Āryāsaptaśatī · Verses 1-20
govardhanācārya-viracitā
āryā-saptaśatī
|| śrīḥ ||
granthārambha-vrajyā
pāṇi-grahe pulakitaṃ vapur aiśaṃ bhūti-bhūṣitaṃ jayati |
aṅkurita iva mano-bhūr yasmin bhasmāvaśeṣo 'pi ||GAss_*1||
mā vama saṃvṛṇu viṣam idam iti sātaṅkaṃ pitāmahenoktaḥ |
prātar jayati salajjaḥ kajjala-malinādharaḥ śambhuḥ ||GAss_*2||
jayati priyā-padānte garala-graiveyakaḥ smarārātiḥ |
viṣama-viśikhe viśann iva śaraṇaṃ gala-baddha-karavālaḥ ||GAss_*3||
jayati lalāṭa-kaṭākṣaḥ śaśi-mauleḥ pakṣmalaḥ priyāgraṇatau |
dhanuṣi smareṇa nihitaḥ sa-kaṇṭakaḥ ketakeṣur iva ||GAss_*4||
jayati jaṭā-kiñjalkaṃ gaṅgā-madhu muṇḍa-valaya-bījam ayam |
gala-garala-paṅka-sambhavam abhoruham ānanaṃ śambhoḥ ||GAss_*5||
sandhyā-salilāñjalim api kaṅkaṇa-phaṇi-pīyamānam avijānan |
gaurī-mukhārpita-manā vijayā-hasitaḥ śivo jayati ||GAss_*6||
pratibimbita-gaurī-mukha-vilokanotkampa-śithila-kara-galitaḥ |
sveda-bhara-pūryamāṇaḥ śambhoḥ salilāj jalir jayati ||GAss_*7||
praṇaya-kupita-priyā-pada-lākṣā-sandhyānubandha-madhurenduḥ |
tad-valaya-kanaka-nikaṣa-grāva-grīvaḥ śivo jayati ||GAss_*8||
pūrṇa-nakhendur dviguṇita-mañjīrā prema-śṛṅkhalā jayati |
hara-śaśi-lekhā gaurī-caraṇāṅguli-madhya-gulpheṣu ||GAss_*9||
śrī-kara-pihitaṃ cakṣuḥ sukhayatu vaḥ puṇḍarīka-nayanasya |
jaghanam ivekṣitum āgatam abja-nibhaṃ nābhi-suṣireṇa ||GAss_*10||
śyāmaṃ śrī-kuca-kuṅkuma-piñjaritam uro muradviṣo jayati |
dina-mukha-nabha iva kaustubha-vibhākaro yad vibhūṣayati ||GAss_*11||
pratibimbita-priyā-tanu sa-kaustubhaṃ jayati madhubhido vakṣaḥ |
puruṣāyitam abhyasyati lakṣmīr yad vīkṣya mukuram iva ||GAss_*12||
keli-calāṅguli-lambhita-lakṣmī-nābhir muradviṣaś caraṇaḥ |
sa jayati yena kṛtā śrīr anurūpā padmanābhasya ||GAss_*13||
romāvalī murāreḥ śrīvatsa-niṣevitāgra-bhāgā vaḥ |
unnāla-nābhi-nalina-cchāyevottāpam apaharatu ||GAss_*14||
ādāya sapta-tantrocitāṃ vipañcīm iva trayīṃ gāyan |
madhuraṃ turaṅga-vadanocitaṃ harir jayati haya-mūrdhā ||GAss_*15||
sa jayati mahābāho jala-nidhi-jaṭhare ciraṃ nimagnāpi |
yenāntrair iva saha phaṇi-gaṇair balād uddhṛtā dharaṇī ||GAss_*16||
brahmāṇḍa-kumbhakāraṃ bhujagākāraṃ janārdanaṃ naumi |
sphāre yat-phaṇa-cakre dharā śarāva-śriyaṃ vahati ||GAss_*17||
caṇḍī-jaṅghā-kāṇḍaḥ śirasā caraṇa-spṛśi priye jayati |
śaṅkara-paryanta-jito vijaya-stambhaḥ smarasyeva ||GAss_*18||
unnāla-nābhi-paṅkeruha iva yenāvabhāti śambhur api |
jayati puruṣāyitāyās tad-ānanaṃ śaila-kanyāyāḥ ||GAss_*19||
aṅka-nilīna-gajānana-śaṅkākula-bāhuleya-hṛta-vasanau |
sa-smita-hara-kara-kalitau hima-giri-tanayā-stanau jayataḥ ||GAss_*20||
kaṇṭhocito 'pi huṅkṛti-mātra-nirastaḥ padāntike patitaḥ |
yasyāś candra-śikhaḥ smara-bhalla-nibho jayati sā caṇḍī ||GAss_*21||
deve'rpita-varaṇa-sraji bahumāye vahati kaiṭabhī-rūpam |
jayati surāsura-hasitā lajjā-jihmekṣaṇā lakṣmīḥ ||GAss_*22||
tān asurān api harim api taṃ vande kapaṭa-kaiṭabhī-rūpam |
yair yad bimbādhara-madhu-lubdhaiḥ pīyuṣam api mumuce ||GAss_*23||
talpī-kṛtāhir agaṇita-garuḍo hārābhihata-vidhir jayati |
phaṇa-śata-pīta-śvāso rāgāndhāyāḥ śriyaḥ keliḥ ||GAss_*24||
smerān anena hariṇā yat spṛham ākāra-vedinākalitam |
jayati puruṣāyitāyāḥ kamalāyāḥ kaiṭabhī-dhyānam ||GAss_*25||
kṛta-kānta-keli-kutuka-śrī-śīta-śvāsa-seka-nidrāṇaḥ |
ghorita-vitatāli-ruto nābhi-saroje vidhir jayati ||GAss_*26||
eka-rada dvaimātura nistriguṇa caturbhujāpi pañca-kara |
jaya ṣaṇ-mukha-nuta sapta-cchada-gandhi-madāṣṭa-tanu-tanaya ||GAss_*27||
maṅgala-kalaśa-dvaya-maya-kumbham adambhena bhajata gaja-vadanam |
yad-dāna-toya-taralais tila-tulanālambi rolambaiḥ ||GAss_*28||
yābhir anaṅgaḥ sāṅgī-kṛtaḥ striyo 'strī-kṛtāś ca tā yena |
vāmācaraṇa-pravaṇau praṇamtatau kāminī-kāmau ||GAss_*29||
vihita-ghanālaṅkāraṃ vicitra-varṇāvalī-maya-sphuraṇam |
śakrāyudham iva vakraṃ valmīka-bhuvaṃ kaviṃ naumi ||GAss_*30||
vyāsa-girāṃ niryāsaṃ sāraṃ viśvasya bhārataṃ vande |
bhūṣaṇayaiva sañjñāṃ yad aṅkitāṃ bhāratī vahati ||GAss_*31||
sati kākutstha-kulonnati-kāriṇi rāmāyaṇe kim anyena |
rohati kulyā gaṅgā-pūre kiṃ bahurase vahati ||GAss_*32||
atidīrgha-jīvi-doṣād vyāsena yaśo 'pahāritaṃ hanta |
kair nocyeta guṇāḍhyaḥ sa eva janmāntarāpannaḥ ||GAss_*33||
śrī-rāmāyaṇa-bhārata-bṛhat-kathānāṃ kavīn namaskurmaḥ |
trisrotā iva sarasā sarasvatī sphurati yair bhinnā ||GAss_*34||
sākūta-madhura-komala-vilāsinī-kaṇṭha-kūjita-prāye |
śikṣa-samaye'pi mude rata-līlā-kālidāsoktī ||GAss_*35||
bhavabhūteḥ sambandhād bhūdhara-bhūr eva bhāratī bhāti |
etat-kṛta-kāruṇye kim anyathā roditi grāvā ||GAss_*36||
jātā śikhaṇḍinī prāg yathā śikhaṇḍī tathāvagacchāmi |
prāgalbhyam adhikam āptuṃ vāṇī bāṇo babhūveti ||GAss_*37||
yaṃ gaṇayati guror anu yasyās te dharma-karma saṅkucitam |
kavim aham uśanasam iva taṃ tātaṃ nīlāmbaraṃ vande ||GAss_*38||
sakala-kalāḥ kalpayituṃ prabhuḥ prabandhasya kumuda-bandhoś ca |
sena-kula-tila-bhūpatir eko rākā-pradoṣaś ca ||GAss_*39||
kāvyasyākṣara-maitrī-bhājo na ca karkaśā na ca grāmyāḥ |
śabdā api puruṣā api sādhava evārtha-bodhāya ||GAss_*40||
vaṃśe ghuṇa iva na viśati doṣo rasa-bhāvite satāṃ manasi |
rasam api tu na pratīcchati bahu-doṣaḥ sannipātīva ||GAss_*41||
viguṇo 'pi kāvya-bandhaḥ sādhūnām ānanaṃ gataḥ svadate |
phūtkāro 'pi suvaṃśair anūdyamānaḥ śrutiṃ harati ||GAss_*42||
svayam api bhūri-cchidraś cāpalam api sarvatomukhaṃ tanvan |
titaus tuṣasya piśuno doṣasya vivecane'dhikṛtaḥ ||GAss_*43||
antar-gūḍhānarthānavyañjayataḥ prasāda-rahitasya |
sandarbhasya nadasya ca na rasaḥ prītyai rasa-jñānām ||GAss_*44||
yadasevanīyam asatām amṛta-prāyaṃ suvarṇa-vinyāsam |
surasārthamayaṃ kāvyaṃ triviṣṭapaṃ vā samaṃ vidmaḥ ||GAss_*45||
sat-kavi-rasanā-śūrpī-nistuṣatara-śabda-śāli-pākena |
tṛpto dayitādharam api nādriyate kā sudhā dāsī ||GAss_*46||
akalita-śabdālaṅkṛtir anukūlā skhali-pada-niveśāpi |
abhisārikeva ramayati sūktiḥ sotkarṣa-śṛṅgārā ||GAss_*47||
adhvani pada-graha-paraṃ madayati hṛdayaṃ na vā na vā śravaṇam |
kāvyam abhijña-sabhāyāṃ mañjīraṃ keli-velāyām ||GAss_*48||
āsvādita-dayitādhara-sudhā-rasasyaiva sūktayo madhurāḥ |
akalita-rasāla-mukulo na kokilaḥ kalam udañcayati ||GAss_*49||
bālā-kaṭākṣa-sūtritam asatī-netra-tribhāga-kṛta-bhāṣyam |
kavi-māṇavakā dūtī-vyākhyātam adhīyate bhāvam ||GAss_*50||
masṛṇa-pada-gīti-gatayaḥ sajjana-hṛdayābhisārikāḥ surasāḥ |
madanādvayopaniṣado viśadā govardhanasyāryāḥ ||GAss_*51||
vāṇī prākṛta-samucita-rasā balenaiva saṃskṛtaṃ nītā |
nimnānurūpa-nīrā kalinda-kanyeva gagana-talam ||GAss_*52||
āryā-saptaśatīyaṃ pragalbha-manasām anādṛtā yeṣām |
dūtī-rahitā iva te na kāminī-manasi niviśante ||GAss_*53||
rata-rīti-vīta-vasanā priyeva śuddhāpi vāṅ-mude sarasā |
arasā sālaṅkṛtir api na rocate śālabhañjīva ||GAss_*54||
iti granthārambha-vrajyā samāptā |
a-kāra-vrajyā
avadhi-dināvadhi-jīvāḥ prasīda jīvantu pathika-janajāyāḥ |
durlaṅghya-vartma-śailau stanau pidhehi prapāpāli
ativatsalā suśīlā sevā-caturā mano 'nukūlā ca |
ajani vinītā gṛhiṇī sapadi saptnī-stanodbhede
ayi kūla-nicula-mūlocchedana-duḥśīla-vīci-vācāle |
baka-vighasa-paṅka-sārā na cirāt kāveri bhavitāsi
ayi vividha-vacana-racane dadāsi candraṃ kare samānīya |
vyasana-divaseṣu dūti kva punas tvaṃ darśanīyāsi
astu mlānir loko lāñchanam apadiśatu hīyatām ojaḥ |
tad api na muñcati sa tvāṃ vasudhā-chāyām iva sudhāṃśuḥ
aticāpalaṃ vitanvann antarniviśan nikāma-kāṭhinyaḥ |
mukharayasi svayam etāṃ sad-vṛttāṃ śaṅkur iva ghaṇṭām
aṅgeṣu jīryati paraṃ khañjana-yūnor manobhava-prasaraḥ |
na punar anantar-garbhita-nidhini dharā-maṇḍale keliḥ
andhatvam andha-samaye badhiratvaṃ badhira-kāla ālambya |
śrī-keśavayoḥ praṇayī prajāpatir nābhi-vāstavyaḥ
ayi koṣa-kāra kuruṣe vanecarāṇāṃ puro guṇodgāram |
yan na vidārya vicārita-jaṭharas tvaṃ sa khalu te lābhaḥ
agaṇita-mahimā laṅghita-gurur adhanehaḥ stanandhaya-virodhī |
iṣṭākīrtis tasyās tvayi rāgaḥ prāṇa-nirapekṣaḥ
aparādhād adhikaṃ māṃ vyathayati tava kapaṭa-vacana-racaneyam |
śastrāghāto na tathā sūcī-vyadha-vedanā yādṛk
asatī-locana-mukure kim api pratiphalati yan manovarti |
sārasvatam api cakṣuḥ satimiram iva tan na lakṣayati
anya-mukhe durvādo yaḥ priya-vadane sa eva parihāsaḥ |
itarendhana-janmā yo dhūmaḥ so 'gurubhavo dhūpaḥ
ayi subhaga kutuka-taralā vicarantī saurabhānusāreṇa |
tvayi mohāya varākī patitā madhupīva viṣa-kusume
ayi mugdha-gandha-sindhura-śaṅkā-mātreṇa dantino dalitāḥ |
upabhuñjate kareṇūḥ kevalam iha mat-kuṇāḥ kariṇaḥ
ativinaya-vāmana-tanur vilaṅghate geha-dehalīṃ na vadhūḥ |
asyāḥ punar ārabhaṭīṃ kusumbhavāṭī vijānāti
antar-gatair guṇaiḥ kiṃ dvitrā api yatra sākṣiṇo viralāḥ |
sa guṇo gīter yad asau vanecaraṃ hariṇam api harati
alulita-sakala-vibhūṣāṃ prātar bālāṃ vilokya muditaṃ prāk |
priya-śirasi vīkṣya yāvakam atha niḥśvasitaṃ sapatnībhiḥ
ayi lajjāvati nibhara-niśītha-rata-niḥsahāṅgi sukha-supte |
locana-kokanada-cchadam unmīlaya suprabhātaṃ te
amilita-vadanam apīḍita-vakṣoruham atividūra-jaghanoru |
śapatha-śatena bhujābhyāṃ kevalam āliṅgito 'smi tayā
Original text: Āryāsaptaśatī · Edition: Ramakant Tripathi, Varanasi : Chowkhamba Vidyabhawan, 1965 (Vidyabhawan Sanskrit Granthamala 127) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0