આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

[ વર્ગપરિકર્મ ]
વર્ગપરિકર્મપ્રદર્શનાય આર્યાપૂર્વાર્ધમ્ આહ ã
વર્ગઃ સમચતુરશ્રઃ ફલમ્ ચ સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ ।
વર્ગઃ કરણી કૃતિઃ વર્ગણાઃ યાવકરણમ્ ઇતિ પર્યાયાઃ । સમાશ્ચતસ્રઃ અશ્રયઃ યસ્ય સઃ અયમ્ [સમ]ચતુરશ્રઃ ક્ષેત્રવિશેષઃ, સ વર્ગઃ । સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષઃ સંજ્ઞી, વર્ગઃ સંજ્ઞા । અત્ર સંજ્ઞિસંજ્ઞયોઃ અભેદેન ઉપચારેણ ઉચ્યતે "વર્ગઃ સમચતુરશ્રઃ" ઇતિ । યથા "માંસપિણ્ડઃ દેવદત્તઃ" ઇતિ । અન્યથા અત્ર યાવાન્ સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષઃ તસ્ય સર્વસ્ય અનિષ્ટસ્ય અપિ વર્ગસંજ્ઞાપ્રસઙ્ગઃ । ક્વ અન્યત્ર અનિષ્ટસ્ય સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષસ્ય
વર્ગસંજ્ઞાપ્રસઙ્ગઃ? ઉચ્યતે ã અસમકર્ણસ્ય
પરિલેખૌ 1 & 2
સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષસ્ય અસ્ય (પરિલેખઃ 1) । દ્વિસમત્ર્યશ્રક્ષેત્રસ્ય સમુન્નતવદવસ્થિતસ્ય અસ્ય (પરિલેખઃ 2) ।
વર્ગસંજ્ઞાપ્રસઙ્ગે કઃ દોષઃ? ઉચ્યતે ã "ફલમ્ ચ સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ" ઇતિ સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ ફલમ્ પ્રાપ્નોતિ, ન ચ ઇષ્યતે એવમ્ । ક્વ તર્હિ? કર્ણગ્રહણમ્ કર્તવ્યમ્; વર્ગઃ સમકર્ણસમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષઃ ઇતિ । અથવા તુલ્યસઙ્ખ્યાભ્યામ્ કર્ણાભ્યામ્ ઉપલક્ષિતસ્ય એવ સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષસ્ય વર્ગસંજ્ઞા જિજ્ઞાસ્યતે । કુતઃ? ન અનિષ્ટાર્થત્વાત્ શસ્ત્રપ્રવૃત્તેઃ । અથવા ન એવ લોકે એવમ્ આકારવિશિષ્ટસ્ય સમચતુરશ્રક્ષેત્રસ્ય સમચતુરશ્રસંજ્ઞા
સુસિદ્ધા । આયતચતુરશ્રક્ષેત્રાદિષુ વર્ગકર્મણઃ અસ્તિત્વાત્ તેષામ્ અસમચતુરશ્રાણામ્ અપિ વર્ગસંજ્ઞાપ્રસઙ્ગઃ । ન એષઃ દોષઃ । તેશુ અપિ યઃ વર્ગઃ સ સમચતુરશ્રક્ષેત્રફલમ્ । તત્ યથા ã સમચતુરશ્રક્ષેત્રમ્ આલિખ્ય અષ્ટધા વિભજ્ય ત્રિકચતુષ્કવિસ્તારાયામાનિ ચત્વારિ આયતચતુરશ્રક્ષેત્રાણિ પઞ્ચકર્ણાનિ પરિકલ્પયેત્ । તત્ર એવમ્ પરિકલ્પિતચતુરશ્રાયતચતુરશ્રક્ષેત્રકર્ણબાહુકમ્ સમચતુરશ્રમ્ ક્ષેત્રમ્ મધ્યે અવતિષ્ઠતે । યઃ તત્ર
આયતચતુરશ્રક્ષેત્રકર્ણાયતવર્ગઃ, સ ચ અન્તઃસમચતુરશ્રક્ષેત્રે ફલમ્ । ત્રિભુજે અપિ એતત્ એવ દર્શનમ્, અર્ધાયતચતુરશ્રત્વાત્ ત્રિભુજસ્ય । દુર્વિદગ્ધપ્રત્યાયનાય ચ ક્ષેત્રમ્ આલિખ્યતે ã
પરિલેખઃ 3
અસ્માદ્ યઃ યઃ વર્ગઃ સમચતુરશ્રક્ષેત્રવિશેષઃ । એવમ્ ફલમ્ ચ સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ । સંવર્ગઃ ઇતિ અસ્ય સમચતુરશ્રસ્ય ક્ષેત્રફલમ્ નિરુચ્યતે । સદૃશસ્ય દ્વયમ્ સદૃશદ્વયમ્ । અથવા સદૃશદ્વયમ્ ચ તદ્દ્વયમ્ ચ સમસદૃશદ્વયમ્ । સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ । સંવર્ગઃ ઘાતઃ ગુણના હતિરુદ્ધર્તના ઇતિ પર્યાયાઃ । સદૃશદ્વયસંવર્ગઃ ફલમ્ તસ્ય સમચતુરશ્રસ્ય । સદૃશદ્વયસંવર્ગઃ ઇતિ અત્ર ઇષ્ટબાહુવચનમ્ કર્તવ્યમ્ । અન્યથા હિ
યયોઃ કયોશ્ચિત્ સદૃશયોઃ સંવર્ગઃ ફલમ્ પ્રાપ્નોતિ । ન એતત્ અસ્તિ । નહિ ફલાર્થી અન્યક્ષેત્રમ્ ઉદ્દિશ્ય અન્યયોઃ અભ્યાસમ્ કરોતિ । ન હિ ઓદનાર્થી પાંસૂન્ આદત્તે ।
ઉદ્દેશકઃ ã
એકાદિનવાન્તાનામ્ વર્ગાઃ યે તાન્ પૃથક્ પૃથક્ બ્રૂહિ ।
શતપાદસ્ય ચ વર્ગમ્ શતસ્ય તેન એવ યુક્તસ્ય

ન્યાસઃ ã 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9; શતપાદઃ 25, શતમ્ અનેન યુક્તમ્ 125 ।
યથાસઙ્ખ્યેન એકાદિનવાન્તાનામ્ ફલમ્ ચ "સદૃશદ્વયસ્ય સંવર્ગઃ" ઇતિ લબ્ધાઃ વર્ગાઃ, ન્યાસઃ ã 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81 ।
એવમ્ એષામ્ લક્ષણાનિ સૂત્રાણિ ã
અન્ત્યપદસ્ય ચ વર્ગમ્ કૃત્વા દ્વિગુણમ્ તત્ એવ ચ અન્ત્યપદમ્ ।
શેષપદૈઃ આહન્યાત્ ઉત્સાર્ય ઉત્સાર્ય વર્ગવિધૌ ॥
ઇતિ, તૈઃ એકાદિનવાન્તાનામ્ રૂપાણામ્ વર્ગસઙ્ખ્યા વક્તવ્યા । કુતઃ? અજ્ઞાતાયામ્ વર્ગસઙ્ખ્યાયામ્ યતઃ અન્ત્યપદસ્ય વર્ગસઙ્ખ્યા ન શક્યતે ન્યસ્તુમ્ । અસ્માકમ્ પુનઃ સર્વમ્ લક્ષણેન એવ સંગૃહીતમ્ ।
શતપાદસ્ય વર્ગઃ 625; શતસ્ય તેન એવ યુક્તસ્ય 15625 ।
ભિન્નવર્ગઃ અપિ એવમ્ એવ । કિન્તુ સદૃશીકૃતયોઃ છેદાંશરાશ્યોઃ પૃથક્ પૃથક્ વર્ગમ્ કૃત્વા છેદરાશિવર્ગેણ અંશરાશિવર્ગસ્ય ભાગલબ્ધમ્ ભિન્નવર્ગઃ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ષણ્ણામ્ સચતુર્થાનામ્ રૂપસ્ય ચ પઞ્ચભાગસહિતસ્ય ।
રૂપદ્વિતયસ્ય ચ મે બ્રૂહિ કૃતિમ્ નવમહીનસ્ય