Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 46
tārāgrahāḥ bhaumabudhabṛhaspatiśukraśanaiścarāḥ, tārāgrahendupātāḥ bhramanti ajasram avyavacchedena, apamaṇḍale apakramamaṇḍale, arkaḥ ca na kevalam ete tārāgrahendupātāḥ apamaṇḍale bhramanti, arkaḥ ca | tatra apamaṇḍale ajasram arkaḥ ca bhramati | arkāt ca maṇḍalārdhe arkāt punar maṇḍalārdhe ṣaḍrāśyantare, bhramati hi tasmin tatra maṇḍalārdhe, bhūcchāyā | yathā stambhādīnām pradīpavaśāt chāyā bhramati, evam bhuvaḥ api arkavaśāt,
na kevalam tārāgrahendupātāḥ iti |
pātānām apakramamaṇḍale gatiḥ uktā | tat kim idānīm arkāt maṇḍalārdhe bhūcchāyā bhramati iti ucyate | na ca bhūcchāyāvyatiriktaḥ pātaḥ asti candramasaḥ | na eṣaḥ doṣaḥ | sarveṣām eva tārāgrahāṇām ye pātāḥ te apakramamaṇḍale bhramanti | candramasaḥ punar pātaḥ arkāt maṇḍalārdhe apakramamaṇḍale bhramati iti etat eva artham | "arkāt ca maṇḍalārdhe bhramati hi tasmin kṣiticchāyā" iti kathayati | nanu ca budhādīnām ye pātāḥ te niścalāḥ teṣām
niścalānām katham apakramamaṇḍalagatiḥ ucyate ? na te niścalāḥ, "navarāṣaha gatvā aṃśakān prathamapātāḥ" [gītikāí, 9] iti atra "gatvā"-śabdena teṣām gatyupadeśāt |
"tārāgrahendupātāḥ" iti iyam āryā kim artham ārabhyate? tārāgrahādīnām gatiḥ apakramamaṇḍale vijñāyate | uktam ca "bhāpakramaḥ grahāṃśāḥ" [gītikāí, 8] iti sarve[ṣām gatimatā]m ete apakramabhāgāḥ iti | yadi ca gītikoktam api atra punar ucyate, tadā tarhi bahu atra abhidheyam iti | athavā raveḥ cakrārdhe bhūcchāyā bhramati iti etat pradarśayitavyam syāt, tat ca na pradeśāntarapradarśitatvāt | "bhūravivivaram vibhajet" [golaí, 39] iti atra pradīpacchāyopapatyā
bhūcchāyānayanam upadiśet | raveḥ cakrārdhe bhūcchāyā bhramati iti etat pradarśayati, yataḥ hi śaṅkaḥ ṛjusthitasya pradīpasya tat ṛjupravṛttacchāyā | tasmāt iyam āryā ārabdhavyā iti
[ vikṣepamaṇḍalacāriṇaḥ ]
grahāṇām vikṣepamaṇḍalapradarśanāya āha ã
apamaṇḍalasya candraḥ pātāt yāti uttareṇa dakṣiṇataḥ |
kujagurukoṇāḥ ca evam śīghroccena api budhaśukrau
apamaṇḍalasya | apamaṇḍalam apakramamaṇḍalam | apakramamaṇḍalasya candraḥ | apamaṇḍalasaṃbandhī candraḥ "apamaṇḍalasya candraḥ" iti ucyate | apamaṇḍalasaṃsthitaḥ vā candraḥ apamaṇḍalasya candraḥ, yathā ã kusūlasya vrīhayaḥ | athavā adhikaraṇārthā iyam ṣaṣṭhī, yataḥ hi ekaśatam ṣaṣṭhyarthāḥ, apamaṇḍale candraḥ iti etasmin arthe | sa apamaṇḍalavyavasthitaḥ candraḥ pātāt yāti gacchati | pātaśabdena candramasaḥ vikṣepāpakramamaṇḍalayoḥ saṃyogaḥ
abhidhīyate | tasya ca saṃyogasya pratikṣaṇam gatimattvāt, sā gatiḥ pātaśabdena abhidhīyate, upacārāt | ataḥ sa gatisaṃjñitaḥ pātaḥ yasmin rāśau yāvatithe bhāge vartate tasmin rāśau tāvatithe bhāge apakramamaṇḍalapramāṇam eva anyat maṇḍalam tasmin badhvā dvitīyam ardham cakrārdhāntare tathā eva badhnīyāt yathā tat apakramamaṇḍalāt uttareṇa avatiṣṭhate tasya [prathamam ardham], yathā dvitīyam ardham vā dakṣiṇena upalakṣyate | evam ca prathamapātāt
apakramamaṇḍalasya uttareṇa vikṣepamaṇḍalam, dvitīyapātāt ca dakṣiṇena, ubhayatra cakracaturbhāgāntare yathā ardhapañcamāḥ bhāgāḥ tasya ca apakramamaṇḍalasya antare bhavanti tathā badhnīyāt vikṣepamaṇḍalam | tasmin candramāḥ bhramati | viṣuvataḥ uttareṇa dakṣiṇena vā tat apakramamaṇḍalam | tasmāt apakramamaṇḍalāt uttareṇa dakṣiṇena vā vikṣepamaṇḍalam pradarśayet |
candrasya ca vikṣepamaṇḍalavyavasthitasya viṣuvataḥ ca antarānayane iyam yuktiḥ ã sphuṭacandramasaḥ bhujajyayā trairāśikam ã yadi vyāsārdhatulyayā bhujajyayā caturviṃśatyapakramabhāgajyā labhyate tataḥ candrabhujajyayā kā iti, apakramabhāgajyā labhyate | tataḥ pātāt apakramamaṇḍalavyavasthitaḥ candraḥ dakṣiṇena uttareṇa vā yāti iti uktavān | pātāvadhi parijñānāya sphuṭacandramasaḥ pātaḥ viśodhyate, tatra viśeṣasya yā jyā tayā trairāśikam ã yadi
vyāsārdhajyayā candravikṣepabhāgajyā labhyate anayā iṣṭajyayā kā iti, iṣṭavikṣepajyā labhyate | tayoḥ vikṣepāpakramajyayoḥ kāṣṭhīkṛtayoḥ tulyadikkayoḥ yogaḥ, yasmāt apakramamaṇḍalāt parataḥ candraḥ vartate | bhinnadikkayoḥ viśeṣaḥ, yasmāt ārāt apakramamaṇḍalā[t vikṣepamaṇḍalam] candraḥ ca | gole yathārtham pradarśayet | yogaviśleṣabhāgānām yā jyā tāvat antaram viṣuvataḥ candramasaḥ ca | jyāpramāṇena kāṣṭhapramāṇam uktam |
kujagurukoṇāḥ ca evam bhaumabṛhaspatiśanaiścarāḥ ca | yathā candraḥ svasmāt pātāt uttareṇa dakṣiṇena vā apakramamaṇḍalasthitaḥ yāti, evam eva kujagurukoṇāḥ | eteṣām vikṣepamaṇḍalāni vikṣepāpakramayogaviśeṣayuktayaḥ candravat pratipattavyāḥ | cakāraḥ etat eva artham samuccinoti |
śīghroccena api budhaśukrau | śīghrodbhūtena budhaśukrau pātāt vikṣepamaṇḍalayoḥ bhramataḥ | etayoḥ śīghroccau apakramamaṇḍale pātabhāgapramāṇagatī bhavataḥ | pātabhā[gāt tattatpradeśe] vikṣepamaṇḍale badhnīyāt | [evam tarhi] etayoḥ apakramaparijñānam api śīghroccāt eva | kutaḥ? apakramamaṇḍalāt pātāt vikṣepam bruvatā taduccayoḥ apakramamaṇḍalasthitiḥ pradarśitā bhavati, yataḥ apakramamaṇḍalasthitaḥ vikṣepamaṇḍale pravartate | [te]na
samyak idam avagamyate ã etayoḥ apakramam api śīghroccāt iti | kutaḥ vikṣepasya eva kevalasya? "śīghroccena api budhaśukrau" iti śīghroccāt pātapravṛttāt etayoḥ vikṣepaparijñānam ucyate, nāpamaparijñānam | ataḥ svataḥ e[va e]tayoḥ apakramānayanam śīghroccāt | evam api apakramamaṇḍalasthitau etau vikṣepamaṇḍale pratartate iti eta[t upapa]nnam eva | etat kutaḥ vikṣepaparijñānamātram eva etayoḥ? upāyāntareṇa vikṣiptam punar svataḥ eva apamaṇḍalāt pratiyakṣeṇa
upadiṣṭam, candravikṣepapradarśitam eva arthaviśeṣam sambhāvayati | sarveṣām eva vikṣepaḥ apakramamaṇḍalāt uttareṇa dakṣiṇena ca | [pātāt] cakracaturbhāgāntare yathā uktāḥ [vikṣe]pabhāgāḥ vikṣepāpakramamaṇḍalayoḥ antare yathā avatiṣṭhante tathā pradarśyante | "apamaṇḍalasya candraḥ pātāt yāti" iti etat api gītikāsu upapadiṣṭa[pātānusāreṇa ava]dheyam | śaśī vikṣepamaṇḍalasthitapātāt prabhṛti vikṣepamaṇḍale pravartate, iti etat anuktam na gamyate | "śīghroccena
api budhaśukrau" iti e[tat api] vaktavyam | ataḥ avaśyam etat āryāsūtram vaktavyam
[ grahāṇām kālāṃśāḥ ]
grahāṇām udayāstamayaparijñānāya ādityagrahāntarabhāgān āha ã
candraḥ aṃśaiḥ dvādaśabhiḥ avikṣiptaḥ arkāntarasthitaḥ dṛśyaḥ |
navabhiḥ bhṛguḥ bhṛgoḥ taiḥ dvyadhikaiḥ dvyadhikaiḥ yathā ślakṣṇāḥ
candraḥ aṃśaiḥ dvādaśabhiḥ | ayam aṃśaśabdaḥ sāmānyena vibhāgamātravācī | tena "sāmānyacodanāḥ ca viśeṣe avatiṣṭhante" iti aṃśaviśeṣeṣu avasthāpyante | viśeṣaḥ ca kālāṃśatā | ete kālavibhāgāḥ | te kālabhāgāḥ ucyante | "prāṇena eti kalām bham" [gītikāí, 6] iti uktam | tena ucchvāsaprāṇasya liptāsaṃjñātvam | tataḥ prāṇānām saptaśatasya viṃśatyadhikasya [720] dvādaśa bhāgāḥ, ghaṭikādvayam iti arthaḥ | yataḥ ghaṭikādvayasya prāṇāḥ saptaśatāni viṃśatyadhikāni
[720] | athavā sūryāt paścāt prāk vā kālena antaritaḥ grahaḥ yasmāt [dṛśyaḥ tasmāt] kālāṃśatvam | evam kālabhāgaiḥ dvādaśabhiḥ antaritaḥ candraḥ | avikṣiptaḥ, na vikṣiptaḥ avikṣiptaḥ | arkāntarasthitaḥ | arkāt antaram arkāntaram, tasmin arkāṃtare dvādaśakālāṃśa-pramāṇena avikṣiptaḥ vyavasthitaḥ, nabhasi vyapetābhratamasi lakṣyate |
