આર્યાસપ્તશતી · શ્લોક 1-20

ગોવર્ધનાચાર્ય-વિરચિતા
આર્યા-સપ્તશતી
॥ શ્રીઃ ॥
ગ્રન્થારમ્ભ-વ્રજ્યા
પાણિ-ગ્રહે પુલકિતં વપુર્ ઐશં ભૂતિ-ભૂષિતં જયતિ ।
અઙ્કુરિત ઇવ મનો-ભૂર્ યસ્મિન્ ભસ્માવશેષો ઽપિ ॥ગસ્સ્_*1॥
મા વમ સંવૃણુ વિષમ્ ઇદમ્ ઇતિ સાતઙ્કં પિતામહેનોક્તઃ ।
પ્રાતર્ જયતિ સલજ્જઃ કજ્જલ-મલિનાધરઃ શમ્ભુઃ ॥ગસ્સ્_*2॥
જયતિ પ્રિયા-પદાન્તે ગરલ-ગ્રૈવેયકઃ સ્મરારાતિઃ ।
વિષમ-વિશિખે વિશન્ન્ ઇવ શરણં ગલ-બદ્ધ-કરવાલઃ ॥ગસ્સ્_*3॥
જયતિ લલાટ-કટાક્ષઃ શશિ-મૌલેઃ પક્ષ્મલઃ પ્રિયાગ્રણતૌ ।
ધનુષિ સ્મરેણ નિહિતઃ સ-કણ્ટકઃ કેતકેષુર્ ઇવ ॥ગસ્સ્_*4॥
જયતિ જટા-કિઞ્જલ્કં ગઙ્ગા-મધુ મુણ્ડ-વલય-બીજમ્ અયમ્ ।
ગલ-ગરલ-પઙ્ક-સમ્ભવમ્ અભોરુહમ્ આનનં શમ્ભોઃ ॥ગસ્સ્_*5॥
સન્ધ્યા-સલિલાઞ્જલિમ્ અપિ કઙ્કણ-ફણિ-પીયમાનમ્ અવિજાનન્ ।
ગૌરી-મુખાર્પિત-મના વિજયા-હસિતઃ શિવો જયતિ ॥ગસ્સ્_*6॥
પ્રતિબિમ્બિત-ગૌરી-મુખ-વિલોકનોત્કમ્પ-શિથિલ-કર-ગલિતઃ ।
સ્વેદ-ભર-પૂર્યમાણઃ શમ્ભોઃ સલિલાજ્ જલિર્ જયતિ ॥ગસ્સ્_*7॥
પ્રણય-કુપિત-પ્રિયા-પદ-લાક્ષા-સન્ધ્યાનુબન્ધ-મધુરેન્દુઃ ।
તદ્-વલય-કનક-નિકષ-ગ્રાવ-ગ્રીવઃ શિવો જયતિ ॥ગસ્સ્_*8॥
પૂર્ણ-નખેન્દુર્ દ્વિગુણિત-મઞ્જીરા પ્રેમ-શૃઙ્ખલા જયતિ ।
હર-શશિ-લેખા ગૌરી-ચરણાઙ્ગુલિ-મધ્ય-ગુલ્ફેષુ ॥ગસ્સ્_*9॥
શ્રી-કર-પિહિતં ચક્ષુઃ સુખયતુ વઃ પુણ્ડરીક-નયનસ્ય ।
જઘનમ્ ઇવેક્ષિતુમ્ આગતમ્ અબ્જ-નિભં નાભિ-સુષિરેણ ॥ગસ્સ્_*10॥
શ્યામં શ્રી-કુચ-કુઙ્કુમ-પિઞ્જરિતમ્ ઉરો મુરદ્વિષો જયતિ ।
દિન-મુખ-નભ ઇવ કૌસ્તુભ-વિભાકરો યદ્ વિભૂષયતિ ॥ગસ્સ્_*11॥
પ્રતિબિમ્બિત-પ્રિયા-તનુ સ-કૌસ્તુભં જયતિ મધુભિદો વક્ષઃ ।
પુરુષાયિતમ્ અભ્યસ્યતિ લક્ષ્મીર્ યદ્ વીક્ષ્ય મુકુરમ્ ઇવ ॥ગસ્સ્_*12॥
કેલિ-ચલાઙ્ગુલિ-લમ્ભિત-લક્ષ્મી-નાભિર્ મુરદ્વિષશ્ ચરણઃ ।
સ જયતિ યેન કૃતા શ્રીર્ અનુરૂપા પદ્મનાભસ્ય ॥ગસ્સ્_*13॥
રોમાવલી મુરારેઃ શ્રીવત્સ-નિષેવિતાગ્ર-ભાગા વઃ ।
ઉન્નાલ-નાભિ-નલિન-ચ્છાયેવોત્તાપમ્ અપહરતુ ॥ગસ્સ્_*14॥
આદાય સપ્ત-તન્ત્રોચિતાં વિપઞ્ચીમ્ ઇવ ત્રયીં ગાયન્ ।
મધુરં તુરઙ્ગ-વદનોચિતં હરિર્ જયતિ હય-મૂર્ધા ॥ગસ્સ્_*15॥
સ જયતિ મહાબાહો જલ-નિધિ-જઠરે ચિરં નિમગ્નાપિ ।
યેનાન્ત્રૈર્ ઇવ સહ ફણિ-ગણૈર્ બલાદ્ ઉદ્ધૃતા ધરણી ॥ગસ્સ્_*16॥
