Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 8

8.1

[ vargaparikarma ]
vargaparikarmapradarśanāya āryāpūrvārdham āha ã
vargaḥ samacaturaśraḥ phalam ca sadṛśadvayasya saṃvargaḥ |
vargaḥ karaṇī kṛtiḥ vargaṇāḥ yāvakaraṇam iti paryāyāḥ | samāścatasraḥ aśrayaḥ yasya saḥ ayam [sama]caturaśraḥ kṣetraviśeṣaḥ, sa vargaḥ | samacaturaśrakṣetraviśeṣaḥ saṃjñī, vargaḥ saṃjñā | atra saṃjñisaṃjñayoḥ abhedena upacāreṇa ucyate "vargaḥ samacaturaśraḥ" iti | yathā "māṃsapiṇḍaḥ devadattaḥ" iti | anyathā atra yāvān samacaturaśrakṣetraviśeṣaḥ tasya sarvasya aniṣṭasya api vargasaṃjñāprasaṅgaḥ | kva anyatra aniṣṭasya samacaturaśrakṣetraviśeṣasya
vargasaṃjñāprasaṅgaḥ? ucyate ã asamakarṇasya
parilekhau 1 & 2
samacaturaśrakṣetraviśeṣasya asya (parilekhaḥ 1) | dvisamatryaśrakṣetrasya samunnatavadavasthitasya asya (parilekhaḥ 2) |
vargasaṃjñāprasaṅge kaḥ doṣaḥ? ucyate ã "phalam ca sadṛśadvayasya saṃvargaḥ" iti sadṛśadvayasya saṃvargaḥ phalam prāpnoti, na ca iṣyate evam | kva tarhi? karṇagrahaṇam kartavyam; vargaḥ samakarṇasamacaturaśrakṣetraviśeṣaḥ iti | athavā tulyasaṅkhyābhyām karṇābhyām upalakṣitasya eva samacaturaśrakṣetraviśeṣasya vargasaṃjñā jijñāsyate | kutaḥ? na aniṣṭārthatvāt śastrapravṛtteḥ | athavā na eva loke evam ākāraviśiṣṭasya samacaturaśrakṣetrasya samacaturaśrasaṃjñā
susiddhā | āyatacaturaśrakṣetrādiṣu vargakarmaṇaḥ astitvāt teṣām asamacaturaśrāṇām api vargasaṃjñāprasaṅgaḥ | na eṣaḥ doṣaḥ | teśu api yaḥ vargaḥ sa samacaturaśrakṣetraphalam | tat yathā ã samacaturaśrakṣetram ālikhya aṣṭadhā vibhajya trikacatuṣkavistārāyāmāni catvāri āyatacaturaśrakṣetrāṇi pañcakarṇāni parikalpayet | tatra evam parikalpitacaturaśrāyatacaturaśrakṣetrakarṇabāhukam samacaturaśram kṣetram madhye avatiṣṭhate | yaḥ tatra
āyatacaturaśrakṣetrakarṇāyatavargaḥ, sa ca antaḥsamacaturaśrakṣetre phalam | tribhuje api etat eva darśanam, ardhāyatacaturaśratvāt tribhujasya | durvidagdhapratyāyanāya ca kṣetram ālikhyate ã
parilekhaḥ 3
asmād yaḥ yaḥ vargaḥ samacaturaśrakṣetraviśeṣaḥ | evam phalam ca sadṛśadvayasya saṃvargaḥ | saṃvargaḥ iti asya samacaturaśrasya kṣetraphalam nirucyate | sadṛśasya dvayam sadṛśadvayam | athavā sadṛśadvayam ca taddvayam ca samasadṛśadvayam | sadṛśadvayasya saṃvargaḥ | saṃvargaḥ ghātaḥ guṇanā hatiruddhartanā iti paryāyāḥ | sadṛśadvayasaṃvargaḥ phalam tasya samacaturaśrasya | sadṛśadvayasaṃvargaḥ iti atra iṣṭabāhuvacanam kartavyam | anyathā hi
yayoḥ kayościt sadṛśayoḥ saṃvargaḥ phalam prāpnoti | na etat asti | nahi phalārthī anyakṣetram uddiśya anyayoḥ abhyāsam karoti | na hi odanārthī pāṃsūn ādatte |
uddeśakaḥ ã
ekādinavāntānām vargāḥ ye tān pṛthak pṛthak brūhi |
śatapādasya ca vargam śatasya tena eva yuktasya

8.2

nyāsaḥ ã 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9; śatapādaḥ 25, śatam anena yuktam 125 |
yathāsaṅkhyena ekādinavāntānām phalam ca "sadṛśadvayasya saṃvargaḥ" iti labdhāḥ vargāḥ, nyāsaḥ ã 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81 |
evam eṣām lakṣaṇāni sūtrāṇi ã
antyapadasya ca vargam kṛtvā dviguṇam tat eva ca antyapadam |
śeṣapadaiḥ āhanyāt utsārya utsārya vargavidhau ||
iti, taiḥ ekādinavāntānām rūpāṇām vargasaṅkhyā vaktavyā | kutaḥ? ajñātāyām vargasaṅkhyāyām yataḥ antyapadasya vargasaṅkhyā na śakyate nyastum | asmākam punaḥ sarvam lakṣaṇena eva saṃgṛhītam |
śatapādasya vargaḥ 625; śatasya tena eva yuktasya 15625 |
bhinnavargaḥ api evam eva | kintu sadṛśīkṛtayoḥ chedāṃśarāśyoḥ pṛthak pṛthak vargam kṛtvā chedarāśivargeṇa aṃśarāśivargasya bhāgalabdham bhinnavargaḥ |
uddeśakaḥ ã
ṣaṇṇām sacaturthānām rūpasya ca pañcabhāgasahitasya |
rūpadvitayasya ca me brūhi kṛtim navamahīnasya

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc