Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 5

5.1

[ pratipādyavastunirdeśaḥ ]
atha ācāryāryabhaṭamukhāravindavinissṛtam padārthatrayam ã gaṇitam, kālakriyā, golaḥ iti yat etat gaṇitam tat dvividham caturṣu sanniviṣṭam | vṛddhiḥ hi apacayaḥ ca iti dvividham | vṛddhiḥ saṃyogaḥ, apacayaḥ hrāsaḥ | etābhyām bhedābhyām aśeṣagaṇitam vyāptam | āha ca ã
saṃyogabhedā guṇanāgatāni śuddheḥ ca bhāgaḥ gatamūlamuktam |
vyāptam samīkṣya upacayakṣayābhyām vidyāt idam dvyātmakam eva śāstram ||
saṃyogasya vṛddheḥ, bhedāḥ guṇanāgatāni | tāni ca ã asadṛṣayaḥ rāśyoḥ abhyāsaḥ guṇanā, yathā caturṇām pañcānām ca viṃśatiḥ | gatam sadṛśābhyāsaḥ vargaḥ ghanaḥ ca | dvigatam vargaḥ, yathā caturṇām caturṇām ca ṣoḍaśa | evam trigatam ghanaḥ, yathā caturṇām caturṇām caturṇāñ ca catuṣṣaṣṭiḥ | "śuddheḥ ca" iti atra yogārtham cakāraḥ paṭhyate | tena śreḍhīkuṭṭākārādiṣu loke ca aniyatasvarūpavṛddhiḥ sā ca parigṛhītā bhavati | śuddheḥ ca bhāgaḥ
gatamūlamuktam | śuddheḥ apacayasya bhedaḥ bhāgaḥ, gatānām mūlāni ca | atra api śreḍhīkuṭṭākārādi[ṣu] loke ca aniyatasvarūpaḥ apacayaḥ cakārāt eva parigṛhyate | evam śāstre, loke ca na saḥ asti gaṇitaprakāraḥ yaḥ ayam vṛddhyātmakaḥ apacayātmakaḥ vā na bhavati |
yadi evam atra katham prakriyā parikalpanīyā? yatra caturbhāgaḥ pañcabhāgena guṇitaḥ jātaḥ viṃśatibhāgaḥ | iyam ca guṇanā saṃyogasya bhedaḥ ucyate | sa ca ayam śuddheḥ bhedaḥ āpatitaḥ | yatra caturbhāgena viṃśatibhāgasya bhāgaḥ, tatra dṛṣṭaḥ pañcabhāgaḥ | evam ayam śuddheḥ bhedaḥ saṃyogabhedaḥ āpatitaḥ | ubhayatra parigāraḥ ucyate ã [ ekāyām avistāre caturaśrakṣetre viṃśatyāyātacaturaśrakṣetrāṇi | ] tatra ekasya āyāmaḥ pañcabhāgaḥ, vistāraḥ
caturbhāgaḥ | tayoḥ abhyāsaḥ phalam kṣetrasya viṃśatibhāgaḥ | viṃśatibhāgasya caturbhāgaḥ pañcabhāgaḥ iti na doṣaḥ | evam kṣetragaṇite parihāraḥ | rāśigaṇite parihārārtham yatnaḥ karaṇīyaḥ | aparaḥ āha ã "gaṇitam rāśikṣetram dvidhā" | evam karaṇīparikarma ã
karṇabhujayoḥ samatvam karoti yasmāt tataḥ karaṇī |
gaṇitam dviprakāram ã rāśigaṇitam kṣetragaṇitam | anupātakuṭṭākārādayaḥ gaṇitaviśeṣāḥ rāśigaṇite abhihitāḥ, śreḍhīcchāyādayaḥ kṣetragaṇite | tat evam rāśyāśritam kṣetrāśritam vā aśeṣam gaṇitam | yat etat karaṇīparikarma tat kṣetragaṇite eva | yadi api anyatre karaṇīparikarma, tathā api tasya na karṇabujākoṭipratipādakatvam iti na doṣaḥ | etat ca karaṇīparikarmatvam yatkarṇādipratipādakatvam | caturṣu sanniviṣṭam, catvāri bījāni, teṣu sanniviṣṭām
| uktam gaṇitam | kālakriyāgolau tatra tatra eva upadekṣyāmaḥ |
atra ācāryāryabhaṭaḥ śāstram ārabhamāṇaḥ cetasi iṣṭadevatāpraṇāmaḥ hi bhaktyā prayuktaḥ ã
brahma-ku-śaśi-budha-bhṛgu-ravi-
kuja-guru-koṇa-bhagaṇān namaskṛtya |
āryabhaṭaḥ tu iha nigadati
kusumapure abhyarcitam jñānam

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc