અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.21

અથાતો દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયો મહર્ષયઃ ।
વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદો મૃદૂનિ સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરામ્લલવણાનિ સંશોધનાન્યભ્યવહાર્યાણિ ચાભ્યઙ્ગપૂર્વમુપનાહનોપવેષ્ટનોન્મર્દનપરિષેકાવગાહસંવાહન પીડનાનિ વિત્રાસનવિધ્માપનવિસ્મરણાનિ સુરાસવવિધાનં સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયો દીપનીયપાચનીયવાતહરવિરેચનીયદ્રવ્યોપહિતાસ્તથા શતપાકસહસ્રપાકાઃ સર્વશઃ પ્રયોગાર્થા બસ્તયો બસ્તિનિયમો વિશેષતસ્તૈલં માંસરસો ઽનુવાસનાનિ સુખશીલતા સ્ત્રીસમ્પર્કવર્જ્યશ્ચ હૈમન્તો વિધિઃ ॥

પિત્તસ્ય સર્પિષ્પાનં સર્પિષા સ્નેહનમધોદોષહરણં મધુરતિક્તકષાયાણામૌષધાભ્યવહાર્યાણામુપયોગો મૃદુસુરભિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનામુપસેવા પરમશિશિરસુરભિસલિલમજ્જનમ્ ।
મનો ઽનુકૂલસંસ્પર્શસુખાનાં મુક્તામણિવૈડૂર્યાશ્મગર્ભશઙ્ખશિલાપદ્મરાગચન્દ્રકાન્તકાન્તતરતરલાવલીનાં ભ્રમરત્રાસિતસહસ્રપત્રાસિતોત્પલ કદલીદલનવમાલિકાકુન્દમલ્લિકાદિવિવિધવર્ણપ્રસૂનવિરચિતાનાં સ્રજાં ચ ધારણમુરસા ।
ક્ષણે ક્ષણે ચાગ્ર્યચન્દનપ્રિયઙ્ગુકાલેયકમૃણાલકર્પૂરસુગન્ધિશીતસ્વચ્છગન્ધવારિભિઃ સકમલકુમુદકુવલયૈર્ભૂમિતલકવાટવાતાયનહર્મ્યભિત્તીનામભિપ્રોક્ષણમ્ ।
શ્રુતિસુખમૃદુમધુરમનો ઽનુગાનાં ગીતવાદિત્રાણામભ્યુદયાનાં ચ શ્રવણમ્ ।
અયન્ત્રણૈઃ સમાનવિષયવેષચરિતૈરુત્સવોત્સવતરાન્યોન્યદર્શનૈઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાસનમ્ ।
અનૃતવચનવિરહસ્વભાવસુરભિતરવદનકુડ્મલાનાં નાતિસ્પષ્ટાભિધાયિનામનુપચારમધુરકોમલોલ્લાપાનાં પ્રિયાણામપત્યકાનાં સદયમાશ્લેષઃ ।
નિર્દયં ચ તનુતરમૃદુસુરભિનિવસનાભિર્મલ્લિકામુકુલાનુકારિમુક્તાફલપ્રાયાલઙ્કારાભિઃ સહચરીનિનાદસઞ્જલ્પોપજનિતૌત્સુક્યકલહંસાનુનાદિતનૂપુરરશનાકલાપશિઞ્જિતાનુગમનસમ્મુગ્ધમુગ્ધસ્નિગ્ધમૃદુવચનાભિર્નિજજઘનનિબિડકુચયુગલાલઙ્કારભારોદ્વહનશ્રમશ્વસનકમ્પિતમધ્યમુકુલિતલોચનોત્પલાભિઃ કિઞ્ચિદ્વિગલિતનવયૌવનાભિઃ પ્રિયઙ્ગસઙ્ગમાત્રાતિમાત્રસુખાસ્વાદવિસ્રંસ્યમાનાંશુકૈકકાલોપજાતવ્રીડાવૈલક્ષ્યપ્રગલ્ભતાવૈક્લવ્યહર્ષવિષાદવિસ્મયસ્મિતકોપપ્રસાદસાધ્વસસ્રસ્તસ્વિન્નસર્વાઙ્ગદ્રવીકૃતહિમાઙ્ગરાગાભિઃ સમસ્તદેહહૃદયપ્રહ્લાદકારિણીભિર્વિલાસવતીભિશ્ચતુરઙ્ગમિવાનઙ્ગબલમઙ્ગૈસ્તનુભિરપિ સમુદ્વહન્તીભિરઙ્ગનાભિરાશ્લેષઃ ।
સકલરજનીકરકરનિકરાવકીર્ણશિશિરતરાણિ ભવનતલસલિલપુલિનાનિ ।
અતિસિતસિકતોપાસ્તૃતતલમનોકકાયયન્ત્રપ્રવૃત્તીવમલસલિલધારં ધારાગૃહમ્ ।
સાગરાનુકારિતોયાશયોપતીરસુનિવિષ્ટકુસુમિતબહુવિટપપૃથુતુઙ્ગવિવિધતરતટરુહતરુનિવહબહલચ્છાયોપસઞ્છન્નં ઘવલરક્તનીલનીરજરજોવ્યાપ્તસમસ્તજલવિપુલસિકતિલતલોપકલ્પિતં દોલાયમાનગણતિથપૃથુદૃતિકલશસરણકરકસ્રવદુદકપ્રવાહાહિતમૃત્સૌરભભૂતલૈકદેશં પ્રલમ્બમાનામ્રજમ્બૂકદમ્બવિદુલનિચુલાદિકિસલયમઞ્જરીસ્તબકપ્રત્યુપ્તપટાલિકં મુહુર્મુહુઃ પુરુષપ્રયત્નપ્રેરિતઘટમુખોદ્ગીર્ણોશીરચન્દનાનુવિદ્ધાવલગ્નપતિતશેષ મુક્તાફલાયમાનજલલવમુછ્રાયવિસ્તારવદનિષિદ્ધદૂરવિસ્તૃતશીતવાતપ્રવેશમત્યર્થસન્તતામ્બુશીતશીકરાભિષેકપ્રતિહતસન્તાપદાહમોહશ્રમક્લમપિપાસમતિશયપ્રાપ્તરામણીયકં હિમાચલસ્પર્દ્ધિશૈત્યમમ્બુધરકાલલીલાવિડમ્બિ કાયમાનમ્ ।
પ્રફુલ્લપદ્મોત્પલપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકકોકનદશતપત્રપરાગરાગાનુરઞ્જિતજલચરવિહગગણકલનિનદરમ્યા દીર્ઘિકાઃ મધુપાનલોભનિલીયમાનાલિકુલચલિતલતાપ્રતાનનિપતિતવિવિધકુસુમનિચયશયનરચનાસવ્યાપારમૃદુપવનાન્યુપવનાનિ ।
વિશેષતસ્તુ ઘૃતં પયો વિરેચનાનિ સૌમ્યાઃ સર્વે ભાવાઃ દિવાસ્વપ્નવર્જ્યશ્ચ ગ્રૈષ્મો વિધિઃ ॥

શ્લેષ્મણઃ પુનર્વિધિવિહિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ સંશોધનાનિ રૂક્ષપ્રાયાણ્યભ્યવહાર્યાણિ કટુતિક્તકષાયોપહિતાનિ તીક્ષ્ણાનિ દીર્ઘકાલસ્થિતાનિ હૃદ્યાનિ મદ્યાનિ ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનજાગરણાનિયુદ્ધયુદ્ધવ્યવાયવ્યાયામરૂક્ષોન્મર્દનસ્નાનોચ્છાદનાનિ ।
વિશેષતઃ ક્ષૌદ્રં યૂષો વમનાનિ સર્વશશ્ચોપવાસઃ સધૂમગણ્ડૂષઃ સુખપ્રતિષેધઃ સુખાર્થમેવ વાસન્તિકો વિધિરિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

ઉપક્રમઃ પૃથગ્દોષાન્ યો ઽયમુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ ।
સંસર્ગસન્નિપાતેષુ તં યથાસ્વં વિકલ્પયેત્ ॥

ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વાસન્તઃ કફમારુતે ।
મરુતો યોગવાહિત્વાત્ કફપિત્તે તુ શારદઃ ॥

યોજ્યાઃ પટ્વમ્લમધુરા વાયૌ ક્રુદ્ધે રસાઃક્રમાત્ ।
પિત્તે પિત્તસ્તતઃ સ્વાદુઃ કષાયશ્ચ રસો હિતઃ ॥

કટુકઃ પ્રાક્ તતસ્તિક્તઃ કષાયો ઽન્તે કફામયે ॥

ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ ।
વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણેઃ શિશિરાદિષુ ॥

ચીયતે લઘુરૂક્ષાભિરોષધીભિઃ સમીરણઃ ।
તદ્વિધસ્તદ્વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ન કુપ્યતિ ॥

અદ્ભિરમ્લવિપાકાભિરોષધીભિશ્ચ તાદૃશમ્ ।
પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ ॥

ચીયતે સ્નિગ્ધશીતાભિરુદકૌષધિભિઃ કફઃ ।
તુલ્યે ઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્નત્વાન્ન પ્રકુપ્યતિ ॥

ઇતિ કાલસ્વભાવો ઽયમ્ આહારાદિવશાત્ પુનઃ ।
ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યો ઽપિ દોષાઃ કાલે ઽપિ વા ન તુ ॥

વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમાપાદતલમસ્તકમ્ ।
નિવર્તતે તુ કુપિતો મલો ઽલ્પાલ્પં જલૌઘવત્ ॥

ચય એવ જયેદ્દોષં કુપિતં ત્વવિરોધયન્ ।
સર્વકોપે બલીયાંસં શેષદોષાવિરોધતઃ ॥

ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાન્ સર્વત્ર સદૃશે બલે ।
વાતાદીનાં યથાપૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્ ॥

ઊચે પરાશરો ઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્ ।
યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષભિષગ્જિતમ્ ॥

નેતૃભઙ્ગેન દૃષ્ટો હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ ॥

સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્ તાવચ્છ્લેષ્મણો વધમ્ ।
શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તે ઽન્નરુચિઃ કુતઃ ॥

તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્ ।
અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષવિનિગ્રહઃ ॥

તસ્માદાદૌ કફો ઘાત્યઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ ।
મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે ॥

અતો વાતસખસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્ ।
અત એવ ચ પિત્તાદિઃકફાન્તો ઽન્યૈઃક્રમઃસ્મૃતઃ ॥

સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતત્ બ્રવીતિ તુ ।
જયેજ્જ્વરે ઽતિસારેચ ક્રમાત્ પિત્તકફાનિલાન્ ॥

પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે તેજો વિશિષ્યતે ।
વિશશ્ચ સરણં પિત્તાત્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા ॥

તસ્યચાનુબલઃશ્લેષ્મા ગૌરવાપક્તિજાડ્યકૃત્ ।
વાયુશ્ચ વર્દ્ધતે ઽવશ્યં યાત્સ્વહસ્સુ તયોઃક્ષયે ॥

જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે ક્રમઃ ॥

કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ ।
યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાત્ ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ ॥

ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશ્રયે સ્થિતાન્ ।
સ્વાશ્રયેષુ પ્રદુષ્ટાનાં સ્થિતૈવ હ્યાશુકારિતા ॥

વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્દોષોદ્રેકં યથાબલમ્ ।
ભેષજં યોજયેત્તત્તત્ તન્ત્રીકુર્યાન્ન તુ ક્રમમ્ ॥

પ્રયોગઃ શમયેદ્ વ્યાધિં યોન્યમન્યમુદીરયેત્ ।
નાસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્ ॥

ક્રુદ્ધં મલમલં જેતું નાલ્પભાવાદુભાવપિ ।
દોષા દોષાત્મકત્વાચ્ચ ન સમે ઽપિ પરસ્પરમ્ ॥

શીતદ્રવામ્લલવણકટ્વાદિગુણતુલ્યતા ।
દૃષ્ટા મિથશ્ચ દોષેષુ નાતોન્યોન્યં જયન્તિ તે ॥

આરમ્ભકં વિરોધે ઽપિ મિથો યદ્યત્ ગુણત્રયમ્ ।
વિશ્વસ્ય દૃષ્ટં યુગપદ્વ્યાધેર્દોષત્રયં તથા ॥

વાયુરામાન્વયઃ સાર્તિરાધ્માનકૃદસઞ્ચરઃ ।
દુર્ગન્ધમસિતં પિત્તં કટુકં બહલં ગુરુ ॥

આવિલસ્તન્તુમાંસ્ત્યાનઃ પ્રલેપી પિચ્છિલઃ કફઃ ।
વિપર્યયે તુ પક્વત્વં તથા તામ્રં સમેચકમ્ ॥

પીતઞ્ચ પિત્તમચ્છઞ્ચ શ્લેષ્માચ્છઃ પિણ્ડિતો ઽથવા ।
વિશદશ્ચ સફેનશ્ચ ધવલો મધુરો રસે ॥

ઊષ્મણો ઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્ ।
દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે ॥

અન્યે દોષેભ્ય એવાતિદુષ્ટેભ્યો ઽન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્ ।
કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્યામસ્ય સમ્ભવમ્ ॥

આમેન તેન સમ્પૃક્તા દોષા દૂષ્યાશ્ચ દૂષિતાઃ ।
સમા ઇત્યુપદિશ્યન્તે યે ચ રોગાસ્તદુદ્ભવાઃ ॥

સર્વદેહપ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્ ।
લીનાન્ ધાતુષ્વનુત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદામાદ્રસાનિવ ॥

આશ્નયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્દુર્નિર્હરત્વતઃ ।
પાચનૈર્દીપનૈઃસ્રેહૈસ્તાન્ સ્વેદૈશ્ચપરિષ્કૃતાન્ ॥

શોધયેચ્છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથાબલમ્ ।
હન્ત્યાશુયુક્તં વક્ત્રેણ દ્રવ્યમામાશયાન્મલાન્ ॥

ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ પક્વાધાનાત્ ગુદેન તુ ।
ઉત્ક્લિષ્ટાનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્ ॥

ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્ વિધૃતાસ્તે હિ કુર્વતે ।
રોગાનુત્પાદનિર્દિષ્ઠાનતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ ગદાન્ ॥

પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગતો દોષાનુપેક્ષેત હિતાશિનઃ ।
વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્તૈસ્તૈઃ પાચયન્ નિર્હરેત વા ॥