yadā punar asau vikṣiptaḥ ghaṭikādvayāt ūnādhike kāle dṛśyate, yasmāt arkāt uttareṇa vikṣiptaḥ candraḥ golasya uttaronnatatvāt ūne api ghaṭikādvaye kāle dṛśyate, dakṣiṇavikṣiptaḥ ca unnatatvāt golasya dakṣiṇena ghaṭikādvayādhikakāle dṛśyate | tasmāt uktam avikṣiptaḥ iti | tasmāt vikṣepakarmakṛtvā etat antaram ālocyate |
navabhiḥ bhṛguḥ | tathā eva kālabhāgaiḥ navabhiḥ arkāntarasthitaḥ avikṣiptaḥ bhṛguḥ dṛśyate | navabhiḥ kālabhāgaiḥ vikṣiptasya vikṣepakarma candravat eva | bhṛgoḥ taiḥ | bhṛgoḥ śukrasya ye bhāgāḥ | navabhiḥ bhṛguḥ taiḥ dvyadhikaiḥ dvyadhikaiḥ iti etāvatā siddhe punar bhṛgugrahaṇam kurvan ācāryaḥ jñāpayati ã bhṛgoḥ iyam kāṣṭhabhāgāḥ nava iti, tebhyaḥ eva navabhyaḥ gurvādyantarabhāgapratipattiḥ | anyathā hi ayam bhṛguḥ ataḥ nyūneṣu api triṣu
caturṣu vā antaritaḥ vakrakāle udayāstamayau kurvan lakṣyate iti etat punar bhṛgugrahaṇam | taiḥ dvyadhikaiḥ dvyadhikaiḥ iti vīpsāgrahaṇam ca bhāgadvayāntaragrahaṇārtham | anyathā hi sarveṣām eva nava eva bhāgāḥ syuḥ |
yathā ślakṣṇāḥ | ete grahāḥ ślakṣṇāḥ parihīyamānaśarīrāḥ pratipāditāḥ tathā dvyadhikaiḥ dvyadhikaiḥ arkāntarasthitāḥ avikṣiptāḥ santaḥ dṛśyante | uktaḥ ca eṣām yathāślakṣṇakramaḥ ã
bhṛgugurubudhaśanibhaumāḥ śaśi-ṅa-ña-ṇa-na-māṃśākāḥ | [gītikāí, 7]
iti | bhṛgoḥ bhāgaiḥ dvyadhikaiḥ bṛhaspatiḥ dṛśyate ṣaḍbhāgonaghaṭikādvayena, taiḥ dvyadhikaiḥ bṛhaspateḥ trayodaśabhiḥ ṣaḍbhāgottaraghaṭikādvayena budhaḥ, budhabhāgaiḥ dvyadhikaiḥ śanaiścaraḥ sārdhena ghātikādvayena, śanaiścarabhāgaiḥ dvyadhikaiḥ bhaumaḥ ṣaḍbhāgonaghaṭikātrayeṇa, etāvadbhiḥ kālabhāgaiḥ antaritāḥ dṛśyante iti uktam | adarśanam punar eṣām katham avagamyate? kecit tāvat āhuḥ ã etāvadbhiḥ eva bhāgaiḥ | kutaḥ? tulyatā saṃhitāyām
| arkāntarasthitaḥ dṛśyaḥ adṛśyaḥ ca | katham etāvadbhiḥ eva bāgaiḥ dṛśyaḥ adṛśyaḥ ca? yadā arkāt niṣkrāmati grahaḥ tadā tāvadbhiḥ eva dṛśyate, yadā sa eva arkam praviśati tadā [tāvadbhi]ḥ eva antaritaḥ na dṛśyate | etat ca [na] ã yāvatā niṣkrāmataḥ praviśataḥ vā grahasya tulyam idam antaram, tena dṛśyena vā graheṇa bhavitavyam adṛśyena vā | sa tāvat iṣṭakālāṃśakaiḥ dṛśyaḥ eva upalabhyate | tasmāt tulyasaṃhitāvyākhyānam asat iti | katham tarhi? ucyate ã etāvadbhiḥ
eva bhāgaiḥ arkāntarasthitaḥ niṣkrāmat praviśat vā dṛśyate | ūnaiḥ ataḥ dṛśyate iti arthāt avagamyate, adhikaiḥ punar nitarām dṛśyate iti etat aśāstrajñaḥ api jānāti |
kālānayanam punar atra deśāntarākṣaviśeṣarāśyudayapramāṇaiḥ parikalpyate | tat yathā ã yadi triṃśatā svadeśarāśyudayakālaḥ labhyate tadā idānīm niṣpannārkagrahāntarabhāgaiḥ kaḥ iti, kālaḥ labhyate | sa yadi abhīṣṭagrahāntarakālena tulyaḥ tadā asau grahaḥ dṛśyate, ūne astam gataḥ, adhike nitarām dṛśyate | athavā svadeśarāśyudayena triṃśatā ca trairāśikam kṛtvā sarvarāśiṣu antarabhāgānayanam ã yadi rāśyudayakālena triṃśadbhāgāḥ labhyante
tadā iṣṭagrahāntarābhihitakālena kiyantaḥ iti sarvarāśiṣu antarabhāgāḥ labhyante | taiḥ vā sakṛtsiddhaiḥ eva antarabhāgaiḥ iṣṭadeśe grahasya darśanam vaktavyam | grahāṇām pūrvodayāstamayayoḥ idam karma | aparodayāstamayayoḥ tatsaptamarāśyudayakālena etat parikalpanam, yasmāt udayarāśivaśāt eva astam rāśayaḥ gacchanti
[ bhūgrahādīnām prakāśahetuḥ ]
dharitrīgrahanakṣatratārāṇām prakāśahetupradarśanāya āha ã
bhūgrahabhānām golārdhāni svacchāyayā vivarṇāni |
ardhāni yathāsāram sūryābhimukhāni dīpyante
bhūḥ pṛthivī | grahāḥ sūryādayaḥ | bhāni jyotīṃṣi nakṣatrāṇi | bhūḥ ca grahāḥ ca bhāni ca bhūgrahabhāni, teṣām bhūgrahabhānām | golārdhāni | dharitryādīnām śarīrāṇi golaśabdena ucyante | ataḥ teṣām golānām ardhāni golākāraśarīrārdhāni iti yāvat |
katham ete grahādayaḥ golākāraśarīrāṇi pratipadyante? bhuvam tāvat anye śakaṭākārām darpaṇavṛttākārām ca manyante | na etat evam | yathā golākārā bhūḥ pratipadyate tathā uttarataḥ vakṣyāmi | katham punar atra amī grahāḥ golākārāḥ pratipadyante? atha ca darpaṇavṛttākārau sūryācandramasau lakṣyete, evam anye api | anyat ca ã sthityardhādiparilekhanaprakriyā ca golākāraśarīreṣu na ghaṭate | na etat asti | ete grahādayaḥ golaśarīrāḥ api santaḥ
dūradeśavartitvāt darpaṇavṛttākārāḥ upalakṣyante | yā sthityardhādiparilekhanaprakriyā sā dṛgviṣayā, tasyāḥ dṛgviṣayatvāt yathādarśanagatāni eva bimbasaṃsthānāni aṅgīkṛtya ācāryeṇa uktam | athavā golākāreṣu api sthityardhādyupapattiḥ śakyate vaktum | yasmāt vikṣepādayaḥ bimbamadhyāt pravṛttāḥ tāvat jñātvā golakānām bimbārdham darpaṇavṛttākāraḥ iva yathā bhraman niṣpāditaḥ samudgataḥ tasyāḥ udaram darpaṇavṛttākāram eva upalakṣyate, tasmāt golākārāt
api sthityardhādyupapattisiddhiḥ ca | ataḥ paramārthataḥ eva golākārāḥ, anyathā hi candramasaḥ sitakṣayavṛddhī darpaṇavṛttākāre bimbe na saṃvadete | tasmāt golākāraśarīrāḥ ete | uktam ca ã
sūryaḥ agnimayaḥ golaḥ candraḥ ambumayaḥ svabhāvataḥ svacchaḥ | iti |
svacchāyayā vivarṇāni | svā cchāyā svacchāyā, tayā svacchāyayā ardhāni eṣām [vivarṇāni aprakāśātmakāni kṛṣṇāni iti arthaḥ, na tataḥ anyatkārāṇa]m asti vaivarṇyasya | yathā ghaṭasya ātapasthasya ekam pārśvam svacchāyayā eva vivarṇam, evam atra api | yā[ni ardhāni] prakāśante tāni sūryābhimukhāni | ardhāni | teṣām golānām ardhāni, yāvanti avaśiṣṭāni svacchāyāvaivarṇyāni vyatiriktāni | yathāsāram | alpānām alpāni, mahatām mahānti | sūryābhimukhāni,
ādityābhimukhāni | dīpyante cakāsanti |
[ candrasya sitabhāgaḥ ]
yadi ardhāni grahāṇām sūryābhimukhāni cakāsanti tadā kim iti candramasaḥ ardhabimbam sarvadā na cakāsti? cakāsti eva | kim iti na upalabhyate? ucyate ã amāvāsyāyām candramasaḥ upari ādityaḥ tadā tasya candramasaḥ upari yat bimbārdham tat aśeṣam avabhāsayati | candrasya amāvāsyopalakṣitoparibimbakendrāt yathā yathā paścāt ādityaḥ avalambate tathā tathā bimbakendram api aparataḥ avalambate | tat kendravaśāt candramasaḥ bimbārdham yāvat
eva amāvāsyopalakṣitam bimbaparidhyardhāvadheḥ avalambate tāvat candramasaḥ bimbam asmābhiḥ upalakṣyate | śeṣam uparisthitatvāt na upalakṣyate | sūryābhimukham api savitṛkarā[t chāditam api na dṛśyate] | tasmāt yāvat yāvat candramasaḥ bimbam savitṛbimbāt ślakṣṇam avalambate tāvān svacchaḥ candramasaḥ śuklaḥ upalakṣyate | tena ca amī jyotsnāvitānāvabhāsinaḥ candrakarāḥ | tena tarhi savitṛmarīcayaḥ tu sa[lila]maye svabhāvāt eva [svaccha]candrabimbe
sammūrcchitāḥ naiśam dhvāntam avadhvāṃsayanti, yathā darpaṇe jale vā divasakarāḥ sammūrcchitāḥ santaḥ gṛhāntargatam tamaḥ kṣapayanti |
[ candraśṛṅgonnatiḥ ]
anyat ca ã yaḥ yaḥ candrabimbapradeśāḥ savitṛmārge ṛjutvena vyavasthitaḥ sa eva śṛṅgonnatau upalabhyate, na itaraḥ | tathā ca tat jijñāsavaḥ karma kurvanti | tat yathā ã śuklapratipadādiṣu sūryārdhāstamayakālikau sūryācandramasau kṛtvā sūryonacandrotkramajyā gṛhyate | sā yasmāt pratidivasam upacīyamānā, candramasaḥ śuklam upacīyate | utkramajyā ca upacīyamānapramāṇā | tena tayā utkramajyayā trairāśikam ã yadi vyāsārdhatulyayā utkramajyayā
sphuṭacandrabimbārdham upalabhyate, tadā anayā utkramajyayā kiyat iti, tat kālasitamānam labhyate | śuklāṣṭamyāḥ parataḥ yā sitavṛddhiḥ sā kramajyāvaśāt upacīyamānā lakṣyate iti kramajyā gṛhyate | tāḥ kramajyāḥ pūrvopacitavyāsārdhajyāsu prakṣipya trairāśikam kriyate | athavā ã tābhiḥ eva kramajyābhiḥ candrabimbārdhena trairāśikam kṛtvā yat labdham candrabimbārdhe prakṣiptam sitamānam bhavati | śuklapratipadādiṣu yathā candramasaḥ sitamānam vardhate
tathā kṛṣṇapratipatprabhṛtibhyaḥ sitamānam utkrameṇa apacīyate | tena sūryācandramasoḥ viśeṣāt rāśiṣaṭkam apanīya tathā eva karma kriyate |
[ candrasya darśanakālaḥ ]
darśanakālaḥ hi yāvantam kālam candraḥ dṛśyate | yavatā kālena udeti tat ānayanopāyaḥ ã śuklapakṣe tāvat udayarāśivaśāt eva jyotiścakragatiḥ iti ataḥ yāvantaḥ sūryāt candrarāśibhāgāḥ tāvantaḥ eva udayāvadheḥ svadeśarāśyudayaprāṇāḥ parigṛhyante | tat yathā ã āstamayike savitari ṣaḍrāśayaḥ parikṣipyante sa sūryāt saptamaḥ rāśiḥ bhavati | tathā ca candramasi ṣaḍrāśayaḥ parikṣipya sūryagatarāśibhāgān triṃśatā viśodhayet śeṣam sūryasya āgatarāśibhāgaḥ
| tat ṣaḍrāśiyutasūryavartamānarāśyudayena saṅguṇayya triṃśatā vibhajet, labdham prāṇāḥ | tān ekataḥ vinyaset | sūryāgatarāśibhāgān ca ṣaḍrāśiyutasūrye prakṣipya tāvat svadeśarāśyudayaprāṇāḥ saṃkalanīyāḥ yāvat ṣaḍrāśiyutacandragatāḥ bhāgāḥ | tataḥ ṣaḍrāśiyutacandragatāḥ bhāgāḥ tat rāśyudayaprāṇaiḥ saṅguṇya triṃśatā vibhajet, labdham prāṇāḥ | tān pūrvasaṅkalitaprāṇān ca sarvān ekatra nyastaprāṇeṣu prakṣipya ṣaḍbhiḥ bhāgaḥ, labdham vighaṭikāḥ, ṣaṣṭyā
ghaṭikāḥ | evam ghaṭikādilakṣaṇaḥ darśanakālaḥ | tāvatā kālena sūryācandramasoḥ gativiśeṣaḥ asti iti aviśeṣakarma pravartate | tat yathā ã yadi ṣaṣṭyā ghaṭikābhiḥ sūryabhuktiḥ candrabhuktiḥ vā labhyate tataḥ anena darśanakālena te kiyatyau tayoḥ bhuktī iti | sūryabhuktilabdham ṣaḍrāśiyuktasūrye prakṣipet, candrabhuktilabdham api ṣaḍrāśiyutacandramasi prakṣipya tāvat idam kuryāt yāvat aviśeṣaḥ | tatra yaḥ aviśiṣṭaḥ kālaḥ sa darśanakālaḥ | tāvantam kālam śarvaryām
śaśī dṛśyate | yaḥ ca ṣaḍrāśiyuktaḥ candraḥ aviśiṣṭaḥ tasmāt cakrārdham apanayet tāvān candraḥ darśanakālaparisamāptau astam eti |
atha kaścit yadi kiyatā kālena a[na]stamite savitari candrodayaḥ bhaviṣyati iti etat jijñāsuḥ, idam karma kuryāt | tat yathā ã avikṛtāstamayakālādityabhāgebhyaḥ prabhṛti tāvat prāṇāḥ saṃkalanīyāḥ yāvat avikṛtaśītāṃśoḥ gatabhāgaprāṇāḥ | tān pūrvavat ghaṭikāḥ kṛtvā [dina]pramāṇaghaṭikābhyaḥ viśodhayet | tatra yaḥ śeṣaḥ sa divasaśeṣaḥ | tāvatā divasaśeṣeṇa tadā candrodayaḥ bhaviṣyati | atra api sūryācandramasoḥ aviśeṣakarma pravartate | tat yathā ã āsām
nāḍīnām yaḥ yaḥ bhogaḥ tena adhikau sūryācandramasau iti ataḥ tābhyām apanīya apanīya aviśeṣaḥ kriyate | aviśeṣitaḥ darśanakālaḥ tāvatā kālena divasaśeṣaḥ eva candrodayaḥ | yaḥ asau aviśiṣṭaḥ candraḥ tāvān tatra divasaśeṣodayakāle candraḥ |
athavā prathamānītadivasaśeṣacandrodayakālena candramasaḥ bhuktim saṅguṇayya ṣaṣṭyā vibhajet | labdham candrāt viśodhayet | sa tāvat divasaśeṣakālikaḥ candraḥ bhavati | tataḥ prathamānītadivasakālena udayalagnam kuryāt | tat udayalagnam tena divasaśeṣoditacandreṇa tulyam yadā, tadā divasaśeṣam candrodayakālaḥ | atha yadi tasmāt lagnāt ūnaḥ candraḥ tadā prathamataram uditaḥ iti | tayoḥ lagnacandrayoḥ antarālaprāṇān prathamānītadivasaśeṣakālāt
viśodhayet | teṣām ca prāṇānām yāvatī candrabhuktiḥ trairāśikena labhyate tāvatī prathamadivasaśeṣoditakālacandrāt viśodhyate tāvān candraḥ divasaśeṣoditaḥ, tāvān ca divasaśeṣakālaḥ | candraḥ ca yadā adhikaḥ tadā pūrvavat tadantaraprāṇān divasaśeṣakāle prakṣipet tāvatām prāṇānām candrabhogam candramasi prakṣipet, tāvat karma yāvat aviśeṣaḥ | athavā prathamāstamayikacandrāt eva antarotpannadivasaśeṣakālabhogaḥ candramasaḥ viśodhya tat kālalagnakrameṇa
aviśeṣakarma kriyate |
atha yadi udayalagnāt candraḥ adhikaḥ tadā [kiyan]nāḍyā abhyudeti candraḥ iti tadantaraprāṇān prathamānītadivasaśeṣe prakṣipet | tat bhuktim candramasi prakṣipet tāvat yāvat aviśeṣaḥ | evam udayalagnam candraḥ ca kṛtaḥ bhavati, divasaśeṣacandrodayakālaḥ ca | evam yāvat paurṇamāsī tāvat darśanakālānayanam | paurṇamāsyām punar tāvat eva antaraghaṭikāḥ yadi dinapramāṇaghaṭikābhyaḥ ūnāḥ bhaveyuḥ tadā anastamite āditye candrodayaḥ, yadi atiriktāḥ
tadā astaṃgate | ubhayatra api antarakālapramāṇena aviśeṣakarma anantarakarmavat eva | kṛṣṇapakṣapratipadādiṣu ca candrādityāntaraghaṭikābhyaḥ dinapramāṇaghaṭikāḥ viśodhya śeṣa[ghaṭikā]bhiḥ bhukiḥ trairāśikena sūryācandramasau sañcārya punar tayoḥ antaraghaṭikābhyaḥ dinapramāṇaghaṭikāḥ viśodhayet | śeṣaghaṭikābhiḥ candrādityau tadantarālaghaṭikāḥ iti ādyaviśeṣāntam karma kriyate, tatra aviśiṣṭena kālena [sūryāstamayāt paścāt candrodayaḥ | evam
eva aviśiṣṭena kālena] sūryodayāt prāk candrodayaḥ |
atha anastamite savitari kiyatā kālena candraḥ astam yāsyati iti etat jijñāsuḥ idam karma kuryāt | tat yathā ã sūryodayakālotpannam candramasam kṛtvā tatra rāśiṣaṭkam prakṣipet | [tataḥ] prāk candrodayaḥ [jñātavyaḥ] | atha audayikāt ādityāt ṣaḍrāśiyuktaniśākarāvadheḥ svadeśarāśyudayavidhānena yāvatyaḥ ghaṭikāḥ tāḥ aviśeṣyante | katham? tāsām trairāśikena yāvat candramasaḥ bhuktiḥ tām candramasi prakṣipet iti ataḥ punar api tasmāt ādityāt
ṣaḍrāśiyuktacandrāvadheḥ pūrvavat ghaṭikāḥ tāvat yāvat aviśeṣaḥ | tatra yāḥ aviśeṣitāḥ ghaṭikāḥ tāvatībhiḥ divase vyatītābhiḥ candraḥ astam eti | divasapramāṇāt viśodhya śeṣam dinaśeṣaghaṭikāḥ ca | atra yaḥ aviśiṣṭaḥ candraḥ sa tasmin kāle tāvān, yaḥ ca ṣaḍrāśiyuktaḥ candraḥ sa tasmin kāle udayalagnam iti |
[ candrasya yāmyottarapradeśaḥ ]
atha kaścit kiyatā kālena śuklāṣṭamyā parataḥ candraḥ gaganamadhyam avagāhate, kiyān vā tatra candraḥ iti jijñāsuḥ, idam karma kuryāt | atha tatkālāt parataḥ svadhiyā āsannau madhyalagnaniśākarau abhyūhya, tatra yadi madhyalagnaniśākarau tulyau syātām tadā tāvān candraḥ tāvatā eva kālena gaganamadhyam ārokṣyati | atha yadi adhikaḥ candraḥ tadā na adya api prāpnoti gaganamadhyam | tatra madhyalagnacandrāntarakālam svadhiyā abhyūhitakāle
prakṣipya madhyalagnacandrau kuryāt yāvat tulyau iti | atha madhyalagnāt ūnaḥ candraḥ tadā tadantarālakālam svadhiyā abhyūhita[kālāt viśodhya] madhyalagnacandrau tāvat kuryāt yāvat madhyalagnacandrau tulyau syātām | evam prasādhitagaganamadhyādhirūḍhāmṛtadīdhiteḥ apakramavikṣepākṣaiḥ madhyacchāyā prasādhyate |
[ candraśṛṅgonnatiparilekhanavidhiḥJ]
atha candrāgrācandraśaṅkvagrayoḥ tulyadikkayoḥ yogaḥ, bhinnadikkayoḥ viśeṣaḥ, tat yogaviśeṣatulyam iṣṭakāle [bāhu]ḥ candramasaḥ | sa ca antarālataḥ sūryāgrayā saha ekadikkam viśeṣyate, yataḥ arkāt eva uttareṇa dakṣiṇena vā candraḥ sādhyate, na viṣuvataḥ | vidikkayoḥ yojyate yasmāt yogaḥ arkacandrāntaram | etat chedyake gole vā pradarśyam | evam pariniṣṭhitapramāṇam bhujā sūryāt yāmya uttarāyatā prasāryate | candraśaṅkuḥ koṭiḥ | sa yadi sūryāt
uttareṇa candraḥ tadā bhujottarāgrataḥ pūrvāparāyatā prasāryate | yadā dakṣiṇena candraḥ sūryāt tadā tasyāḥ bhujāyāḥ dakṣiṇāgrataḥ pūrvāparāyatā | evam bhujakoṭī yathāgatapramāṇena vinyasya bhujākoṭimastakāvagāhī karṇaḥ dūranirgatāgraḥ prasārya koṭyagrakarṇasampāte kendram viracya candrabimbam ālikhet | tasya candrabimbaparidheḥ aparataḥ karṇānusāreṇa sitamānam nītvā bindum kuryāt | candrabimbakendrapūrvāpare karṇaḥ, tat matsyavidhānāt dakṣiṇottare
sādhye | dakṣiṇottararekhācandraparidhisampāte bindū kriyete | tataḥ tābhyām pūrvavihitabindunā ca tathā chedyakavidhānena tat bindutrayaśiraḥspṛgvṛttam ālikhet | tasya vṛttasya candrabimbaparidheḥ ca yat antaram tat candramasaḥ śuklaḥ | atha eva śrṅgonnatiḥ nabhasi upalakṣyate |
śuklāṣṭamyāḥ parataḥ astakālodayalagnāgrajyayā arkāgrāvat karma [kriyate] | candrodayalagnāntaraprāṇotpannaḥ śaṅkuḥ, koṭiḥ aparābhimukhī tathā eva prasāryate | tatra yathāgatam sitamānam candrabimbapramāṇāt viśodhyam śeṣam asitam bhavati | tatkarṇānusāreṇa candraparidhipūrvabhāgāt bimbāntare asitamānam nītvā bindum kuryāt | tena dakṣiṇottarabindubhyām ca pūrvavat bindutrayaśiraḥspṛgvṛttam ālikhet | tasya candrabimbaparidheḥ ca yat
antaram tat asitam | kṛṣṇapratipadādiṣu ca aparābhimukhaprasāritakoṭikarṇāgralikhitacandraparidhyaparabhāgāt karṇānusāreṇa asitam antaḥ pūrvavat vṛttam ālikhet | iṣṭakāle tu yathā pratyāsannāstodayalagnajyām arkāgrām parikalpya tatkālacandraśaṅkvagram āpādya iṣṭalagnacandrāntaraprāṇotpannaśaṅkukoṭyā candraḥ parilekhanīyaḥ | evam sarvatra kṣitijāt upari vyavasthitasya candrasya parilekhanaprakriyā |
[ gṛhapaṭalam vidārya śṛṅgonnatidarśanam ]
atha śaṅkubhujākoṭikarṇapramāṇaparikalpitayantrāgre gṛhapaṭalabimbāntare śiśiradīdhitigaṇitasitapramāṇaśṛṅgonnatiḥ pradṛśyate | tat yathā ã samyak prasiddhagṛhodare pūrvāpararekhātaḥ uttareṇa dakṣiṇena vā parikalpitāṅgulapramāṇam arkāgrāsūtram pūrvavat prasārya bindum kuryāt | saḥ arkabinduḥ | pūrvāpararekhāyāḥ eva dakṣiṇottarataḥ candrāgrataḥ śaṅkvagrayoḥ yogaviśeṣajyāṅgulatulyam sūtram yathā āgatadiśam prasārya bindum kuryāt
| sa śaśibinduḥ | arkendubindvoḥ antarāṅgulatulyā bhujā | tatkāla[candra]śaṅkutulyā koṭiḥ avalambakaḥ | tadanusāreṇa avalambakasthityā candrabimbānusāriṇyā gṛhapaṭalam vidārayet | tatra śaṅkvagrāyatadaṇḍaśirasi yathālikhitam tat chedyakasitaśṛṅgonnatim arkabindunyastadṛṣṭiḥ karṇānusāreṇa utkṣiptāvalambakāṅgulapramāṇamastakāsaktam śaśalakṣmāṇam paśyati | evam eva grahāḥ api gṛhodaravyavasthitaiḥ darśanīyāḥ iti |
[ ardhodite candre śṛṅgonnatikalpanā ]
kṣitijamaṇḍalākrāntārdhabimbasya candramasaḥ koṭeḥ abhāvāt na parilikhyate | tatra udayāstajyācandrāgre śṛṅgasya unnatiḥ parikalpyate | tat yathā ã yadi candrāgrā dakṣiṇena udayajyā uttareṇa tadā candramasaḥ uttaraśṛṅgam prāk pradṛśyate, yataḥ bhavṛttacandraḥ dakṣiṇena vyavasthitaḥ | bhavṛttacandrānusāreṇa ca sūryamarīcayaḥ candrabimbam karṇagatyā avagāhante | yadā punar candrāgrā uttareṇa udayajyā dakṣiṇena tadā candramasaḥ dakṣiṇaśṛṅgam
prāk pradṛśyate | yasmāt candramasaḥ dakṣiṇena bhavṛttaḥ sthitaḥ | bhavṛttānusāreṇa ca sūryamarīcayaḥ candrabimbam avagāhante | dakṣiṇena tulyadikkayoḥ viśeṣaḥ, candrāgrā yadā atiricyate tadā candramasaḥ uttaraśṛṅgam prāk pradṛśyate, anyathā dakṣiṇam | uttareṇa yadā candrāgrā atiricyate tadā dakṣiṇaśṛṅgam prāk pradṛśyate, anyathā uttaram | yadā punar viśeṣeṇa na kiñcit antaram tadā yugapat ubhayaśṛṅgadarśanam | yadā ca udayajyā candrāgre na bhavataḥ
tadā ca astamaye candramasaḥ astalagnajyayā candrāgrayā ca śṛṅgasya prāk paścāt vā astamayam parikalpanīyam |
[ candrasya sitāsitahetuḥ ]
evam candramasaḥ sitāsitaśṛṅgonnatidarśanakālādayaḥ savitṛvaśāt eva | evam ca nirukte paṭhyate ã
tasya ekau raśmiḥ candramasam prati dīpyate |
na hi tena upekṣitavyam | ādityataḥ asya dīptiḥ bhavati |
suṣumṇaḥ sūryaraśmicandramāḥ gandharvaḥ |
[vājasaneyasaṃhitā, aí 18, maṃí 40; taittirīyasaṃhitā, 3.4.7.1 ]
iti api ca nigamaḥ bhavati iti | tasmāt etena eva liṅgena candramārgāt upari sūryamārgaḥ iti, anyathā anupapatyā | pariśiṣṭāḥ ca tārāgrahāḥ sūryamārgāt upari dūreṇa vyavasthitāḥ | tena teṣām ārātsthitāni golārdhāni sarvadā sakalāni eva cakāsate | ūrdhvamukhāḥ sūryamarīcayaḥ sadā ārādbhāgam prakāśayanti iti | budhaśukrayoḥ ca pratyāsannavartitvāt sarvataḥ bimbam avagāhante arkamarīcayaḥ pradīpapratyāsannagolavat tena tayoḥ api asakalabimbatābhāvaḥ | yadi
evam astamite savitari katham ete grahādayaḥ cakāsate savitṛkarābhāvāt ? na eṣaḥ doṣaḥ | bhūmeḥ dūreṇa sūryamārgaḥ | tena uparimukhānām sūryamarīcīnām na vyavadhānāya bhūḥ vartate | yathā ghaṭasya upari adhaḥ dūreṇa avasthitasya pradīpasya ghaṭaḥ na vyavadhānakāraṇam | kṛṣṇapakṣapratipadādiṣu candramasaḥ bimbapūrvabhāgaḥ pratyāsannaḥ savituḥ iti tena tat śuklam upalabhyate | ratnānām ca ādityakarāḥ eva dīptikāraṇatvam prapadyate | tena tāni
api rātrau na prakāśātmakāni | uktam ca ratnaparīkṣāyām ã
bhānoḥ ca bhāsām anuvedhayogam āsādya raśmiprakareṇa dūram |
pārśvāṇi sarvāṇi anurañjayanti guṇaiḥ upetāḥ sphaṭik[ādayaḥ hi] ||
[yat] upākhyānādiṣu ratnāni eva dhvāntam dhvaṃsayanti iti śrūyate tat upākhyāna[m arthavādamātra]m eva |
anye punar anyathā manyante ã
svacchāyayā arkasāmīpyāt vikalendusamīkṣaṇam |
iti | svacchāyayā candraḥ śuklaḥ upalabhyate, tasya śuklasya candramasaḥ savitṛsannikarṣāt vaivarṇyam bhavati iti | kutaḥ etat? yadi svabhāvataḥ śuklasya candramasaḥ sūryasannikarṣāt vaivarṇyam syāt tadā śuklapratipadādiṣu candrasya aparabhāgaḥ vivarṇaḥ syāt sūryasannikarṣāt, na pūrvabhāgaḥ | tathā ca avāṅmukham candrabimbam upalakṣyate | tasmāt mithyājñānam eva etat yat saugataiḥ ucyate
[ bhūgolasaṃsthānam ]
bhādikakṣyābhūsaṃsthānapradarśanāya āha ã
vṛttabhapañjaramadhye kakṣyāpariveṣṭitaḥ khamadhyagataḥ |
mṛjjalaśikhivāyumayaḥ bhūgolaḥ sarvataḥ vṛttaḥ
bhāni jyotīṃṣi nakṣatrāṇi | teṣām bhānām pañjaraḥ bhapañjaraḥ | yasmāt [bhāni] samantataḥ viyati pañjarasthāni iva lakṣyante tataḥ anena darśanena etat uktam | vṛttaḥ ca asau bhapañjaraḥ ca vṛttabhapañjaraḥ | vṛttabhapañjaramadhyam, madhyam antaḥ, tasya vṛttabhapañjarasya | tatra vṛttabhapañjaramadhye | kakṣyāpariveṣṭitaḥ kakṣyābhiḥ grahāṇām pariveṣṭitaḥ kakṣyāpariveṣṭitaḥ | khamadhyagataḥ, kham ākāśam, tasya madhyam khamadhyam, khamadhyaṃgataḥ
khamadhyagataḥ, ākāśamadhyasthaḥ iti yāvat | katham ākāśamadhye nirālambanā bhūḥ avatiṣṭhate? [ucyate ã svabhāva]prādhānyāt; yathā salilāgnivāyavaḥ kledadahanapreraṇātmakāḥ, na teṣām anyaḥ asti kaścit kledadahanapreraṇaprayojakaḥ, evam iyam api bhūḥ dhāraṇātmikā, na ca dhāryamāṇātmikā | athavā patantī bhūḥ, "patatu adhaḥ" iti āha | atha kim idam adhaḥ nāma | yathā asmadīyānām pṛthivī adhaḥ, evam pṛthivyāḥ kim adhaḥ? "adhaḥ"-śabdaḥ ca digvācī,
diśaḥ ca vyavasthāpekṣayā bhavanti | yathā yatra vivasvān udeti sā prācī, yatra astam eti sā parā, yasyām adṛśyaḥ gacchati sā uttarā, śeṣā dakṣiṇā | āsām antarāleṣu eva vidiśaḥ | evam upari adhaḥ ca pṛthivī apekṣayā bhavataḥ | tena tasyāḥ pṛthivyāḥ na kiñcit upari, na adhaḥ, tasmāt patanābhāvaḥ bhuvaḥ | evam ca pṛthivyāḥ ardham pariveṣṭyā avasthitaḥ samudraḥ na patiti | patantyām ca bhuvi loṣṭaśilīmukhādayaḥ viyati kṣiptā na bhuvam āsādayeyuḥ | bhūḥ mandam