બ્રહ્માણ્ડ-કુમ્ભકારં ભુજગાકારં જનાર્દનં નૌમિ ।
સ્ફારે યત્-ફણ-ચક્રે ધરા શરાવ-શ્રિયં વહતિ ॥ગસ્સ્_*17॥
ચણ્ડી-જઙ્ઘા-કાણ્ડઃ શિરસા ચરણ-સ્પૃશિ પ્રિયે જયતિ ।
શઙ્કર-પર્યન્ત-જિતો વિજય-સ્તમ્ભઃ સ્મરસ્યેવ ॥ગસ્સ્_*18॥
ઉન્નાલ-નાભિ-પઙ્કેરુહ ઇવ યેનાવભાતિ શમ્ભુર્ અપિ ।
જયતિ પુરુષાયિતાયાસ્ તદ્-આનનં શૈલ-કન્યાયાઃ ॥ગસ્સ્_*19॥
અઙ્ક-નિલીન-ગજાનન-શઙ્કાકુલ-બાહુલેય-હૃત-વસનૌ ।
સ-સ્મિત-હર-કર-કલિતૌ હિમ-ગિરિ-તનયા-સ્તનૌ જયતઃ ॥ગસ્સ્_*20॥
કણ્ઠોચિતો ઽપિ હુઙ્કૃતિ-માત્ર-નિરસ્તઃ પદાન્તિકે પતિતઃ ।
યસ્યાશ્ ચન્દ્ર-શિખઃ સ્મર-ભલ્લ-નિભો જયતિ સા ચણ્ડી ॥ગસ્સ્_*21॥
દેવેઽર્પિત-વરણ-સ્રજિ બહુમાયે વહતિ કૈટભી-રૂપમ્ ।
જયતિ સુરાસુર-હસિતા લજ્જા-જિહ્મેક્ષણા લક્ષ્મીઃ ॥ગસ્સ્_*22॥
તાન્ અસુરાન્ અપિ હરિમ્ અપિ તં વન્દે કપટ-કૈટભી-રૂપમ્ ।
યૈર્ યદ્ બિમ્બાધર-મધુ-લુબ્ધૈઃ પીયુષમ્ અપિ મુમુચે ॥ગસ્સ્_*23॥
તલ્પી-કૃતાહિર્ અગણિત-ગરુડો હારાભિહત-વિધિર્ જયતિ ।
ફણ-શત-પીત-શ્વાસો રાગાન્ધાયાઃ શ્રિયઃ કેલિઃ ॥ગસ્સ્_*24॥
સ્મેરાન્ અનેન હરિણા યત્ સ્પૃહમ્ આકાર-વેદિનાકલિતમ્ ।
જયતિ પુરુષાયિતાયાઃ કમલાયાઃ કૈટભી-ધ્યાનમ્ ॥ગસ્સ્_*25॥
કૃત-કાન્ત-કેલિ-કુતુક-શ્રી-શીત-શ્વાસ-સેક-નિદ્રાણઃ ।
ઘોરિત-વિતતાલિ-રુતો નાભિ-સરોજે વિધિર્ જયતિ ॥ગસ્સ્_*26॥
એક-રદ દ્વૈમાતુર નિસ્ત્રિગુણ ચતુર્ભુજાપિ પઞ્ચ-કર ।
જય ષણ્-મુખ-નુત સપ્ત-ચ્છદ-ગન્ધિ-મદાષ્ટ-તનુ-તનય ॥ગસ્સ્_*27॥
મઙ્ગલ-કલશ-દ્વય-મય-કુમ્ભમ્ અદમ્ભેન ભજત ગજ-વદનમ્ ।
યદ્-દાન-તોય-તરલૈસ્ તિલ-તુલનાલમ્બિ રોલમ્બૈઃ ॥ગસ્સ્_*28॥
યાભિર્ અનઙ્ગઃ સાઙ્ગી-કૃતઃ સ્ત્રિયો ઽસ્ત્રી-કૃતાશ્ ચ તા યેન ।
વામાચરણ-પ્રવણૌ પ્રણમ્તતૌ કામિની-કામૌ ॥ગસ્સ્_*29॥
વિહિત-ઘનાલઙ્કારં વિચિત્ર-વર્ણાવલી-મય-સ્ફુરણમ્ ।
શક્રાયુધમ્ ઇવ વક્રં વલ્મીક-ભુવં કવિં નૌમિ ॥ગસ્સ્_*30॥
વ્યાસ-ગિરાં નિર્યાસં સારં વિશ્વસ્ય ભારતં વન્દે ।
ભૂષણયૈવ સઞ્જ્ઞાં યદ્ અઙ્કિતાં ભારતી વહતિ ॥ગસ્સ્_*31॥
સતિ કાકુત્સ્થ-કુલોન્નતિ-કારિણિ રામાયણે કિમ્ અન્યેન ।
રોહતિ કુલ્યા ગઙ્ગા-પૂરે કિં બહુરસે વહતિ ॥ગસ્સ્_*32॥
અતિદીર્ઘ-જીવિ-દોષાદ્ વ્યાસેન યશો ઽપહારિતં હન્ત ।
