અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.19

અથાતો દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
દોષધાતુમલમૂલો હિ દેહઃ ।
તસ્માત્તેષાં લક્ષણમુપદેક્ષ્યામઃ ।
તમુચ્છ્વાસનિશ્વાસોત્સાહપ્રસ્પન્દનેન્દ્રિયપાટવવેગપ્રવર્તનાદિભિર્વાયુરનુગૃહ્ણાતિ ।
પક્ત્યૂષ્માભિલાષક્ષુત્પિપાસાપ્રભાપ્રસાદદર્શનમેધાશૌર્યમાર્દવાદિભિઃ પિત્તમ્ ।
સ્થૈર્યસ્નેહસન્ધિબન્ધવૃષતાક્ષમાધીધૃતિબલાલૌલ્યાદિભિઃ શ્લેષ્મા ॥

તુષ્ટિપ્રીણનરક્તપુષ્ટિભિસ્તુ રસઃ ।
જીવનવર્ણપ્રસાદનમાંસપોષણૈરસૃક્ ।
દેહલેપમલમેદઃપુષ્ટિભિર્માંસમ્ ।
નેત્રગાત્રસ્નિગ્ધતાસ્નેહદાર્ઢ્યાસ્થિપુષ્ટિભિર્મેદઃ ।
દેહોર્ધ્વતાધારણમજ્જપોષણાભ્યામસ્થિ ।
સ્નેહબલાસ્થિપૂરણશુક્રપુષ્ટિભિર્મજ્જા ।
હર્ષબલગર્ભોત્પાદનૈઃ શુક્રમ્ ।
અવષ્ટમ્ભાનિલાનલધારણૈઃ શકૃત્ ।
અન્નક્લેદનિર્વાહણેન મૂત્રમ્ ।
ક્લેદત્વક્સ્નેહરોમધારણૈઃ સ્વેદ ઇતિ ॥

કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્યગાત્રકમ્પસ્ફુરણોષ્ણકામિતાસંજ્ઞાનિદ્રાનાશબલેન્દ્રિયોપઘાતાસ્થિશૂલમજ્જાશોષમલસઙ્ગાધ્માનાટોપમોહદૈન્યભયશોકપ્રલાપાદિભિર્વૃદ્ધો વાયુઃ પીડયતિ ।
પીતત્વગ્ગ્લાનીન્દ્રિયદૌર્બલ્યૌજોવિસ્રંસશીતાભિલાષદાહતિક્તાસ્યતાતૃણ્મૂર્ચ્છાલ્પનિદ્રતાક્રોધાદિભિઃ પિત્તમ્ ।
શ્વૈત્યશૈત્યસ્થૌલ્યાલસ્યગૌરવાઙ્ગસાદસ્રોતઃપિધાનમૂર્ચ્છાતન્દ્રાનિદ્રાશ્વાસકાસપ્રસેકહૃલ્લાસાગ્નિસાદસન્ધિવિશ્લેષાદિભિઃ શ્લેષ્મા ॥

પ્રસેકારોચકાસ્યવૈરસ્યહૃલ્લાસસ્રોતોરોધસ્વાદુદ્વેષાઙ્ગમર્દાદિભિરન્યૈશ્ચ શ્લેષ્મવિકારપ્રાયૈઃ રસઃ ।
કુષ્ઠવિસર્પપિટકાસૃગ્દરાક્ષિમુખમેઢ્રગુદદાહગુલ્મવિદ્રધિપ્લીહવ્યઙ્ગકામલાગ્નિનાશતમઃપ્રવેશરક્તાઙ્ગનેત્રતાવાતરક્તપિત્તાદિભિરન્યૈશ્ચ પિત્તવિકારપ્રાયૈરસૃક્ ।
ગલગણ્ડ ગણ્ડમાલાર્બુદગ્રન્થિતાલુજિહ્વાકણ્ઠરોગસ્ફિગ્ગલૌષ્ઠબાહૂદરોરુજઙ્ઘાગૌરવવૃદ્ધિભિઃ શ્લેષ્મરક્તવિકારપ્રાયૈશ્ચ માંસમ્ ।
પ્રમેહપૂર્વરૂપૈઃ સ્થૌલ્યોપદ્રવૈશ્ચાન્યૈરપિ શ્લેષ્મરક્તમાંસવિકારપ્રાયૈર્મેદઃ ।
અધ્યસ્થિભિરધિદન્તૈશ્ચાસ્થિ ।
નેત્રાઙ્ગરક્તગૌરવૈઃ પર્વસુ ચ સ્થૂલમૂલારુર્ભિર્મજ્જા ।
અતિસ્ત્રીકામતાશુક્રાશ્મરીસમ્ભવાભ્યાં શુક્રાધિક્યમ્ ।
કુક્ષિશૂલાટોપગૌરવૈઃ શકૃદાધિક્યમ્ ।
બસ્તિતોદાધ્માનૈર્મૂત્રાધિક્યમ્ ।
કણ્ડૂદૌર્ગન્ધ્યૈઃ સ્વેદઃ ।
અન્યે ઽપિ ચ દૂષિકાદિમલા બાહુલ્યદ્રવતાકણ્ડૂગૌરવૈઃ ॥

પ્રસેકારુચિહૃલ્લાસસંજ્ઞામોહાલ્પવાક્ચેષ્ટતાપ્રહષાઙ્ગસાદાગ્નિવૈષમ્યાદિભિઃ ક્ષીણો વાયુઃ પીડયતિ ।
સ્તમ્ભશૈત્યાનિયતતોદારોચકાવિપાકાઙ્ગપારુષ્યકમ્પગૌરવનખનયનશૌક્લ્યાદિભિઃ પિત્તમ્ ।
ભ્રમોદ્વેષ્ટનાનિદ્રાઙ્ગમર્દપરિપ્લોષતોદદવદાહસ્ફોટનવેપનધૂમાયનસન્ધિશૈથિલ્યહૃદયદ્રવશ્લેષ્માશયશૂન્યતાદિભિઃ શ્લેષ્મા ॥

શબ્દાસહત્વહૃદયદ્રવકમ્પશોષશૂલશૂન્યતાસ્પન્દનઘટ્ટનૈરલ્પયાપિ ચ ચેષ્ટયા શ્રમતર્ષાભ્યાં રસઃ ।
ત્વગ્રૌક્ષ્યામ્લશીતાભિલાષસિરાશૈથિલ્યૈરસૃક્ ।
સ્ફિગ્ગણ્ડાદિશુષ્કતાતોદરૌક્ષ્યાક્ષગ્લાનિસન્ધિસ્ફોટનધમનીશૈથિલ્યૈર્માંસમ્ ।
પ્લીહવૃદ્ધિકટીસ્વાપસન્ધિશૂન્યતાઙ્ગરૌક્ષ્યકાર્શ્યશ્રમશોષમેદુરમાંસાભિલાષૈર્માંસક્ષયોક્તૈશ્ચ મેદઃ ।
દન્તનખરોમકેશશાતનરૌક્ષ્યપારુષ્યસન્ધિશૈથિલ્યાસ્થિતોદાસ્થિબદ્ધમાંસાભિલાષૈરસ્થિ ।
અસ્થિસૌષિર્યનિસ્તોદદૌર્બલ્યભ્રમતમોદર્શનૈર્મજ્જા ।
શ્રમદૌર્બલ્યાસ્યશોષતિમિરદર્શનાઙ્ગમર્દપાણ્ડુતાસદનક્લૈબ્યમુષ્કતોદમેઢ્રધૂમાયનૈશ્ચિરાચ્ચ નિષેકેણ સરક્તનિષેકેણ વા શુક્રમ્ ।
સશબ્દસ્ય વાયોઃ કુક્ષૌ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ભ્રમણેનાન્ત્રવેષ્ટનેન પાર્શ્વહૃદયપીડનેનાલ્પતયા ચ શકૃત્ ।
બસ્તિનિસ્તોદમુખશોષકૃછ્રાલ્પવિવર્ણમૂત્રતાદિભિઃ સરુધિરમૂત્રતયા વા મૂત્રમ્ ।
સ્તબ્ધરોમકૂપતારોમચ્યવનત્વક્પરિપાટનસ્વાપપારુષ્યસ્વેદનાશૈઃ સ્વેદઃ ॥

અન્યે ઽપિ ચ મલા યથાયથં મલાયનં શોષશૂન્યત્વલાઘવૈઃ ।
વિપરીતગુણક્ષયવૃદ્ધિભ્યાં ચ વૃદ્ધિક્ષયાવુપલક્ષયેત્ ।
મલાનાં ત્વતિસઙ્ગોત્સર્ગાભ્યાં ચ વૃદ્ધિક્ષયૌ ।
વૃદ્ધેસ્તુ મલાનાં ક્ષયઃ પીડયતિ સુતરામનૌચિત્યાત્ ॥

તત્રાસ્થનિ સ્થિતો વાયુરસૃક્સ્વેદયોઃ પિત્તમ્ ।
શેષેષુ શ્લેષ્મા ।
તસ્માદેકવૃદ્ધિક્ષયકારણત્વમેષામ્ ।
ન ત્વેવમસ્થિવાય્વોઃ ।
સર્વૈવ હિ વૃદ્ધિઃ પ્રાયો ઽતિસન્તર્પણનિમિત્તત્વાચ્છ્લેષ્મણાનુગતા ।
તદ્વિપર્યયાચ્ચ ક્ષયો વાયુના ।
તસ્માલ્લઙ્ઘનબૃંહણાભ્યાં વૃદ્ધિક્ષયજાન્ વિકારાનુપચરેત્ ।
પવને તુ બૃંહણલઙ્ઘનાભ્યામ્ ।
સર્વત્ર ચ દ્રવ્યગુણકર્મવિપર્યયતુલ્યભાવેનાવિરુદ્ધેન ॥

ધાતવઃ ખલુ શારીરાઃ સમાનૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠૈર્વાહારવિહારૈરભ્યસ્યમાનૈર્વૃદ્ધિમાપ્નુવન્તિ ।
હ્રાસં તુ વિપરીતૈર્વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠર્વા ।
તથા હિ દેહધાતવો યે ગુરવસ્તે ગુરુભિરૈક્યકારિતયોપચીયન્તે ।
લઘવસ્તુ લઘુભિસ્તદ્વિપરીતૈસ્તુ પૃથક્ત્વકારિભિરપચીયન્તે ।
તસ્માદન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યો ઽપિ સુતરાં રક્તમાપ્યાય્યતે રક્તેન માંસં માંસેન મેદો મેદસાસ્થિ તરુણાસ્થ્ના મજ્જા મજ્ઞા શુક્રં શુક્રેણામગર્મેણ ગર્ભઃ ।
યત્ર ત્વેવં લક્ષણેન સામાન્યેન સામાન્યવતામાહારવિહારાણામસાન્નિધ્યં સ્યાત્ સન્નિહિતાનાં ચાભ્યવહરણમશક્યં વિરુદ્ધત્વાદ્ ઘૃણિત્વાદરુચેરન્યસ્માદ્વા કારણાન્તરાત્ ।
તત્ર સમાનગુણભૂયિષ્ઠાનામન્યપ્રકૃતીનામાહારવિહારાણામભ્યવહારઃ શ્રેયાન્ ॥

તદ્યથા શુક્રક્ષયે ક્ષીરસર્પિષોરુપયોગો મધુરસ્નિગ્ધશીતાનામપરેષાં ચ દ્રવ્યાણામ્ ।
કર્માપિ યદ્યસ્ય ધાતોઃ સમાનક્રિયતયા વૃદ્ધિકરં તસ્ય તસ્ય વૃદ્ધિમભિલષતા તત્તદાસેવ્યમ્ ।
તથૈવ ચતુલ્યક્રિયતયા હ્રાસકરં તદર્થિનેતિ ।
અપિ ચ ।
વિશેષતો રક્તવૃદ્ધિજાન્ રક્તનિર્હરણપ્રસાદનકાયવિરેચનેન ।
માંસવૃદ્ધિજાન્ સંશોધનશસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ ।
મેદોજાન્ સ્થૌલ્યકાર્શ્યક્રિયાક્રમેણ ।
રસક્ષયજાન્ માંસરસમદ્યક્ષીરૈઃ ।
અસ્થિક્ષયજાન્ બસ્તિભિસ્તિક્તોપહિતૈઃ ક્સીરબસ્તિભિશ્ચ ।
શકૃદ્વૃદ્ધિજાનતીસારવિધાનેન ।
શકૃત્ક્ષયજાન્યવમાષકુલ્માષાજમેષમધ્યાદિભિઃ ।
મૂત્રવૃદ્ધિક્ષયજાન્ મેહકૃછ્રચિકિત્સયા ।
સ્વેદક્ષયજાનભ્યઙ્ગવ્યાયામમદ્યસ્વપ્નનિવાતશરણસ્વેદૈરિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

યે પાચકાંશા ધાતુસ્થાસ્તેષાં માન્દ્યાતિતૈક્ષ્ણ્યતઃ ।
વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ ધાતૂનાં જાયતે શૃણુ ચાપરમ્ ॥

પારમ્પર્યે ઽપિ દાવાગ્નેસ્તત્તત્ પ્રાપ્યેન્ધનં શિખા ।
વૃદ્ધિક્ષયૌ યથા યાતિ તદ્વદ્ધાતુપરમ્પરા ॥

દ્રવ્યં તુલ્યં વિશિષ્ટં હિ સ્વં સ્વં વૃધ્દ્યૈ ક્ષયાય ચ ।
પ્રત્યાત્મબીજનિયતં ભૃશમાશુ પ્રજાયતે ॥

પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાત્ વૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમ્ ।
દોષા દુષ્ટા રસૈર્ધાતૂન્ દૂષયન્ત્યુભયે મલાન્ ॥

અધો દ્વે સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદવહાનિ ચ ।
મલા મલાયનાનિ સ્યુર્યથાસ્વં તેષ્વતો ગદાઃ ॥

વક્ષ્યન્તે વાતજાસ્તત્ર નિદાને વાતરૌગિકે ।
પિત્તં ત્વચિ સ્થિતં કુર્યાદ્વિસ્ફોટકમસૂરિકાઃ ॥

રક્તે વિસર્પં દાહં ચ માંસે માંસ્પાકકોથનમ્ ।
સદાહાન્મેદસિ ગ્રન્થીન્ સ્વેદાત્યુદ્વમનં તૃષમ્ ॥

અસ્થ્નિ દાહં ભૃશં મજ્ઞિ હારિદ્રનખનેત્રતામ્ ।
પૂતિપીતાવભાસં ચ શુક્રં શુક્રસમાશ્રિતમ્ ॥

સિરાગતં ક્રોધનતાં પ્રલાપં સ્નાવગં તૃષમ્ ।
કોષ્ઠગં મદતૃડ્દાહાન્ વ્યાપિનો ઽન્યાંશ્ચયક્ષ્મણઃ ॥

શ્લેષ્મા ત્વચિ સ્થિતઃ કુર્યાત્ સ્તમ્ભં શ્વેતાવભાસતામ્ ।
પાણ્ડૂવામયં શોણિતગો માંસસંસ્થો ઽર્બુદાપચીઃ ॥

આર્દ્રચર્માવનદ્ધાભગાત્રતાં ચાતિગૌરવમ્ ।
મેદોગઃ સ્થૂલતાં મેહમસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વમસ્થિગઃ ॥

મજ્જગઃ શુક્લનેત્રત્વં શુક્રસ્થઃ શુક્રસઞ્ચયમ્ ।
વિબન્ધં ગૌરવં ચાતિ સિરાસ્થઃ સ્તબ્ધગાત્રતામ્ ॥

સ્નાયુગઃ સન્ધિશૂલત્વં કોષ્ઠગો જઠરોન્નતિમ્ ।
અરોચકાવિપાકૌ ચ તાંસ્તાંશ્ચ કફસમ્ભવાન્ ॥

વિણ્મૂત્રયોઃ સાશ્રયયોસ્તત્ર તત્રોપદેક્ષ્યતે ।
ઉપતાપોપઘાતૌ તુ સ્વાશ્રયેન્દ્રિયગા મલાઃ ॥

વ્યાયામાદૂષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાદહિતાચરણાદપિ ।
કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ ॥

દોષા યાન્તિ તથા તેભ્યઃ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્ ।
વૃધ્યાભિષ્યન્દનાત્પાકાત્કોષ્ઠં વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્ ॥

તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ ।
તે કાલાદિબલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્યન્યાશ્રયેષ્વપિ ॥

તત્રાન્યસ્થાનસંસ્થેષુ તદીયામબલેષુ તુ ।
કુર્યાચ્ચિકિત્સાં સ્વામેવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ ॥

આગન્તું શમયેદ્દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા ।
તેજો યત્સર્વધાતૂનામોજસ્તત્ પરમુચ્યતે ।
મૃદુ સોમાત્મકં શુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્ ॥

યત્સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યચ્ચ ગર્ભરસાદ્રસઃ ।
સંવર્તમાનં હૃદયં સમાશ્રયતિ યત્પુરા ॥

યચ્છરીરરસઃ સ્નેહઃ પ્રાણો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
યસ્યાનાશાન્નનાશો ઽસ્તિ પ્રીણિતા યેન દેહિનઃ ॥

હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ તત્ પરં જીવિતાસ્પદમ્ ।
ઔજઃ ક્ષીયત કોપક્ષુદ્ધ્યાનશોકશ્રમાદિભિઃ ॥

બિભેતિ દુર્બલો ઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ ।
દુશ્ચ્છાયો દુર્મના રૂક્ષો ભવેત્ ક્ષામશ્ચ તત્ક્ષયે ॥

જીવનીયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્ ।
ઔજોવૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટિબલોદયઃ ॥

યદન્નં દ્વેષ્ટિ યદપિ પ્રાર્થયેતાવિરોધિ તુ ।
તત્તત્યજન્ સમશ્નંશ્ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્ ॥

કુર્વતે ઽભિરુચિં દોષા વિપરીતસમાનયોઃ ।
વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્યબુધા ન તત્ ॥

યથાબલં યથાસ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે ।
રૂપાણિ જહતિ ક્ષીણાઃ સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે ॥

ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય ।
યસ્માદતસ્તે હિતચર્યયૈવ ક્ષયાદ્વિવૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ ॥