patati iti cet, sādhyate ca etat māyāvidbhiḥ ca, viyati khātakīlakaḥ anāśrayaḥ bhavet | atha anye manyante ã śeṣeṇa anyena [vā] bhūḥ dhriyate iti | tat uktam | śeṣādīnām api avaśyam ādhāraviśeṣaḥ kaścit kalpanīyaḥ, [taya anyaḥ ā]dhāraḥ syā[t tasya api anyaḥ] iti anavasthā | atha te svaśaktyā eva avatiṣṭhante iti cet, bhuvaḥ eva kasmāt sā śaktiḥ na parikalpyate | tasmāt jagataḥ dharmādharmāpekṣayā sarvabhūtadhātrī bhūḥ niścalā ākāśe tiṣṭhati | mṛjjalaśikhivāyumayaḥ
bhūgolaḥ, pratyakṣam yataḥ upalabhyate | sarvataḥ vṛttaḥ | mṛdādinā kāṣṭhādinā vā ayaḥśalākāyām madhye samavṛttavat avagantavyaḥ | asya bahiḥ candrādīnām kakṣyāḥ darśayitavyāḥ
[ bhūgolapṛṣṭhe prāṇinām sthitiḥ ]
bhūgolapradarśanāya āha ã
yadvat kadambapuṣpagranthiḥ pracitaḥ samantataḥ kusumaiḥ |
tadvat hi sarvasattvaiḥ jalajaiḥ sthalajaiḥ ca bhūgolaḥ
yadvat kadambapuṣpagranthiḥ [samantāt kesaraiḥ] pracitaḥ, vyāptaḥ iti arthaḥ, tathā ayam bhūgolaḥ samantāt jalajaiḥ sthalajaiḥ ca prāṇibhiḥ āvṛttaḥ | atha ye bhuvi vyavasthitāḥ prāṇinaḥ parvatādayaḥ teṣām katham avasthānam tat ucyate ã yatra yatra prāṇinaḥ gacchanti tatra tatra teṣām bhūḥ eva adhaḥ, viyat upari pratibhāti yathā asmākam
[ bhuvaḥ vṛddhyapacayau ]
bhūvṛddhyapacayajñānāya āha ã
brahmadivasena bhūmerupariṣṭāt yojanam bhavati vṛddhiḥ |
dinatulyayā ekarātryā mṛdupacitāyāḥ bhavati hāniḥ
tṛṇakāṣṭhabhasmādirūpeṇa vidyamānāyāḥ [bhuvaḥ] yojanavṛddhiḥ bhavati | ataḥ eva gṛhapādapataḍāgādikhāteṣu ghaṭapiṭakādi upari upari avayavāḥ labhyante |
dinatulyayā ekarātryā brahmadivasatulyayā rātryā | mṛdupacitāyāḥ bhavati hāniḥ | mṛdā upacitā mṛdupacitā, tasyāḥ mṛdupacitāyāḥ hāniḥ bhavati | kena punar kāraṇena yat upacitam buvaḥ tat parikṣīyate? brahmadivasāvasāne kila saṃvartakābhidhānaiḥ jaladharaiḥ vicchinnadhārābhimuktena payasā yat upacitam bhuvaḥ tat parikṣīyate
[ bhūpramāṇam ]
bhūbhramaṇavācakapūrvottarapakṣapratipādanāya āha ã
anulomagatiḥ nausthaḥ paśyati acalam vilomagam yadvat |
acalāni bhāni tadvat samapaścimagāni laṅkāyām
anulomagatiḥ nausthaḥ, kaścit anulomagatiḥ nausthaḥ, paśyati acalam, na calam vastugatyā api sthiram, vilomagam yathā paśyati saritsāgarobhayataṭasthitam vṛkṣadikam, [tathā eva] ca bhūmau prāṅmukham bhramatyām upari[sthitāḥ janāḥ] nabhasthitāni acalāni bhāni pratilomagāni aparagāni paśyanti | tathā hi laṅkāsthāḥ bhāni samapaścimagāni paśyanti | laṅkā upalakṣaṇamātram | evam anye api paśyanti | tasmāt iyam bhūḥ eva prāṅmukham bhramati
| niścalam jyotiścakram | bhūgatyā taduparisthitaḥ yaḥ bhacakrapradeśaḥ purastāt sa udayan iva ca lakṣyate, yaḥ tu madhye sa gaganamadhyasthitaḥ iva, yaḥ hi dūreṇa saḥ astam gacchan iva lakṣyate | anyathā hi niścalasya bhacakrasya udayāstāsambhavaḥ syāt |
idam asya ādarśanam | bhūmaṇḍale bhramati [sati] jagat jaladhinā āplāvet, bhūgolavegajanitaprabhañjanena ākṣiptāḥ taruśikharaprāsādādayaḥ viśīryeran | pakṣiṇaḥ api viyati utpatan na svanīḍam āsādayeyuḥ | tasmāt dharitrībhramaṇe na kiñcit liṅgam asti | tasmāt anyathā vyākhyeyam sūtram | yathā anulomagatiḥ nausthaḥ puruṣaḥ calavastūni vilomagam paśyati, evam bhāni calāni pravahānilākṣiptāni vegavaśāt laṅkāyām yāni vastūni tāni pratilomagāni
paśyanti; adhovyavasthitām bhuvam niścalām bhramantīm iva paśyanti | pratyakṣe api nakṣatrāṇi prāguditāni aparām diśam āsādayanti
[ bhūbhramaṇakāraṇam ]
bhramaṇakāraṇam āha ã
udayāstamayanimittam nityam pravaheṇa vāyunā kṣiptaḥ |
laṅkāsamapaścimagaḥ bhapañjaraḥ sagrahaḥ bhramati
udayaḥ ca astamayaḥ ca [udayāstamayau | tayoḥ ] udayāstamayayoḥ nimittam nityam pravaheṇa pravahasaṃjñitena vāyunā kṣiptaḥ bhapañjaraḥ, bhapañjaraḥ api nityagatiḥ eva, laṅkāyām samapaścimaḥ yaḥ dikpradeśaḥ sa laṅkāsamapaścimaḥ, tam gacchati iti laṅkāsamapaścimagaḥ, saha grahaiḥ vartate iti sagrahaḥ, bhramati kṣaṇam api na avatiṣṭhate |
yadi api grahāḥ prāṅmukham vrajanti tathā api bhapañjarāpekṣayā aparadiksaṅkramaṇam kurvanti, mahatā bhapañjaragatyā nīyamānāḥ lakṣyante, kulālacakrasthāḥ kīṭāḥ iva
[ meruvarṇanam ]
merupramāṇam āha ã
meruḥ yojanamātraḥ prabhākaraḥ himavatā parikṣiptaḥ |
nandanavanasya madhye ratnamayaḥ sarvataḥ vṛttaḥ
yojanam mātrā yasya sa yojanamātraḥ, pramāṇe mātranpratyayaḥ | prabhākaraḥ, prabhām karoti iti prabhākaraḥ | [himavatā parikṣiptaḥ], himavatā parvatena samantāt veṣṭitaḥ | [nandanavanasya madhye], nandanam vanam [devānām apsarogaṇaparivṛtānām] krīḍāsthānam, tasya madhye | ratnamayaḥ | ratnāni [suvarṇarajata]muktāpravālapadmarāgamarakataprabhṛtīni, taiḥ nirmitaḥ ratnamayaḥ | [sarvataḥ] samantāt | vṛttaḥ golakākāraḥ iti arthaḥ |
atha paurāṇikaiḥ lakṣayojanapramāṇaḥ meruḥ paṭhyate tat yuktirahitam | [laṅkātaḥ yāvat merumadhyam tāvat yojanasahasram api na asti, kutaḥ tat ekadeśe bhaviṣyati | atha bhūḥ eva mahāpramāṇā parikalpyate, tat ayuktam |] yat sapañcāśatsahasram yojanānām bhūvyāsāmanam akṣonnatiprasādhitam tat sopapattikam | grahodayāstamayamadhyāhnicchāyāvanatilambanādibhiḥ siddham utsṛjya kim anyat upalabhyate |
kim ca purāṇeṣu puṣkaradvīpasya uparigataḥ vivasvān madhyāhnam karoti iti paṭhyate | lakṣayojanānām kila jambūdvīpaḥ, [tataḥ dviguṇottarāḥ] samudrāḥ [dvīpāḥ ca] sapta, saptamaḥ ca puṣkaradvīpaḥ | tat anekaiḥ yojanasahasraiḥ antaraiḥ vyavasthitam | tatra yadi madhyāhnaḥ vivasvataḥ syāt asmākam uttaragolabhūtatvāt śaṅkoḥ chāyānāśaḥ [na] syāt | dṛśyate tacchāyānāśaḥ | tasmāt viṣuvati laṅkāmadhye savitā gacchati iti siddham | [viṣuvati laṅkāmadhye
na savitā gacchati iti taiḥ eva uktam | tat ca atidūratvāt na ghaṭate | yadi pataṅgavat utplutya gacchati tataḥ yujyate | tat ca aśakyam parikalpayitum, pratyakṣaviruddhatvāt |] tasmāt dhruvonnatyā [ānītam eva] bhuvaḥ pramāṇam siddham | tatra mahāpramāṇasya meroḥ avasthānam eva na asti |
[yadi kathañcit mahāpramāṇaḥ eva meruḥ avatiṣṭhate tadā sa kim asmābhiḥ na dṛśyate | ] dūratvāt meruḥ asmābhiḥ na dṛśyate, athavā niṣprabhatvāt tat na dṛśyate, na tarhi ratnamayaḥ | kim ca yadi mahāpramāṇaḥ meruḥ syāt meruśikharāntaritatvāt bhāvāt uttareṇa tārakāḥ na dṛśyeran | tasmāt tasya kanakagireḥ upariśikharapradeśe eva sarvaratnamayaḥ meruśabdena ucyate
[ merubaḍavāmukhayoḥ sthitī ]
kva bhūpradeśe meruḥ, kva vā baḍavāmukham iti āha ã
svaḥ merū sthalamadhye narakaḥ baḍavāmukham ca jalamadhye |
amaramarāḥ manyante parasparam adhaḥsthitāḥ niyatam
svaḥ svargopalakṣitaḥ, meruḥ ca, sthalamadhye | narakaḥ baḍavāmukham ca jalamadhye | amaramarāḥ amarāḥ devāḥ, marāḥ narakasthāḥ, te parasparam adhaḥsthāḥ manyante | yataḥ sarveṣām bhūḥ adhaḥ, ataḥ anyonyam adhaḥsthitāḥ manyante | yatra uttareṇa ayaḥśalākā bhuvam bhitvā nirgatā tatra pradeśe svargaḥ meruḥ, yatra dakṣiṇena nirgatā tatra narakaḥ baḍavāmukham ca
[ udayādivyavasthā ]
prakṛṣṭadeśāntaravyavasthitān deśān āha ã
udayaḥ yaḥ laṅkāyām saḥ astamayaḥ savituḥ eva siddhapure |
madhyāhnaḥ yamakoṭyām romakaviṣaye ardharātraḥ syāt
laṅkānivāsinām yaḥ udayaḥ sa eva siddhapuranivāsinām astamayaḥ, [yataḥ laṅkāpradeśāt adhaḥ vyavasthitam siddhapuram] | madhyāhnaḥ yamakoṭyām, yaḥ eva laṅkāpuranivāsinām udayaḥ sa eva yamakoṭinivāsinām madhyāhnaḥ, yataḥ laṅkāpradeśāt pūrvasyām bhūparidhicaturbhāge yamakoṭiḥ | yaḥ laṅkānivāsinām udayaḥ sa romakanivāsinām ardharātraḥ, yataḥ laṅkātaḥ aparabhāge bhūparidhicaturbhāge romakam | evam ete bhūcaturthabhāg[āntarāla]vyavasthitāḥ
sthalajalasandhivartinaḥ deśāḥ parasparam ahorātracaturbhāgakāladeśāntarapramāṇāḥ pradarśayitavyāḥ
[ samarekhāsthanagaryau ]
deśāntarapradarśanārtham āha ã
sthalajalamadhyāt laṅkā bhūkakṣyāyāḥ bhavet caturbhāge |
ujjayinī laṅkāyāḥ taccaturaṃśe samottarataḥ
sthalamadhyāt meroḥ ārabhya jalamadhyāt ca baḍavāmukhāt laṅkā bhūkakṣyāyāḥ caturthabhāge vyavasthitā | bhūparidhiḥ
3298
17
25, caturbhāgaḥ
824
67
100 | etāvati antare vyavasthitā | ujjayinī sthalajalasandhivartilaṅkāyāḥ samottare digbhāge vyavasthitā | taccaturaṃśe, tasya bhūcaturthabhāgasya caturthabhāge | bhūparidheḥ ṣoḍaśabhāgaḥ
206
67
400 | etāvati antare laṅkātaḥ ujjayinī |
laṅkojjayinīsamadakṣiṇottararekhāyām vātsyagulmacakorapuraprabhṛtīni sthānāni vyavasthitāni | ujjayinyāḥ uttareṇa daśapuramālavanagaracaṭṭaśivasthāneśvaraprabhṛtīni yāvat meruḥ iti |
sarve grahāḥ karaṇāgatāḥ bhūmadhyasamadakṣiṇottararekhāyām bhavanti | pūrvabhāgavyavasthitāḥ prathamataram eva ravim paśyanti, ataḥ deśāntaraphalam apanīyate | paścimabhāge [vyavasthitāḥ] cireṇa paśyanti, ataḥ tatra deśāntaraphalam kṣipyate | svadeśākṣasamarekhākṣavivarabhāgaiḥ trairāśikam ã yadi cakrāṃśakaiḥ bhūparidhiyojanāni labhyante
3298
17
25,
tadā akṣāṃśāvivarabhāgaiḥ kim iti, samadakṣiṇottararekhāntarālayojanāni bhavanti koṭyātmakāni | svadeśasthānataḥ tiryagvyavasthitojjayinyādisthānam | tasya antarālayojanāni lokāt avagatāni karṇaḥ | karṇakoṭivargaviśeṣamūlam bhujayojanāni | tataḥ yadi vyāsārdhatulyāvalaṃbake[na bhūparidhiḥ tadā iṣṭāvalaṃbakena kā iti, spaṣṭabhūparidhiḥ | punar yadi] spaṣṭabhūparidhinā grahabhuktiḥ labhyate deśāntarayojanaiḥ kā bhuktiḥ iti deśāntarphalam labhyate | pūrvavat
dhanam ṛṇam iti
[ bhagolasya dṛśyādṛśyabhāgau ]
bhagoladṛśyādṛśyajñāpanāya āha ã
bhūvyāsārdhena ūnam dṛśyam deśāt samāt bhagolārdham |
ardham bhūmicchannam bhūvyāsārdhādhikam ca eva
bhuvaḥ vyāsaḥ bhūvyāsaḥ tasya ardham bhūvyāsārdham, 525 | tena ūnam bhagolārdham dṛśyam upalabhyate | kasmāt? samāt deśāt | anantaritaḥ samaḥ, mahādridrumādyunnatapadārtharahitaḥ deśaḥ samaḥ iti | ardham bhūmicchannam na dṛśyate bhūvyāsārdhena adhikam adṛśyam |
etat jijñāsuḥ bhūgolapṛṣṭhāvagāhi sūtram prasārya pūrvakṣitije aparakṣitije [ca] badhnīyāt | bhūpṛṣṭhasthitasya draṣṭuḥ prasāritasūtrānusāriṇī dṛṣṭiḥ yāti | tatra [pūrva]pradeśe jyotīṃṣi ardhoditāni paśyati, paścāt ardhāstamitāni [paścati] | evam bhūvyāsārdhena ūnam [golārdham] golasūtrāntarālasthitam dṛśyam | yat etat adṛśyam golārdham golasūtrāntarālam tat bhūvyāsārdhādhikam | etat samāyām bhuvi | yaḥ punar draṣṭā tuṃgaśailamastake bhavati tat
śailapramāṇādhikam tasya adṛśyam bhavati | vidyādharādayaḥ viyati dūre sthitāḥ prabhūtam jyotiścakram paśyanti, [yasmāt] upari dūrasthitasya nirvirodhaprasāraṇā dṛṣṭiḥ bhavati | atidūre sthitaḥ brahmā sarvadā vivasvantam paśyati |
[bhūpṛṣṭhavyavasthitānām bhūvyāsārdhonabhapañjarārdhadarśinām svāt pramāṇāt satatam divasaḥ hīyate, niśā vardhate | tadartham] trairāśikam ã yadi ravikakṣyāyām ṣaṣṭiḥ nāḍyaḥ labhyante tadā bhūvyāsārdhayojanaiḥ 525 kiyatyaḥ | labdhena dviguṇena sarvadā hīnaḥ divasaḥ adhikā rātriḥ
[ meruvaḍavāmukhasthānām bhagolabhramaṇadarśanam ]
merubaḍavāmukhanivāsinām darśanārtham āha ã
devāḥ paśyanti bhagolārdham udaṅ merusaṃsthitāḥ savyam |
ardham tu apasavyagatam dakṣiṇabaḍavāmukhe pretāḥ
[ udaṅ merusthitāḥ devāḥ bhagolasya uttaram] ardham savyam pradakṣiṇagatim paśyanti | dvitīyam ardham dakṣiṇam jyotiścakrasya apasavyam apradakṣiṇagatim baḍavāmukha[sthitāḥ] pretāḥ paśyanti | [sthalajalasandhau sthitvā etat ācāryaḥ pratipādayati | tat apekṣayā hi merubaḍavāmukhayoḥ uttaradakṣiṇatvam | na merubaḍavāmukhasthānām diṅniyamaḥ asti |] sūryagatyapekṣayā prācyādivyavahāraḥ | yatra vivasvān udeti sā prācī, [yatra astameti sā pratīcī]
| [na tathā merubaḍavāmukhasthānām api, paritaḥ sarvatra raveḥ udayāstamayasambhavāt |]
deśāntaravyavadhānāt anyathā bhacakrārdhadarśanam bhavati | kaścit puruṣaḥ uttareṇa gataḥ deśāntaram eti tathātve dhruvam upari ārohitam paśyati, krameṇa merum prāptasya upari dhruvaḥ bhavati | meroḥ uttareṇa dakṣiṇena dhruvaḥ avalambate | etat uttarāyaḥśalākāgrasvastikam upari nidhāya dakṣiṇāyaḥśalākāgrasvastikam ca adhomukham nidhāya darśayet | tathā laṅkāsthasya yaḥ viṣuvat mārgapradeśaḥ pūrvāparaḥ pratibhāsate sa merusthānām kṣitijāsaktaḥ
| evam baḍavāmukhasthānām api cakravat bhāskaraḥ pratibhāsate
[ devāsurapitṛnarāṇām dinapramāṇam ]
merubaḍavāmukhasthāḥ kiyantam kālam ravim paśyanti iti āha ã
ravivarṣārdham devāḥ paśyanti uditam ravim tathā pretāḥ |
śaśimāsārdham pitaraḥ śaśigāḥ, kudinārdham iha manujāḥ
devāḥ merunivāsinaḥ meṣādiṣu ṣaṭsu rāśiṣu samudgatam sūryam ravivarṣārdham paśyanti ṣaṇmāsān yāvat iti arthaḥ, pradakṣiṇam cakravat bhramantam kṣitijāsaktam krameṇa caturviṃśatikrāntibhāgān yāvat parityaktakṣitijam paśyanti | evam pretāḥ api ravivarṣārdham eva sakṛt udgatam sūryam paśyanti dakṣiṇagole ṣaṭsu rāśiṣu |
śaśimāsārdham pitaraḥ śaśigāḥ, śaśinam gacchanti iti śaśigāḥ, candralokanivāsinaḥ pitaraḥ śaśinaḥ māsārdham pañcadaśatithayaḥ etāvantam kālam paśyanti | pitṝṇām amāvāsyāyām upari savitā bhavati | [tat] teṣām aharmadhyam | tataḥ yathā yathā savitā pratipadādiṣu parataḥ avalambate tathā tathā pitṝṇām madhyāhnottarabhāgaḥ, rāśitrayāntaritaḥ astam eti, astamitaḥ pakṣeṇa rāśiṣaḍantaritaḥ prācyām udeti | ataḥ teṣām pakṣaḥ ahaḥ, pakṣaḥ rātriḥ iti
| kudinārdham iha manujāḥ | kudinam bhūdinam ravyudayāt ravyudayam yāvat, tadardham iha manujāḥ paśyanti | sarvam yathāvat sthitam gole pradarśayet iti
[ khagole kṣitijamaṇḍalam ]
khagole kṣitijamaṇḍalapradarśanāya āha ã
pūrvāparam adhaūrdhvam maṇḍalam atha dakṣiṇottaram ca eva |
kṣitijam samapārśvastham bhānām yatra udayāstamayau
pūrvāparamaṇḍalam tat iha khagolapramāṇam | sa eva ūrdhvam uparyadhovagāhi sarvabhapañjarāṇām | tathā dakṣiṇottaram anyat maṇḍalam tāvatpramāṇam, dakṣiṇottarāvagāhi yāmya uttaramaṇḍalam upari adhaḥ ca janitasvastikam | kṣitijam samapārśvastham tathā anyat maṇḍalam tāvat eva | samapārśvāvagāhi parikaravat dikcatuṣṭayajanitasvastikam kṣitija iti ucyate | bhānām yatra udayāstamayau | yatra maṇḍale bhānām udayāstamayau lakṣyete | harijam
iti kaiścit ucyate | ayam khagolaḥ sarvabhapañjarāṇām bahiḥ avatiṣṭhate
[ unmaṇḍalam ]
unmaṇḍalapradarśanāya āha ã
pūrvāparadiglagnam kṣitijāt akṣāgrayoḥ ca lagnam yat |
unmaṇḍalam bhavet tat kṣayavṛddhī yatra divasaniśoḥ