કૈર્ નોચ્યેત ગુણાઢ્યઃ સ એવ જન્માન્તરાપન્નઃ ॥ગસ્સ્_*33॥
શ્રી-રામાયણ-ભારત-બૃહત્-કથાનાં કવીન્ નમસ્કુર્મઃ ।
ત્રિસ્રોતા ઇવ સરસા સરસ્વતી સ્ફુરતિ યૈર્ ભિન્ના ॥ગસ્સ્_*34॥
સાકૂત-મધુર-કોમલ-વિલાસિની-કણ્ઠ-કૂજિત-પ્રાયે ।
શિક્ષ-સમયેઽપિ મુદે રત-લીલા-કાલિદાસોક્તી ॥ગસ્સ્_*35॥
ભવભૂતેઃ સમ્બન્ધાદ્ ભૂધર-ભૂર્ એવ ભારતી ભાતિ ।
એતત્-કૃત-કારુણ્યે કિમ્ અન્યથા રોદિતિ ગ્રાવા ॥ગસ્સ્_*36॥
જાતા શિખણ્ડિની પ્રાગ્ યથા શિખણ્ડી તથાવગચ્છામિ ।
પ્રાગલ્ભ્યમ્ અધિકમ્ આપ્તું વાણી બાણો બભૂવેતિ ॥ગસ્સ્_*37॥
યં ગણયતિ ગુરોર્ અનુ યસ્યાસ્ તે ધર્મ-કર્મ સઙ્કુચિતમ્ ।
કવિમ્ અહમ્ ઉશનસમ્ ઇવ તં તાતં નીલામ્બરં વન્દે ॥ગસ્સ્_*38॥
સકલ-કલાઃ કલ્પયિતું પ્રભુઃ પ્રબન્ધસ્ય કુમુદ-બન્ધોશ્ ચ ।
સેન-કુલ-તિલ-ભૂપતિર્ એકો રાકા-પ્રદોષશ્ ચ ॥ગસ્સ્_*39॥
કાવ્યસ્યાક્ષર-મૈત્રી-ભાજો ન ચ કર્કશા ન ચ ગ્રામ્યાઃ ।
શબ્દા અપિ પુરુષા અપિ સાધવ એવાર્થ-બોધાય ॥ગસ્સ્_*40॥
વંશે ઘુણ ઇવ ન વિશતિ દોષો રસ-ભાવિતે સતાં મનસિ ।
રસમ્ અપિ તુ ન પ્રતીચ્છતિ બહુ-દોષઃ સન્નિપાતીવ ॥ગસ્સ્_*41॥
વિગુણો ઽપિ કાવ્ય-બન્ધઃ સાધૂનામ્ આનનં ગતઃ સ્વદતે ।
ફૂત્કારો ઽપિ સુવંશૈર્ અનૂદ્યમાનઃ શ્રુતિં હરતિ ॥ગસ્સ્_*42॥
સ્વયમ્ અપિ ભૂરિ-ચ્છિદ્રશ્ ચાપલમ્ અપિ સર્વતોમુખં તન્વન્ ।
તિતૌસ્ તુષસ્ય પિશુનો દોષસ્ય વિવેચનેઽધિકૃતઃ ॥ગસ્સ્_*43॥
અન્તર્-ગૂઢાનર્થાનવ્યઞ્જયતઃ પ્રસાદ-રહિતસ્ય ।
સન્દર્ભસ્ય નદસ્ય ચ ન રસઃ પ્રીત્યૈ રસ-જ્ઞાનામ્ ॥ગસ્સ્_*44॥
યદસેવનીયમ્ અસતામ્ અમૃત-પ્રાયં સુવર્ણ-વિન્યાસમ્ ।
સુરસાર્થમયં કાવ્યં ત્રિવિષ્ટપં વા સમં વિદ્મઃ ॥ગસ્સ્_*45॥
સત્-કવિ-રસના-શૂર્પી-નિસ્તુષતર-શબ્દ-શાલિ-પાકેન ।
તૃપ્તો દયિતાધરમ્ અપિ નાદ્રિયતે કા સુધા દાસી ॥ગસ્સ્_*46॥
અકલિત-શબ્દાલઙ્કૃતિર્ અનુકૂલા સ્ખલિ-પદ-નિવેશાપિ ।
અભિસારિકેવ રમયતિ સૂક્તિઃ સોત્કર્ષ-શૃઙ્ગારા ॥ગસ્સ્_*47॥
અધ્વનિ પદ-ગ્રહ-પરં મદયતિ હૃદયં ન વા ન વા શ્રવણમ્ ।
કાવ્યમ્ અભિજ્ઞ-સભાયાં મઞ્જીરં કેલિ-વેલાયામ્ ॥ગસ્સ્_*48॥
આસ્વાદિત-દયિતાધર-સુધા-રસસ્યૈવ સૂક્તયો મધુરાઃ ।
અકલિત-રસાલ-મુકુલો ન કોકિલઃ કલમ્ ઉદઞ્ચયતિ ॥ગસ્સ્_*49॥
બાલા-કટાક્ષ-સૂત્રિતમ્ અસતી-નેત્ર-ત્રિભાગ-કૃત-ભાષ્યમ્ ।

કવિ-માણવકા દૂતી-વ્યાખ્યાતમ્ અધીયતે ભાવમ્ ॥ગસ્સ્_*50॥
મસૃણ-પદ-ગીતિ-ગતયઃ સજ્જન-હૃદયાભિસારિકાઃ સુરસાઃ ।
મદનાદ્વયોપનિષદો વિશદા ગોવર્ધનસ્યાર્યાઃ ॥ગસ્સ્_*51॥
વાણી પ્રાકૃત-સમુચિત-રસા બલેનૈવ સંસ્કૃતં નીતા ।
નિમ્નાનુરૂપ-નીરા કલિન્દ-કન્યેવ ગગન-તલમ્ ॥ગસ્સ્_*52॥
આર્યા-સપ્તશતીયં પ્રગલ્ભ-મનસામ્ અનાદૃતા યેષામ્ ।
દૂતી-રહિતા ઇવ તે ન કામિની-મનસિ નિવિશન્તે ॥ગસ્સ્_*53॥
રત-રીતિ-વીત-વસના પ્રિયેવ શુદ્ધાપિ વાઙ્-મુદે સરસા ।
અરસા સાલઙ્કૃતિર્ અપિ ન રોચતે શાલભઞ્જીવ ॥ગસ્સ્_*54॥
ઇતિ ગ્રન્થારમ્ભ-વ્રજ્યા સમાપ્તા ।
અ-કાર-વ્રજ્યા
અવધિ-દિનાવધિ-જીવાઃ પ્રસીદ જીવન્તુ પથિક-જનજાયાઃ ।
દુર્લઙ્ઘ્ય-વર્ત્મ-શૈલૌ સ્તનૌ પિધેહિ પ્રપાપાલિ

અતિવત્સલા સુશીલા સેવા-ચતુરા મનો ઽનુકૂલા ચ ।
અજનિ વિનીતા ગૃહિણી સપદિ સપ્ત્ની-સ્તનોદ્ભેદે

અયિ કૂલ-નિચુલ-મૂલોચ્છેદન-દુઃશીલ-વીચિ-વાચાલે ।
બક-વિઘસ-પઙ્ક-સારા ન ચિરાત્ કાવેરિ ભવિતાસિ

અયિ વિવિધ-વચન-રચને દદાસિ ચન્દ્રં કરે સમાનીય ।
વ્યસન-દિવસેષુ દૂતિ ક્વ પુનસ્ ત્વં દર્શનીયાસિ

અસ્તુ મ્લાનિર્ લોકો લાઞ્છનમ્ અપદિશતુ હીયતામ્ ઓજઃ ।
તદ્ અપિ ન મુઞ્ચતિ સ ત્વાં વસુધા-છાયામ્ ઇવ સુધાંશુઃ

અતિચાપલં વિતન્વન્ન્ અન્તર્નિવિશન્ નિકામ-કાઠિન્યઃ ।
મુખરયસિ સ્વયમ્ એતાં સદ્-વૃત્તાં શઙ્કુર્ ઇવ ઘણ્ટામ્

અઙ્ગેષુ જીર્યતિ પરં ખઞ્જન-યૂનોર્ મનોભવ-પ્રસરઃ ।
ન પુનર્ અનન્તર્-ગર્ભિત-નિધિનિ ધરા-મણ્ડલે કેલિઃ

અન્ધત્વમ્ અન્ધ-સમયે બધિરત્વં બધિર-કાલ આલમ્બ્ય ।
શ્રી-કેશવયોઃ પ્રણયી પ્રજાપતિર્ નાભિ-વાસ્તવ્યઃ

અયિ કોષ-કાર કુરુષે વનેચરાણાં પુરો ગુણોદ્ગારમ્ ।
યન્ ન વિદાર્ય વિચારિત-જઠરસ્ ત્વં સ ખલુ તે લાભઃ

અગણિત-મહિમા લઙ્ઘિત-ગુરુર્ અધનેહઃ સ્તનન્ધય-વિરોધી ।
ઇષ્ટાકીર્તિસ્ તસ્યાસ્ ત્વયિ રાગઃ પ્રાણ-નિરપેક્ષઃ

અપરાધાદ્ અધિકં માં વ્યથયતિ તવ કપટ-વચન-રચનેયમ્ ।
શસ્ત્રાઘાતો ન તથા સૂચી-વ્યધ-વેદના યાદૃક્

અસતી-લોચન-મુકુરે કિમ્ અપિ પ્રતિફલતિ યન્ મનોવર્તિ ।
સારસ્વતમ્ અપિ ચક્ષુઃ સતિમિરમ્ ઇવ તન્ ન લક્ષયતિ

અન્ય-મુખે દુર્વાદો યઃ પ્રિય-વદને સ એવ પરિહાસઃ ।
ઇતરેન્ધન-જન્મા યો ધૂમઃ સો ઽગુરુભવો ધૂપઃ

અયિ સુભગ કુતુક-તરલા વિચરન્તી સૌરભાનુસારેણ ।
ત્વયિ મોહાય વરાકી પતિતા મધુપીવ વિષ-કુસુમે

અયિ મુગ્ધ-ગન્ધ-સિન્ધુર-શઙ્કા-માત્રેણ દન્તિનો દલિતાઃ ।
ઉપભુઞ્જતે કરેણૂઃ કેવલમ્ ઇહ મત્-કુણાઃ કરિણઃ

અતિવિનય-વામન-તનુર્ વિલઙ્ઘતે ગેહ-દેહલીં ન વધૂઃ ।
અસ્યાઃ પુનર્ આરભટીં કુસુમ્ભવાટી વિજાનાતિ

અન્તર્-ગતૈર્ ગુણૈઃ કિં દ્વિત્રા અપિ યત્ર સાક્ષિણો વિરલાઃ ।
સ ગુણો ગીતેર્ યદ્ અસૌ વનેચરં હરિણમ્ અપિ હરતિ

અલુલિત-સકલ-વિભૂષાં પ્રાતર્ બાલાં વિલોક્ય મુદિતં પ્રાક્ ।
પ્રિય-શિરસિ વીક્ષ્ય યાવકમ્ અથ નિઃશ્વસિતં સપત્નીભિઃ

અયિ લજ્જાવતિ નિભર-નિશીથ-રત-નિઃસહાઙ્ગિ સુખ-સુપ્તે ।
લોચન-કોકનદ-ચ્છદમ્ ઉન્મીલય સુપ્રભાતં તે

અમિલિત-વદનમ્ અપીડિત-વક્ષોરુહમ્ અતિવિદૂર-જઘનોરુ ।
શપથ-શતેન ભુજાભ્યાં કેવલમ્ આલિઙ્ગિતો ઽસ્મિ તયા