આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

[ પ્રતિપાદ્યવસ્તુનિર્દેશઃ ]
અથ આચાર્યાર્યભટમુખારવિન્દવિનિસ્સૃતમ્ પદાર્થત્રયમ્ ã ગણિતમ્, કાલક્રિયા, ગોલઃ ઇતિ યત્ એતત્ ગણિતમ્ તત્ દ્વિવિધમ્ ચતુર્ષુ સન્નિવિષ્ટમ્ । વૃદ્ધિઃ હિ અપચયઃ ચ ઇતિ દ્વિવિધમ્ । વૃદ્ધિઃ સંયોગઃ, અપચયઃ હ્રાસઃ । એતાભ્યામ્ ભેદાભ્યામ્ અશેષગણિતમ્ વ્યાપ્તમ્ । આહ ચ ã
સંયોગભેદા ગુણનાગતાનિ શુદ્ધેઃ ચ ભાગઃ ગતમૂલમુક્તમ્ ।
વ્યાપ્તમ્ સમીક્ષ્ય ઉપચયક્ષયાભ્યામ્ વિદ્યાત્ ઇદમ્ દ્વ્યાત્મકમ્ એવ શાસ્ત્રમ્ ॥
સંયોગસ્ય વૃદ્ધેઃ, ભેદાઃ ગુણનાગતાનિ । તાનિ ચ ã અસદૃષયઃ રાશ્યોઃ અભ્યાસઃ ગુણના, યથા ચતુર્ણામ્ પઞ્ચાનામ્ ચ વિંશતિઃ । ગતમ્ સદૃશાભ્યાસઃ વર્ગઃ ઘનઃ ચ । દ્વિગતમ્ વર્ગઃ, યથા ચતુર્ણામ્ ચતુર્ણામ્ ચ ષોડશ । એવમ્ ત્રિગતમ્ ઘનઃ, યથા ચતુર્ણામ્ ચતુર્ણામ્ ચતુર્ણાઞ્ ચ ચતુષ્ષષ્ટિઃ । "શુદ્ધેઃ ચ" ઇતિ અત્ર યોગાર્થમ્ ચકારઃ પઠ્યતે । તેન શ્રેઢીકુટ્ટાકારાદિષુ લોકે ચ અનિયતસ્વરૂપવૃદ્ધિઃ સા ચ પરિગૃહીતા ભવતિ । શુદ્ધેઃ ચ ભાગઃ
ગતમૂલમુક્તમ્ । શુદ્ધેઃ અપચયસ્ય ભેદઃ ભાગઃ, ગતાનામ્ મૂલાનિ ચ । અત્ર અપિ શ્રેઢીકુટ્ટાકારાદિ[ષુ] લોકે ચ અનિયતસ્વરૂપઃ અપચયઃ ચકારાત્ એવ પરિગૃહ્યતે । એવમ્ શાસ્ત્રે, લોકે ચ ન સઃ અસ્તિ ગણિતપ્રકારઃ યઃ અયમ્ વૃદ્ધ્યાત્મકઃ અપચયાત્મકઃ વા ન ભવતિ ।
યદિ એવમ્ અત્ર કથમ્ પ્રક્રિયા પરિકલ્પનીયા? યત્ર ચતુર્ભાગઃ પઞ્ચભાગેન ગુણિતઃ જાતઃ વિંશતિભાગઃ । ઇયમ્ ચ ગુણના સંયોગસ્ય ભેદઃ ઉચ્યતે । સ ચ અયમ્ શુદ્ધેઃ ભેદઃ આપતિતઃ । યત્ર ચતુર્ભાગેન વિંશતિભાગસ્ય ભાગઃ, તત્ર દૃષ્ટઃ પઞ્ચભાગઃ । એવમ્ અયમ્ શુદ્ધેઃ ભેદઃ સંયોગભેદઃ આપતિતઃ । ઉભયત્ર પરિગારઃ ઉચ્યતે ã [ એકાયામ્ અવિસ્તારે ચતુરશ્રક્ષેત્રે વિંશત્યાયાતચતુરશ્રક્ષેત્રાણિ । ] તત્ર એકસ્ય આયામઃ પઞ્ચભાગઃ, વિસ્તારઃ
ચતુર્ભાગઃ । તયોઃ અભ્યાસઃ ફલમ્ ક્ષેત્રસ્ય વિંશતિભાગઃ । વિંશતિભાગસ્ય ચતુર્ભાગઃ પઞ્ચભાગઃ ઇતિ ન દોષઃ । એવમ્ ક્ષેત્રગણિતે પરિહારઃ । રાશિગણિતે પરિહારાર્થમ્ યત્નઃ કરણીયઃ । અપરઃ આહ ã "ગણિતમ્ રાશિક્ષેત્રમ્ દ્વિધા" । એવમ્ કરણીપરિકર્મ ã
કર્ણભુજયોઃ સમત્વમ્ કરોતિ યસ્માત્ તતઃ કરણી ।
ગણિતમ્ દ્વિપ્રકારમ્ ã રાશિગણિતમ્ ક્ષેત્રગણિતમ્ । અનુપાતકુટ્ટાકારાદયઃ ગણિતવિશેષાઃ રાશિગણિતે અભિહિતાઃ, શ્રેઢીચ્છાયાદયઃ ક્ષેત્રગણિતે । તત્ એવમ્ રાશ્યાશ્રિતમ્ ક્ષેત્રાશ્રિતમ્ વા અશેષમ્ ગણિતમ્ । યત્ એતત્ કરણીપરિકર્મ તત્ ક્ષેત્રગણિતે એવ । યદિ અપિ અન્યત્રે કરણીપરિકર્મ, તથા અપિ તસ્ય ન કર્ણબુજાકોટિપ્રતિપાદકત્વમ્ ઇતિ ન દોષઃ । એતત્ ચ કરણીપરિકર્મત્વમ્ યત્કર્ણાદિપ્રતિપાદકત્વમ્ । ચતુર્ષુ સન્નિવિષ્ટમ્, ચત્વારિ બીજાનિ, તેષુ સન્નિવિષ્ટામ્
। ઉક્તમ્ ગણિતમ્ । કાલક્રિયાગોલૌ તત્ર તત્ર એવ ઉપદેક્ષ્યામઃ ।
અત્ર આચાર્યાર્યભટઃ શાસ્ત્રમ્ આરભમાણઃ ચેતસિ ઇષ્ટદેવતાપ્રણામઃ હિ ભક્ત્યા પ્રયુક્તઃ ã
બ્રહ્મ-કુ-શશિ-બુધ-ભૃગુ-રવિ-
કુજ-ગુરુ-કોણ-ભગણાન્ નમસ્કૃત્ય ।
આર્યભટઃ તુ ઇહ નિગદતિ
કુસુમપુરે અભ્યર્ચિતમ્ જ્ઞાનમ્