dakṣiṇottarakṣitijasvastikāt yāmya uttaramaṇḍale svadeśākṣabhāgatulye antare vedhe kṛtvā lohaśalākāgre praveśya golam nidadhyāt | tataḥ unmaṇḍalam darśayet | pūrvāparadiglagnam pūrvāparayoḥ diśoḥ lagnam | kṣitijāt akṣāgrayoḥ ca lagnam yat | dakṣiṇottarakṣitijasvastikayoḥ upari adhaḥ svadeśākṣabhāgatulye antare lagnam kārayet | tat unmaṇḍalam | udayamaṇḍalam unmaṇḍalam | yatra maṇḍale divasasya rātreḥ ca kṣayavṛddhī lakṣyete |
viṣuvati unmaṇḍalakṣitijayoḥ ekatvāt divasaniśoḥ kṣayavṛddhī na staḥ | viṣuvataḥ uttareṇa unmaṇḍalam upari kṣitijam adhaḥ avatiṣṭhate | tasmāt uttaragole aprāpte eva unmaṇḍalam [savitā] caradalaghaṭikāpramāṇena udeti | paścāt unmaṇḍalam atikrāntaḥ astam eti | ataḥ divasaḥ uttaragole vardhate | dakṣiṇagole unmaṇḍalam atikrāntaḥ kṣitijāt udeti | aprāptaḥ eva astameti | ataḥ dakṣiṇagole rātriḥ upacīyate | ataḥ tattulyā divasaniśoḥ kṣayavṛddhī | tadartham
trairāśikam ã yadi ṣaṣṭyā grahabhuktiḥ labhyate, tadā caradalaghaṭikābhiḥ kiyatī iti | labdham uttaragole ravau udaye viśodhayet | yāmye viparītam | evam uttaradiśi vyavasthitānām krameṇa divasaniśoḥ mahatyau kṣayavṛddhī bhavataḥ | yatra deśe raviḥ mithunāntasthaḥ na astam eti, ṣaṣṭiḥ nāḍyaḥ divasaḥ, tatra triṃśadghaṭikāḥ caram, pañcadaśaghaṭikāḥ carārdham | tasya kāṣṭhasya jyā carajyā | tayā viparītakarmaṇā kṣitijyā ānīyate ã yadi vyāsārdhasya iyam [vyāsārdhatulyā]
carajyā tadā mithunāntasvāhorātrārdhasya kā iti mithunāntasvāhorātrārdhatulyā kṣitijyā labhyate | tasyāḥ kṣitijyāyāḥ mithunāntāpakramajyāyāḥ ca vargayuteḥ mūlam arkāgrā trijyātulyā | tena tatra deśe yāmya uttare kṣitijāt upari krameṇa [sama]maṇḍalam avagāhya khamadhyāt dakṣiṇena dvicatvāriṃśadbhāge [yāmya uttaram atikramya] tataḥ prathamodaye punar kṣitijam āpnoti ca eva | tatra ṣaṣtiḥ nāḍyaḥ divasaḥ upalakṣyate | svārkāgrataḥ [kṣitijyā | tadartham trairāśikam]
ã arkāgrayā iṣṭatulyayā kṣitijyā labhyate vyāsārdhena kim iti | guṇakabhājakayoḥ tulyatvāt naṣṭayoḥ kṣitijyāpramāṇā akṣajyā bhavati | tat katham? akṣaḥ ṣaṭṣaṣṭibhāgāḥ | tatra deśe vyabhicārāt grahagatiḥ | uttareṇa tasmāt iyam vyavasthā na asti iti
[ khagolāpekṣayā draṣṭuḥ sthitiḥ ]
prācyādivyavasthāpratipādanāya āha ã
pūrvāparadigrekhā adhaḥ ca ūrdhvā dakṣiṇottarasthā ca |
etāsām sampātaḥ draṣṭā yasmin bhavet deśe
pūrvāpararekhā, adhaḥ ca ūrdhvā ca yā rekhā, dakṣiṇottarasthā ca | ca[kāraḥ] samuccaye | etāsām rekhāṇām sampātaḥ ekatra yogaḥ, yasmin deśe draṣṭā tatra tatra tāsām sampātaḥ |
tasmāt draṣṭṛvaśāt digvyavasthā | yatra draṣṭā ravim udgacchan paśyati sā prācī, yatra [raviḥ] madhyāhnam karoti sā dakṣiṇā, yatra astam eti sā parā, yatra ardharātram karoti sā uttarā | sarveṣām uttaraḥ meruḥ | laṅkānivāsinām yadā madhyāhne raviḥ bhavati romakanivāsinām udeti | tatra laṅkāpradeśe teṣām prācī | tadapekṣayā svasthānāt uttaraḥ meruḥ pratibhāsate | yadā romake madhyāhnaḥ tadā siddhapuranivāsinām udayaḥ [tatra romakapradeśe
teṣām prācī] | tadapekṣayā teṣām svasthānāt uttaraḥ meruḥ | evam yamakoṭyām api |
bhūmau yāvattāvatpramāṇam vṛttam ālikhya pūrvāhṇe [aparāhṇe ca] chāyām lakṣayet | yatra pradeśe śaṅkucchāyā vṛttam praviśati sā paścimā | yatra niryāti sā prācī | tadagrayoḥ matsyam utpādya tanmukhapucchaspṛksūtram prasārayet | sā dakṣiṇottarā dig bhavati | athavā tricchāyāgramatsyadvayamukhapucchaspṛksūtradvayasampātaḥ uttarā dakṣiṇā ca | [athavā dik] prasādhanīyā citrāsvātyoḥ
[ dṛṅmaṇḍalam dṛkkṣepamaṇḍalam ca ]
[ dṛṅmaṇḍaladṛkkṣepamaṇḍalasvarūpam āha ã]
ūrdhvam adhastāt draṣṭuḥ jñeyam dṛṅmaṇḍalam grahābhimukham |
dṛkkṣepamaṇḍalam api prāglagnam syāt trirāśyūnam
dṛṅmaṇḍalam [draṣṭuḥ ūrdhvam adhastāt] grahābhimukham [bhavati] | yatra draṣṭā bhavati tatra asya madhyam, yatra grahaḥ tatra asya paridhiḥ, yāvān dṛggrahayoḥ antaram tāvatā viṣkambhārdhena dṛṅmaṇḍalam pradṛśyam | tat eva madhyāhnasthite grahe dṛkkṣepamaṇḍalam bhavati | dṛkkṣepamaṇḍalam api | samamaṇḍalamadhyāt dakṣiṇena uttareṇa vā yatra grahābhimukham dṛṣṭeḥ kṣepaḥ tatra yaḥ mahāpramāṇakakṣyaḥ grahaḥ sa stokataram kṣipyate,
alpapramāṇakakṣyaḥ bahutaram kṣipyate iti | etat madhyāhne dṛgjyāpramāṇavyāsārdhena samamaṇḍalamadhyāt badhnīyāt | asya ānayanopāyaḥ ã prāglagnam syāt trirāśyūnam | parvakālaghaṭikāḥ pūrvāhṇe dinārdhāt śodhayet | śeṣaprāṇān trairāśikānītaravibhuktalaṅkodayaprāṇaiḥ ūnīkuryāt | śeṣebhyaḥ yāvat laṅkodayaprāṇāḥ śudhyanti tāvat śodhyāḥ | tānvantaḥ eva rāśayaḥ viśodhyante | śeṣaprāṇān triṃśatā guṇayet, aśuddhalaṅkodayena vibhajet, labdham bhāgādi
pūrvaviśodhitaiḥ eva śodhayet | pūrvāhṇe madhyalagnam bhavati | aparāhṇe adhikatvāt raveḥ yāvantaḥ laṅkodayāḥ viśudhyanti tāvantaḥ prakṣipya lagnam kriyate | ācāryeṇa sthūlaprakṛtyā iṣṭaghaṭikābhiḥ pūrvalagnam lagnavidhinā kṛtvā trirāśyūnam kriyate, madhyalagnam bhavati iti | rāśayaḥ laṅkodayaiḥ madhyam avagāhante iti laṅkodayaiḥ yat madhyalagnam tat sūkṣmam iti | tasya apakramakāṣṭham svadeśākṣabhāgayutam samadiśoḥ bhinnadiśoḥ viśuddham
khamadhyaravikakṣyāntarālam bhavati | tasya jīvā madhyajyā iti ucyate | candrasya apakramakāṣṭham vikṣepayutam viyutam kriyate | yataḥ vimaṇḍale candraḥ tataḥ akṣabhāgayutaviyutasya jyā candramadhyajyā bhavati | anayā atra madhyajyā vyākhyātā
[ svayaṃvahagolayantram ]
svayaṃvahagolayantrapratipādanāya āha ã
kāṣṭhamayam samavṛttam samantataḥ samagurum laghum golam |
pāratatailajalaiḥ tam bhramayet svadhiyā ca kālasamam
kāṣṭhaiḥ nirmitam kāṣṭhamayam śrīparṇyādibhiḥ pūrvavat | samavṛttam | sarveṣu pradeśeṣu [samam], na hīnādhikam iti | samagurum | samantataḥ samā gurutā kāryā | yadi atimātraguruḥ bhavati pāṣāṇavat niścalaḥ syāt, [mahatā kālena bhramati iti ataḥ] samavṛttam samagurum | laghum atra api samaśabdaḥ prayoktavyaḥ | etat guṇaviśiṣṭam golam katham bhramayet? pāratatailajalaiḥ iti | svadhiyā ca svakīyaprajñayā ca tam bhramayet | kālasamam kālena
samam kālasamam | kālasamam ahorātrasamam yathā bhramati tathā bhramayet | tat yathā ã ṣaṣṭighaṭikāṅkitasvāhorātramaṇḍale kanyātulāsandhipradeśe kīlakam īṣat unnatam ekam kārayet | siddhapūrvāparadakṣiṇottarasthāne jalapātram ekam sthāpayet | pātram ca samam vattam dīrgham [tala]madhyanihitasūkṣmacchidram ghaṭikāṣaṣṭyā jalapūrṇam yathā riktam bhavati tathā svadhiyā prasādhya tataḥ karma kriyate | yāvat pātrāt udakam sravati tāvat gurutvāt
alābuḥ jalavaśāt adhogacchan golam ākarṣati | evam sakṛt yuktaḥ golaḥ paramārthabhagolavat ahorātre bhramati | prathamam tāmrakīlake pāśakasūtrasya ekam agram badhvā golayantram adhastāt prabhṛti pariveṣṭya tatra eva pradeśe sūtram prāpayet iti kramaḥ
[ akṣakṣetram ]
viṣuvat jyāpradeśapratipādanāya āha ã
dṛggolārdhakapāle jyārdhena vikalpayet bhagolārdham |
viṣujjīvākṣabhujā tasyāḥ tu avalambakaḥ koṭiḥ
dṛggolārdham ghaṭakapālavat avasthitatvāt dṛggolārdhakapālam | bhagolārdham eva kevalam dṛśyate | yena vyavahāraḥ dṛśyaḥ | bhagolārdham jātau ekavacanam | jyārdhena vikalpayet | bhūmau vṛttam ālikhya pūrvāparadakṣiṇottaradikcihnitam kṛtvā ekaikasmin caturthabhāge rāśitrayam aṅkayet | punar ekaikaḥ rāśiḥ aṣṭadhā vibhajet | tatra sūtrāṇi prasārayitavyāni | tāni jyāsūtrāṇi | tadardhāni jyārdhāni | athavā anyaḥ vikalpakramaḥ | viṣuvajjīvākṣabhujā
| samamaṇḍalasya viṣuvataḥ uttareṇa akṣatulyāntare avasthitatvāt akṣaḥ iti ucyate | tasya akṣakāṣṭhasya bhujā, akṣajyā viṣuvajjyā iti paryāyāḥ | vyāsārdham karṇaḥ | bhujākarṇakṛtiviśeṣamūlam avalambakaḥ | sā koṭiḥ iti | etat gole pradarśayet | samamaṇḍalamadhyāt dakṣiṇena ākṣajyātulye antare sūtrasya ekam agram badhvā graham prāpayet | saḥ avalambakaḥ | bhujākoṭivargayogasya mūlam karṇaḥ vyāsārdham iti | evam anyatra api dṛggolārdhe kalpitajyārdheṣu
bhujākoṭikarṇavyavasthā kalpanīyā
[ svāhorātrārdhaviṣkambhaḥ ]
apakramādibhiḥ bhujādikalpanām āha ã
iṣṭāpakramavargam vyāsārdhakṛteḥ viśodhya yat mūlam |
viṣuvadudagdakṣiṇataḥ tat ahorātrārdhaviṣkambhaḥ
sūryasya iṣṭāpakramajyāyāḥ candrasya iṣṭāpakramajyāyāḥ ca yaḥ vargaḥ sa iṣṭāpakramavargaḥ | tam vyāsārdhakṛteḥ viśodhya [śeṣasya] yat mūlam tat viṣuvataḥ uttareṇa dakṣiṇena vā ahorātrasya viṣkambhaḥ bhavati | krāntijyā bhujā | vyāsārdham karṇaḥ | tayoḥ yat vargaviśeṣamūlam tat svāhorātrārdhaviṣkambhaḥ | pūrvavidhinā tat uttaragole uttareṇa, dakṣiṇagole dakṣiṇena pradarśayet
[ meṣādīnām laṅkodayāḥ ]
laṅkodayaprāṇānayanam āha ã
iṣṭajyāguṇitam ahorātravyāsārdham eva kāṣṭhāntyam |
svāhorātrārdhahṛtam phalam ajāt laṅkodayaprāgjyāḥ
iṣṭajyā iti meṣavṛṣamithunāntajyāḥ gṛhyante | etābhiḥ guṇitam ahorātravyāsārdham svāhorātrārdhaviṣkambhaḥ iti arthaḥ | kāṣṭhasya antaḥ kāṣṭhāntaḥ, tatra bhavam kāṣṭhāntyam | navatiḥ bhāgāḥ yasmin [kāṣṭhe tasya ante bhavam] yat svahorātrārdham tat eva [iṣṭa]jyābhiḥ guṇitam svahorātrārdhahṛtam svakīyasvakīyāhorātrārdhahṛtam phalam iṣṭalaṅkodayaprāgjyāḥ | ajāt meṣāt prabhṛti kāṣṭham bhavati iti kāṣṭhīkriyate | [mithunānta]prāgjyākāṣṭhāt
vṛṣāntaprāgjyākāṣṭham viśodhayet | śeṣam mithunasya laṅkodayaprāṇāḥ | [evam] vṛṣāntaprāgjyākāṣṭhāt [meṣāntaprāgjyākāṣṭham viśodhayet | śeṣam vṛṣabhasya laṅkodayaprāṇāḥ] | svarūpataḥ eva meṣa[laṅko]dayaprāṇāḥ bhavanti
[ kṣitijyā ]
dinaniśoḥ kṣayavṛddhipratipādanāya āha ã
iṣṭāpakramaguṇitām akṣajyām lambakena hṛtvā yā |
svāhorātre kṣitijā kṣayavṛddhijyā dinaniśoḥ sā
iṣṭāpakrameṇa guṇitām iṣṭāpakramaguṇitām | [iṣṭāpakramaguṇitām] akṣajyām lambakena hṛtvā phalam svāhorātramaṇḍale kṣitijyā bhavati | tatra iṣṭāpakramajyā koṭiḥ, kṣitijyā bhujā, tadvargayutimūlam karṇaḥ arkāgrā bhavati iti | pūrvāparasvastikayoḥ arkāgrayoḥ sūtram badhvā bhujakoṭivāsanā pradarśyā | kṣitijonmaṇḍalayoḥ antaram kṣitijā iti | tayā dinaniśoḥ kṣayavṛddhī | pūrvakṣitijāt uparyadhovyavasthitonmaṇḍala[kṣitijayoḥ madhye jyā]vat sā
pradarśyate
[ svadeśodayāḥ ]
rāśyudayakālapratipādanāya āha ã
udayati hi cakrapādaḥ caradalahīnena divasapādena |
prathamaḥ antyaḥ ca atha anyau tatsahitena kramotkramaśaḥ
udayati darśanam yāti, ardham upari cakrapādaḥ, trayaḥ rāśayaḥ | caradalahīnena divasapādena iti anena laṅkodayāḥ trayaḥ parigṛhyante | yataḥ tribhiḥ meṣādilaṅkodayaiḥ pañcadaśaghaṭikāḥ tāḥ svāhorātracaturthaḥ aṃśaḥ, tataḥ krameṇa vyavasthitalaṅkodayaprāṇebhyaḥ meṣādicaradalaprāṇān svadeśākṣotpannān svakīyān viśodhayet | meṣādīnām svadeśodayāḥ bhavanti | antyaḥ cakrapādaḥ mīnakumbhamakarāḥ | ete api caradalahīnena cakrapādena udayanti
| caradalasahitena divasapādena | atra api divasapādagrahaṇena karkaṭasiṃhakanyāyāḥ utkrameṇa laṅkodayāḥ gṛhyante | tena karkaṭasiṃhakanyāyāḥ caraprāṇaiḥ utkrameṇa sahitāḥ udayanti | kramotkramaśaḥ iti | kramotkramagatyā krameṇa caradalahīnāḥ meṣavṛṣamithunāḥ, utkrameṇa sahitāḥ karkaṭasiṃhakanyāḥ | ete eva utkrameṇa tulāvṛścikadhanūṃṣi | tataḥ makarakumbhamīnāḥ utkrameṇa caradalahīnāḥ | meṣavṛṣamithunāḥ krameṇa apamaṇḍale tiryagvyavasthitāḥ,
tena meṣaḥ śīghram udeti ataḥ caradalāsubhiḥ apacīyate | evam vṛṣaḥ mithunaḥ ca | etaiḥ makarādayaḥ vyākhyātāḥ | karkaṭasiṃhakanyāḥ [tadbhinna]saṃsthānatvāt cireṇa udgacchanti | ataḥ caradalaprāṇaiḥ upacīyante | etaiḥ tulādayaḥ vyākhyātāḥ |
kṣitijyā vyāsārdhaguṇā svāhorātrārdhahṛtā carajyā, tatkāṣṭham caradalaprāṇāḥ | pṛthak meṣādīnām laṅkodayavat utpādyāḥ | svadeśarāśyudayaiḥ iṣṭakālalagnārtham sūryodayāt prabhṛti ghaṭikāḥ prāṇīkṛtya sūryabhogyarāśyudayaprāṇāḥ tebhyaḥ viśodhayet | sūrye bhogyāṃśam kṣepyam | punar yāvantaḥ rāśyudayāḥ śuddhyanti tāvantaḥ viśodhya sūrye rāśayaḥ kṣipyante | śeṣam triṃśatā guṇitam asuddhodayabhaktam bhāgādi vardhitaravau kṣipet | lagnam
bhavati | evam rātrau api rātrigataghaṭikāḥ dinamānaghaṭikāsu prakṣipya lagnam anena vidhinā kartavyam | rātriśeṣaghaṭikābhiḥ viparītakarmaṇā raveḥ gatabhāgādinā tadutkrameṇa yāvantaḥ udayaprāṇāḥ viśuddheyuḥ tāvantaḥ śodhanīyāḥ ] śeṣam triṃśatā guṇitam vartamānodayabhaktam bhāgādi śodhitam udayalagnam |
atha raveḥ lagnasya ca antarakālasādhanam | raveḥ abhuktabhāgaiḥ abhyudayam saṃguṇya triṃśatā bhajet | labdham raveḥ abhuktaprāṇāḥ | evam lagnabhuktabhāgaiḥ tadudayam saṃguṇya triṃśatā vibhajet | labdham lagnabhuktaprāṇāḥ | antaraprāṇayuktāḥ ṣaḍbhiḥ bhaktāḥ vighaṭikāḥ, ṣaṣṭyā ghaṭikāḥ, sūryodayāt ārabhya bhavanti
[ iṣṭakālaśaṅkuḥ ]
[ iṣṭakālaśaṅkvānayanārtham āha ã ]
svāhorātreṣṭajyā kṣitijāt avalambakāhatām kṛtvā |
viṣkambhārdhavibhakte dinasya gataśeṣayoḥ śaṅkuḥ
[svāhorātre]ṣṭajyānayanam dinagataśeṣaghaṭikābhyaḥ | uttaragole kṣitija[m unmaṇḍalā]t adhaḥ vyavasthitam ataḥ caradalaghaṭikāḥ [dinagataśeṣaghaṭikābhyaḥ ] viśodhya niṣpannāḥ unmaṇḍalāvadheḥ bhavanti | tāḥ prāṇīkṛtya jīvā grāhyā | caradalajyayā saumyetaragolayoḥ yutaviyutā kṣitijāvadheḥ bhavati | [ataḥ trairāśikam] ã yadi vyāsārdhamaṇḍale iyam jyā bhavati svāhorātrārdhamaṇḍale kiyatī iti kṣitijamaṇḍalāvadheḥ svāhorātreṣṭajyā abhidhīyate |
tām iṣṭajyām avalambakāhṛtām kṛtvā viṣkambhārdhena vyāsārdhena vibhajet | divasasya pūrvāhṇe gatasya, aparāhṇe śeṣasya śaṅkuḥ bhavati |
candraśaṅkvānayanam | rātrau candracchāyā upalakṣayet | tatra pūrvakapāle candramasaḥ iṣṭakālaghaṭikāḥ, aparakapāle tu candrāstalagnāntarālaghaṭikāḥ candramasaḥ śeṣaghaṭikāḥ ānīya iṣṭakarma | candrasvāhorātrārdham kṣitijyām caradalajyām ca ānīya caradalaviparyayaniṣpannaprāṇaiḥ sūryavat karma kartavyam | atha svāhorātreṣṭajyā dvādaśaguṇā viṣuvatkarṇena bhaktā iṣṭaśaṅkuḥ bhavati | athavā caradalena adhikonaghaṭikājyām
caradalajyāviparyayaniṣpannām, lambakaguṇitām svāhorātreṇa saṃguṇya trijyāvargeṇa [vibhajya] śaṅkulabdhiḥ | athavā tām dvādaśaguṇasvāhorātreṇa saṃguṇya viṣuvatkarṇaguṇavyāsārdhena bhajet | phalam śaṅkuḥ |
divasagataghaṭikānayane ca śaṅkunā guṇitam vyāsārdham śaṅkucchāyāvargayutimūlena bhaktam bṛhacchaṅkuḥ bhavati | trijyāguṇitaḥ lambakabhaktaḥ svāhorātreṣṭajyā labhyate | tena uttaragole kṣitijyā śodhyate, dakṣiṇe kṣipyate | tataḥ vyāsārdhena hatvā svāhorātrārdhena bhajet | labdhasya kāṣṭham uttaragole caradalayutam dakṣiṇe hīnam dinagataśeṣaprāṇāḥ [ bhavanti | taiḥ ] prāgvat ghaṭikāḥ
[ śaṅkvagram ]
śaṅkvagrapradarśanāya āha ã
viṣuvajjīvāguṇitaḥ sveṣṭaḥ śaṅkuḥ svalambakena hṛtaḥ |
astamayodayasūtrāt dakṣiṇataḥ sūryaśaṅkvagram
sveṣṭaśaