવારઙ્ગં પ્રતિભુજ્ય વા ધનુર્ગુણૈરેકતો બધ્વાન્યતશ્ચ પઞ્ચાઙ્ગ્યા સુસંયતસ્યાશ્વસ્ય વક્ત્રકટકે બધ્નીયાત્ ।
અથૈનમેવં કશયા તાડયેદ્યથોન્નમયઞ્છિરો વેગેન ।
શલ્યમુદ્ધરતિ ॥

દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તમ્યાં પૂર્વવદ્ બધ્વોદ્ધરેત્ ॥

દુર્બલવારઙ્ગં તુ કુશાભિર્બધ્વા ।
શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગમુત્પીડ્ય શ્વયથુમ્ ॥

અદેશોત્તુણ્ડિતમશ્મમુદ્ગરપ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ ॥

કર્ણવત્તુ યન્ત્રેણ વિમૃદિતકર્ણં કૃત્વા ।
નાડીયન્ત્રેણ વ બહુમુખેન યથાસ્વમુપસઙ્ગૃહ્ય શલાકાયન્ત્રેણાન્યેન વા પૂર્વવદાહરેત્ ।
અનુલોમમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન ।
પક્વાશયગતં વિરેચનેન ॥

વાતવિણ્મૂત્રગર્ભસઙ્ગં પ્રવાહણેન દુષ્ટવાતવિષસ્તન્યાદીન્યાસ્યવિષાણચૂષણેન ॥

કણ્ઠસ્રોતોગતે તુ શલ્યે બિસં સક્તં સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્ ।
અથ તદ્ગૃહીતં વિજ્ઞાય શલ્યં સમમેવ સૂત્રં બિસં ચાક્ષિપેત્ ।
બિસાભાવે મૃણાલે ઽપ્યયમેવ વિધિઃ ।
જાતુષે તુ કણ્ઠસક્તે કણ્ઠે નાડીં પ્રવેશયેત્તદા ચાગ્નિતપ્તાં સૂક્ષ્મમુખીં શલાકામથ તાં ગૃહીતશલ્યાં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતામાહરેત્ ।
અજાતુષે ઽપ્યેવમેવ પ્રતપ્તાં જતુમધૂચ્છિષ્ટાન્યતરપ્રદિગ્ધાં શલાકામ્ ।
મત્સ્યકણ્ટકમન્યદ્વા તાદૃગસ્થિશલ્યં કણ્ઠલગ્નં સૂત્રેણ સૂત્રપ્લોતેન વા વેષ્ટિતયાંગુલ્યાપહરેત્ ।
અથવા કેશોણ્ડુકં દૃઢદીર્ઘસૂત્રબદ્ધં દ્રવોપહિતં પાયયેદ્વામયેચ્ચ ।
વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં સૂત્રં સહસૈવાક્ષિપેત્ ।
મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચ્ચેનાપહરેત્ ।
પરતો વા પ્રણુદેત્ ।
વાલોણ્ડુકે વિલગ્ને તદ્વત્ કણ્ટકમ્ ॥

ક્ષતકણ્ઠશ્ચ ત્રિફલાચૂર્ણં મધુઘૃતસિતોપેતમનુકણ્ઠયન્ લિહ્યાત્ ॥

અપાં પૂર્ણં પુરુષમવાક્ચિરસમવપીડયેદ્ધુનુયાદ્વામયેચ્ચ ભસ્મરાશૌ વા નિખન્યાદામુખાત્ ।
અન્યથા હ્યુન્માર્ગગામિભિરદ્ભિરાધ્માનકાસશ્વાસપીનસેન્દ્રિયોપઘાતજ્વરાદયઃ શ્લેષ્મવિકારા મૃત્યુશ્ચ ।
તત્ર યથાસ્વં કફે પ્રતિકુર્યાત્ ।
ગ્રાસશલ્યમમ્બુના પ્રવેશયેત્ ।
સ્કન્ધે વા મુષ્ટિનાભિહન્યાત્ ।

તથા નિર્ભુજ્ય વર્ત્મ વર્ત્મગતમપનીય ચોષ્ણામ્બુબાષ્પસ્વેદં સમધુમધુકક્વાથેન સર્પિષા ચ પરિષેકં કુર્યાત્ ।
સ્વયમપિ શલ્યમશ્રુક્ષવથુકાસોદ્ગારમૂત્રપુરીષાનિલૈર્નયનાદિભ્યો ઽઙ્ગાવયવેભ્યઃ પતતિ ॥

કીટે કર્ણસ્રોતઃપ્રવિષ્ટે તોદો ગૌરવં ભરભરાયમાણં ચ ભવતિ સ્પન્દમાને ચાપ્યધિકં વેદના ।
તત્ર સલવણેનામ્બુના મધુકયુક્તેન મદ્યેન વા સુખોષ્ણેન પૂરણમ્ ।
નિર્ગતે ચ કીટે તદુત્સર્જનમ્ ।
તત્રૈવ તુ મૃતે પાકકોથક્લેદા ભવન્તિ ।
તેષુ કર્ણસ્રાવોક્તં કુર્યાત્ ।
પ્રતીનાહોક્તં ચ ।
તોયપૂર્ણં કર્ણં હસ્તોન્મથિતેન તૈલામ્બુના પૂરયેત્ ।
પાર્શ્વાવનતં વા કૃત્વા હસ્તેનાહન્યાન્નાડ્યા વા ચૂષયેત્ ।
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥

જાઉષં હેમરૂપ્યાદિધાતુજં ચ ચિરસ્થિતમ્ ।
ઊષ્મણા પ્રાયશઃ શલ્યં દેહજેન વિલીયતે ॥

વિષાણવેણુદાર્વસ્થિદન્તવાલોપલાનિ તુ ।
શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ ॥

વિષાણવેણ્વયસ્તાલદારુશલ્યં ચિરાદપિ ।
પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ધિ પચત્યાશુ પલાસૃજી ॥

શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્ સ દેશો ન વિદહ્યતે ।
તતસ્તં મર્દનસ્વેદશુદ્ધિકર્શનબૃંહણૈઃ ॥

તીક્ષ્ણોપનાહપાનાન્નઘનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ ।
પાચયિત્વા હરેચ્છલ્યં પાટનૈષણપીડનૈઃ ॥

શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામવેક્ષ્ય બહુરૂપતામ્ ।
તૈસ્તૈરુપાયૈર્મતિમાન્ શલ્યં વિદ્યાત્તથાહરેત્ ॥

વ્રણે પ્રશાન્તે પ્રાન્તેષુ નાતિસ્પર્શાસહિષ્ણુષુ ।
અલ્પે શોફે ચ તાપે ચ નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ॥

કાય એવ પરં શલ્યં નિજદોષમલાવિલઃ ।
શલ્યે શલ્યં શરાદ્યં તુ વિશેષાત્તેન ચિન્ત્યતે ॥