અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.11

અથાતો માત્રાશિતીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્ત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

માત્રાશી સ્યાત્ ।
માત્રા પુનરગ્નિબલાહારદ્રવ્યાપેક્ષિણી ।
કુક્ષેરપ્રતિપીડનમાહારેણ હૃદયસ્યાસંરોધઃ પાર્શ્વયોરવિપાટનમનતિગૌરવમુદરસ્ય પ્રીણનમિન્દ્રિયાણાં ક્ષુત્પિપાસોપરતિઃ સ્થાનાસનશયનગમનોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસભાષ્યસઙ્કથાસુ સુખાનુવૃત્તિઃ સાયં પ્રાતશ્ચ સુખેન પરિણમનં બલવર્ણોપચયકરત્વં ચેતિ માત્રાયા લક્ષણમ્ ॥

ત્રિભાગસૌહિત્યમર્દ્ધસૌહિત્યં વા ગુરૂણામુપદિશ્યતે ।
લઘૂનામપિ નાતિસૌહિત્યમ્ ।
અનિલાનલગુણબહુલાનિ હિ લઘૂનિ તુલ્યગુણત્વાદગ્નિસન્ધુક્ષણાન્યવિધિના ચાલ્પદોષાણિ ।
ઇતરાણિ તુ પૃથિવીસલિલગુણબહુલાન્યસામાન્યાદ્વિપરીતાન્યન્યત્ર વ્યાયામાગ્નિબલાત્ ।
અમાત્રા પુનરશનસ્ય હીનતાધિક્યં ચ ।
તત્ર હીનમાત્રમશનં બલવર્ણોપચયમનોબુદ્ધીન્દ્રિયોપઘાતકરં વિબન્ધકૃદવૃષ્યમનૌજસ્યં સારવિધ્માપનમલક્ષ્મીજનનમશીતેશ્ચ વાતવિકારાણામાયતનમ્ ।
અતિમાત્રં પુનઃ સર્વદોષપ્રકોપનમાહુઃ ।
તેન હિ પ્રપીડ્યમાના વાતાદયો યુગપત્પ્રકુપિતાઃ કુક્ષ્યૈકદેશસ્થાસ્તદેવાપરિપક્વમાવિશ્ય વિષ્ટમ્ભયન્તો ઽલસકમભિનિર્વર્તયન્તિ ।
સહસા વાધરોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યાં પ્રત્ત્યાવયન્તો વિષૂચિકામ્ ॥

અપિ ચ ।
પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન ચ પચ્યતે ।
આમાશયે ઽલસીભૂતસ્તેન સો ઽલસકઃ સ્મૃતઃ ॥

વિવિધૈર્વેદનોદ્ભેદૈર્વાય્વાદિભૃશકોપતઃ ।
સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ વિધ્યતીતિ વિષૂચિકા ॥

તત્ર વાતઃ શૂલાનાહાઙ્ગમર્દમુખશોષપ્રલાપકમ્પમૂર્ચ્છભ્રમજૃમ્ભોદ્વેષ્ટનાક્ષિપ્રવેશશિરોહૃદયાતિરુક્સિરા કુઞ્ચનસ્તમ્ભનાનિ કરોતિ ।
પિત્તં પુનર્જ્વરાતિસારાન્તર્દાહવૈવર્ણ્યતૃષ્ણામદભ્રમપ્રલયાનિ ।
શ્લેષ્મા તુ છર્દ્યરોચકપ્રસેકાઙ્ગસાદાવિપાકશીતજ્વરગાત્રગૌરવાણિ વિશેષતસ્તુ દુર્બલસ્યાલ્પવહ્નેર્બહુશ્લેષ્મણોવાતમૂત્રપુરીષવેગવિધારિણો ઽન્નપાનમનિલપ્રપીડિતં શ્લેષ્મણાવિબદ્ધમાર્ગમલસત્વાદબહિર્મુખીભવત્ છર્દ્યતીસારવર્જ્યાનિ યથોક્તાનિ શૂલાદીન્યુપજનયત્યતિમાત્રાણિ ।
સો ઽલસઃ ।
અતિમાત્રદુષ્ટાસ્તુ દોષાઃ શરીરં દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયન્તિ તતસ્તમલસકમસાધ્યં બ્રુવતે ॥

વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણશીલિનઃ પુનરામદોષમામવિષમામનન્તિ ।
વિષસદૃશલિઙ્ગત્વાત્ ।
તત્પરમસાધ્યાનામ્ ।
અશુકારિતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ ।
ન ચ કેવલં માત્રયૈવ કૃત્સ્નમાહારફલમવાપ્તું શક્યં સ્વભાવાદીનાં ભિન્નફલત્વાત્ ॥

તથા હિ ।
ગુરુરૂક્ષશુષ્કશીતદ્વિષ્ટવિષ્ટમ્ભિવિદાઅહ્યશુચિવિરુદ્ધાત્યમ્બુપાનદ્રવમકાલે કાલે વા કામક્રોધલોભેર્ષ્યાદ્વ્રીશોકોદ્વેગભયક્ષુદુપતપ્તેન વા યદન્નપાનમુપયુજ્યતે તદપ્યામમેવ પ્રદૂષયતિ ॥

તત્ર સાધ્યમાનં દુષ્ટમલસીભૂતમુલ્લિખેત્ પાયયિત્વા સલવણમુષ્ણં વારિ ।
તથાત્વચ્છર્દયન્તમતિલીનદોષં કૃષ્ણાનાગદન્તીકલ્કયુક્તં પાયયેત્ ।
મદનફલકષાયં વા પિપ્પલીસિદ્ધાર્થકલ્કયુક્તમ્ ।
દન્તીમાગધિકાવચૂર્ણિતં વા કોશાતકીરસમ્ ।
અવસ્થાપેક્ષી વા વમનકલ્પોક્તાનિ તીક્ષ્ણવમનાનિ ।
તતઃ સ્વેદવર્ત્તિપ્રણિધાનાભ્યામુપાચરેત્ ॥

અપિ ચ ।
સદ્યઃ સમ્યગ્વિશુદ્ધસ્ય શામ્યન્તિ તદુપદ્રવાઃ ।
શૂલે નિરન્નકોષ્ઠે ઽદ્ભિઃ કોષ્ણાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ પિબેત્ ॥

હિઙ્ગુપ્રતિવિષાવ્યોષસૌવર્ચલવચાભયાઃ ।
અથવા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતાદારુસૈન્ધવમ્ ॥

શુણ્ઠીઃ સક્ષીરલવણપિપ્પલીમરિચાનિ ચ ।
પાઠામ્લવેતસક્ષારયવાનીપૌષ્કરાણિ વા ॥

દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુવચાગ્નિકુષ્ઠ સુવર્ચિકાક્ષારબિડાજમોજમ્ ।
શૂલોદરાનાહવિષૂચિકાર્શોહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણઘ્નમ્ ॥

મુસ્તાજમોજપૂજીકવચાશુણ્ઠ્યગ્નિધાન્યકૈઃ ।
સવાલકશઠીબિલ્વૈઃ ક્વાથં તૃટ્ચ્છૂલવાન્ પિબેત્ ॥

રાસ્નાકટ્ફલષઙ્ગ્રન્થાબૃહતીદ્વયજોઙ્ગકૈઃ ।
ગુગ્ગુલ્વતિવિષાકુષ્ઠપત્રત્ર્યાઘ્રનખામ્બુદૈઃ ।
કુર્યાચ્છુષ્કૈઃ સમૂત્રૈર્વા લેપોદ્વર્ત્તનધૂપનમ્ ॥

સરુક્ચાનદ્ધમુદરમમ્લપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ ॥

યવચૂર્ણશ્ચ સક્ષારતક્રઃ કોષ્ઠાર્તિજિત્ પરમ્ ।
યોજયેત્સૈન્ધવાન્તૈશ્ચ વર્તિં વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહે ॥

નામ્યમાનાનિ ચાઙ્ગાનિ ભૃશં સ્વિન્નાનિ વેષ્ટયેત્ ।
વિષૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે ॥

દ્વિક્ષારજીર્ણપિણ્યાકકુષ્ઠારુષ્કરચિત્રકૈઃ ।
સશુક્તસૈન્ધવૈસ્તૈલં પક્વમભ્યઞ્જને હિતમ્ ॥

સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામે ઽતિદારુણે ।
ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ ।
ઘૃતતૈલં પચેત્સામ્લૈસ્તચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્ ॥

ત્વક્પત્રરાસ્નાગરુશિગ્રુકુષ્ઠૈરમ્લપ્રપિષ્ટૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ ।
ઉદ્વર્ત્તનં ખલ્લિવિષૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ ॥

તદહશ્ચોપવાસ્યૈનં વિરિક્તવદુપાચરેત્ ।
સામાન્યેનેતિ સિદ્ધોક્તા વિષૂચ્યલસકક્રિયા ॥

આમદોષેષુ ત્વન્નકાલે જીર્ણાહારં દોષોપલિપ્તામાશયં સ્તિમિતગુરુકોષ્ઠમનન્નાભિલાષિણમભિસમીક્ષ્ય પાયયેદ્દોષશેષપાચનાર્થમૌષધં વહ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં ચ ।
અજીર્ણાહારં પુનર્ન પાયયેત્ ।
યત આમદોષદુર્બલો હ્યગ્નિર્યુગપદામદોષમૌષધમાહારજાતં ચાશક્તઃ પક્તુમ્ ॥

અપિ ચૈષા વિભ્રમો ઽતિબલત્વાદુપરતાનલબલમાતુરં સહસૈવાતિપાતત્યેત્ ।
આમદોષજાનાં પુનર્વિકારાણામપતર્પણેનૈવોપશમો ભવતિ ॥

તત્તુ ત્રિવિધમ્ ।
લઙ્ઘનં લઙ્ઘનપાચનમવસેચનં ચ ।
તત્ર લઙ્ઘનમલ્પદોષાણામ્ ।
તેન હ્યનિલાનલવૃધ્યા વાતાતપપરીત ઇવાલ્પઃ સલિલાશયો ઽલ્પદોષઃ પ્રશોષમાપદ્યતે ।
લઙ્ઘનપાચનાભ્યાં મધ્યદોષે વાતાતપાભ્યાં પાંસુભસ્માવકિરણૈરિવ ચાનતિમહાન્ સલિલાશયઃ ।
બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યમ્ ।
ન હ્યસ્રાવિતે પલ્વલોદકૌઘે શાલ્યાદિપુષ્ટિર્ભવતિ ॥

તસ્માત્સન્તર્પણનિમિત્તાનાં નાન્તરેણાપતર્પણમસ્તિ શાન્તિઃ ।
અપતર્પણનિમિત્તાનાં ચ નાન્તરેણ સન્તર્પણમિતિ ।
એવમન્યેષામપિ વ્યાધીનાં યથાસ્વં નિદાનવિપરીતમૌષધમેવાવચારયેત્ ।
સતિ ત્વનુબન્ધે નિદાનવિપરીતમપાસ્ય વ્યાધિવિપરીતમેવ તદર્થકારિ વા ।
વિમુક્તામદોષસ્ય પુનઃ પરિપક્વામદોષશેષસ્ય દીપ્તે ચાગ્નાવભ્યઙ્ગાસ્થાપનાનુવાસનં વિવિધસ્નેહપાનં ચ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્ ।
પ્રસમીક્ષ્ય દોષૌષધાદીનામવસ્થાન્તરાણિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખો ઽલ્પસંજ્ઞઃ છર્દ્યર્દિતો ઽન્તર્ગતતામ્રનેત્રઃ ।
ક્ષામસ્વરઃ સ્રસ્તસમસ્તસન્ધિર્યાયાન્નરો ઽસૌ પુનરાગમાય ॥

વ્યોષં કરઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રે મૂલં સમાવાપ્ય ચ માતુલુઙ્ગ્યાઃ ।
છયાવિશુષ્કા ગુલિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિષૂચીં નયનાઞ્જનેન ॥

શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાઅર્ગફલૈશ્ચ વર્ત્તિઃ ।
બસ્તસ્ય મૂત્રેણ વિષૂચિકાઘ્ની પ્રલેપધૂપાઞ્જનનસ્યયોગૈઃ ॥

અજીર્ણં ચ કફાદામં વિષ્ટબ્ધમનિલાદ્ભવેત્ ।
વિદગ્ધં પિત્તકોપેન ત્રિપ્રકારમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોફો ગણ્ડાક્ષિકૂટયોઃ ।
ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્ત્તતે ॥

વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ ।
મલવાતાપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહો ઽઙ્ગપીડનમ્ ॥

વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્છાઃ પિત્તચ્ચ વિવિધા રુજાઃ ।
ઉદ્ગારશ્ચ સાધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે ॥

લઙ્ઘનં કાર્યમામે તુ વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશમ્ ।
વિદગ્ધે વમનં યદ્વા યથાવસ્થં હિતં ભવેત્ ॥

રગીયસો ભવેલ્લીનાદામાદેવ વિલમ્બિકા ।
કફવાતાનુવિદ્ધામલિઙ્ગા તત્સમસાધના ॥

રસશેષે ઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે ।
તત્રાભુક્ત્વા દિવસ્વપ્યાત્ ક્ષુદ્વાનદ્યાલ્લઘુપ્રતિ ॥

યામૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વાભ્યાં ચ ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ સમે ।
પાકો ઽગ્નૌયુક્તયોર્દ્રાક્ચ તીક્ષ્ણે મન્દે પુનશ્ચિરાત્ ॥

સભક્તમૌષધં તસ્માન્મન્દાગ્નેરવચારયેત્ ।
પૂર્વાહ્ણે ભોજનં સાત્મ્યં લઘુ દીપનબૃંહણમ્ ॥

પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણે ઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ ।
અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ ॥

દિવા પ્રબોધ્યતે ઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્ ।
તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ ॥

વ્યાયામાચ્ચ વિચારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ ।
ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ ॥

અક્લિન્નેષ્વન્નમાસિક્તમત્યન્તેન ન દુષ્યતિ ।
અવિદગ્ધેષ્વિવ પયસ્સ્વન્યત્સંમિશ્રિતં પયઃ ॥

રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ ।
યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે સર્વધાતવઃ ॥

ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ ।
વિદગ્ધેષુ પયસ્સ્વન્યાત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાપિતમ્ ।
નૈશે તસ્માદજીર્ણે ઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્ ॥

ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ ।
લઘુતા ક્ષુત્પિપાસ ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્ ॥

પ્રાયઃ પ્રજ્ઞાપરાધેન રોગગ્રામઃ પ્રજાયતે ।
નૃણામશનલુબ્ધાનાં વિશેષેણ વિષૂચિકા ॥

દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમન્નં પિત્તોલ્બણરયાવૃણુયાન્ન વહ્નિમ્ ।
જાયેત દુષ્ટા તુ તતો બુધુક્ષા યા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ ॥