અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.1

રાગાદિરોગાઃ સહજાઃ સમૂલા યેના ઽશુસર્વે જગતો ઽપ્યપાસ્તાઃ ।
તમેકવૈદ્યં શિરસા નમામિ વૈદ્યાગમજ્ઞાંશ્ચ પિતામહાદીન્ ॥

અથાત આયુષ્કામીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આયુઃ કામયમાનેન ધર્માર્થસુખસાધનમ્ ।
આયુર્વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમાદરઃ ॥

આયુર્વેદામૃતં સાર્વં બ્રહ્મા સનાતનમ્ ।
દદૌ દક્ષાય સો ઽશ્વિભ્યાં તૌ શતક્રતવે તતઃ ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વિઘ્નકારિભિરામયૈઃ ।
નરેષુ પીડ્યમાનેષુ પુરસ્કૃત્ય પુનર્વસુમ્ ॥

ધન્વન્તરિભરદ્વાજનિમિકાશ્યપકશ્યપાઃ ।
મહર્ધયો મહાત્માનસ્તથા લમ્બાયનાદયઃ ॥

શતક્રતુમુપાજગ્મુઃ શરણ્યમમરેશ્વરમ્ ।
તાન્દૃષ્ટ્વૈવ સહસ્રાક્ષો નિજગાદ યથાગમમ્ ॥

આયુષઃ પાલનં વેદમુપવેદમથર્વણઃ ।
કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષૈઃ ॥

ગતમષ્ટાઙ્ગતાં પુણ્યં બુબુધે યં પિતામહઃ ।
ગૃહીત્વા તે તમામ્રાયં પ્રકાશ્ય ચ પરસ્પરમ્ ॥

આયયુર્માનુષં લોકં મુદિતાઃ પરમર્ષયઃ ।
સ્થિત્યર્થમાયુર્વેદસ્ય તે ઽથ તન્ત્રાણિ ચક્રિરે ॥

કૃત્વા ઽગ્નિવેશહારીતભેડમાણ્ડવ્યસુશ્રુતાન્ ।
કરાલાદીંશ્ચ તચ્છિષ્યાન્ ગ્રાહયામાસુરાદૃતાઃ ॥

સ્વં સ્વં તન્ત્રં તતસ્તે ઽપિ ચક્રુસ્તાનિ કૃતાનિ ચ ।
ગુરૂન્ સંશ્રાવયામાસુઃ સર્ષિસઙ્ઘાન્સુમેધસઃ ॥

તૈઃ પ્રશસ્તાનિ તાન્યેષાં પ્રતિષ્ઠાં ભુવિ લેભિરે ।
તેષામેકૈકમવ્યાપિ સમસ્તવ્યાધિસાધને ॥

પ્રતિતન્ત્રાભિયોગે તુ પુરુષાયુષસંક્ષયઃ ।
ભવત્યધ્યયનેનૈવ યસ્માત્ પ્રોક્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

તન્ત્રકારૈઃ સ એવ ઽર્થઃ ક્વચિત્ ક્શ્ચિદ્વિશેષતઃ ।
તે ઽર્થપ્રત્યાયનપરા વચને યચ્ચ નાદૃતાઃ ॥

સર્વતન્ત્રાણ્યતઃ પ્રાયઃ સંહૃત્યા ઽષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહઃ ।
અસ્થાનવિસ્તરાક્ષેપપુનરુક્તાદિવર્જિતઃ ॥

હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધત્રયમાત્રનિબન્ધનઃ ।
વિનિગૂઢાર્થતત્વાનાં પ્રદેશાનાં પ્રકાશકઃ ॥

સ્વાન્યતન્ત્રવિરોધાનાં ભૂયિષ્ઠં વિનિવર્તકઃ ।
યુગાનુરૂપસન્દર્ભો વિભાગેન કરિષ્યતે ॥

નિત્યોપયોગિ દુર્બોધં સર્વાઙ્ગવ્યાપિ ભાવતઃ ।
સઙ્ગૃહીતં વિશેષેણ યત્ર કાયચિકિત્સિતમ્ ॥

ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિચ્ચિદાગમવર્જિતમ્ ।
તે ઽર્થાઃસ ગ્રન્થબન્ધશ્ચ સઙ્ક્ષેપાય ક્રમો ઽન્યથા ॥

વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ ।
પ્રત્યેકં તે ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયસામ્યવિભેદયઃ ॥

ઉત્કૃષ્ટમધ્યાલ્પતયા ત્રિધા વૃદ્ધિક્ષયાવપિ ।
વિકૃતા ઽવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્ત્તયન્તિ ચ ॥

તે વ્યાપિનો ઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ ।
વયોહોરાત્રિભુક્તાનાં તે ઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્ ॥

તૈર્ભવેદ્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ ।
કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપિ ॥

શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષક્રિમેઃ ।
તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીનમધ્યોત્તમાઃ પૃથક્ ॥

સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિદોષજાઃ ।
તત્ર રૂક્ષો લઘુ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલો ઽનિલઃ ॥

પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્ ।
સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ ॥

સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ તદ્વિત્રિક્ષયકોપતઃ ।
તૌ ષોઢા દશધા ચોક્તાવુત્કર્ષાદિવિકલ્પનાત્ ॥

રસાસૃઙ્માંસમેદોસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ ।
સપ્ત દૂષ્યા મલા મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયો ઽપિ ચ ॥

રસાદિસ્થેષુ દોષેષુ વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ યે ।
તજ્જાનિત્યુપચારેણ તાનાહુર્ઘૃતદાહવત્ ॥

પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણપૂરણે ।
ગર્ભોત્પાદશ્ચ કર્માણિ ધાતૂનાં ક્રમશો વિદુઃ ॥

શરીરં ધારયન્ત્યેતે ધાત્વાહારશ્ચ સર્વદા ।
વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ ॥

રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકાઃ ।
ષડ્ દ્રવ્યમાશ્રિતાસ્તે ચ યથાપૂર્વં બલાવહાઃ ॥

તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્ ।
કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે ॥

શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં દ્રવ્યમિતિ ત્રિધા ।
ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્તત્ર વીર્યં દ્વિધા સ્મૃતમ્ ॥

ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ ।
ગુરુમન્દહિમસ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણસાન્દ્રમૃદુસ્થિરાઃ ॥

ગુણાઃ સસૂક્ષ્મવિશદા વિંશતિઃ સવિપર્યયાઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થા વ્યવાયી ચ વિકાષી ચાપરે ગુણાઃ ॥

વ્યવાયી દેહમખિલં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે ।
વિકાષી વિકષન્ ધાતૂન્ સન્ધિબન્ધાન્ વિમુઞ્ચતિ ॥

સરતીક્ષ્ણપ્રકર્ષૌ તુ કૈશ્ચિત્તૌ પરિકીર્ત્તિતૌ ।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રોક્તા મહાગુણાઃ ॥

કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ ।
સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્ ॥

રોગસ્તુ દોષવૈષમ્યં દોષસામ્યમરોગતા ।
નિજાગન્તુવિભાગેન રોગાશ્ચ દ્વિવિધા મતાઃ ॥

તેષાં કાયમનોભેદાદધિષ્ઠાનમપિ દ્વિધા ।
રજસ્તમશ્ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષવુદાહૃતૌ ॥

દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્ ।
રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ ॥

ભૂમિદેહપ્રભેદેન દેશમાહુરિહ દ્વિધા ।
જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમાનૂપં તુ કફોલ્બણમ્ ।

સાધારણં સમમલં ત્રિધા ભૂદેશમાદિશેત્ ।
ક્ષણાદિવ્યાર્ધ્યવસ્થા ચ કાલો ભૈષજ્યયોગકૃત્ ॥

શોધનં શમનં ચેતિ સમાસાદૌષધં દ્વિધા ।
શરીરજાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્ ॥

વસ્તિર્વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ ।
ધીધૈર્યાત્માદિવિજ્ઞાનં મનોદોષૌષધં પરમ્ ॥

તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતે ઽધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ ।
આયુષ્કામીયશિષ્યાર્થદિનર્તુવ્યાધ્યસમ્ભવાઃ ॥

દ્રવાન્નજ્ઞાનસંરક્ષાવિરુદ્ધાન્નાન્નપાનિકાઃ ।
માત્રાશિતૌષધજ્ઞાનશ્રેષ્ઠશુધ્યાદિસઙ્ગ્રહાઃ ॥

મહાકષાયવિવિધદ્રવ્યાદિરસભેદકાઃ ।
દોષાદિજ્ઞાનતદ્ભેદતત્ક્રિયા રોગભેષજમ્ ॥

વ્દ્યૈષધસ્નેહનસ્વેદશુધ્યાસ્થાપનનાવનમ્ ।
ધૂમગણ્ડૂષદૃક્સેકતૃપ્તિયન્ત્રજલૌકસઃ ॥

સિરાવિધિઃ શલ્યવિધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મકાઃ ।
ચત્વારિંશદિમે ઽધ્યાયઃ સૂત્રમ્ શારીરમુચ્યતે ॥

પુત્રાર્થગર્ભાવક્રાન્તિચર્યાવ્યાપચ્છરીરજાઃ ।
સિરામર્મપ્રકૃત્યાખ્યા વિકૃતાઙ્ગેહિતામયાઃ ॥

સદૂતા દ્વાદશાધ્યાયાઃ નિદાનં સાર્વરૌગિકમ્ ।
જ્વરાસૃક્શ્વાસયક્ષ્માદિમદાદ્યર્શોતિસારિણામ્ ॥

મૂત્રાઘાતપ્રમેહાણાં વિદ્રધ્યાદ્યુદરસ્ય ચ ।
પાણ્ડુકુષ્ઠાનિલાર્ત્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષોડશ ॥

ચિકિત્સાજ્વરયોરસ્રકાસયોઃ શ્વાસયક્ષ્મણોઃ ।
વમૌ મદાત્યયે ઽર્શસ્સુ વિશિ દ્વૌ દ્વૌ ચ મૂત્રિતે ॥

વિદ્રધૌ ગુલ્મજઠરપાણ્ડુશોફવિસર્પિષુ ।
કુષ્ટશ્વિત્રાનિલવ્યાધિવાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્ ॥

ચતુર્વિશતિરધ્યાયાઃ કલ્પસિદ્ધિરતઃપરમ્ ।
કલ્પો વમેર્વિરેકસ્ય તત્સિદ્ધિર્બાસ્તિકલ્પના ॥

કલ્પશ્ચ સિદ્ધબસ્તીનાં સિદ્ધિર્બસ્ત્યનુવાસયોઃ ।
દ્રવ્યકલ્પો ઽષ્ટમઃ સ્થાનમત ઉત્તરમુત્તરમ્ ॥

બાલોપચરણે વ્યાધિગ્રહજ્ઞાનનિષેધને ।
સ્નાને પૃથગ્ગ્રહે ભૂતે દ્વાવુન્માદે સ્મૃતિક્ષયે ॥

વર્ત્મસન્ધિગતૌ દ્વૌ દ્વૌ દૃક્તમોલિઙ્ગનાશિષુ ।
સર્વદૃક્સ્યન્દદૃક્પાકે કર્ણનાસામુખેષુ ચ ॥

મૂર્ધ્નિ વ્રણે તથા દ્વૌ દ્વૌ સદ્યોભઙ્ગે ભગન્દરે ।
ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે પૃથગ્દ્વયમ્ ॥

વિષે દ્વૌ ભુજગે કીટે દ્વૌ ચ લૂતાસુ મૂષિકે ।
વિષે વિષોપયોગે ચ તથા ઽધ્યાયો રસાયને ॥

વાજીકરણમુદ્દિશ્ય પઞ્ચાશો ઽષ્ટાઙ્ગપૂરણઃ ।
પઞ્ચાશદધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સમીરિતમ્ ॥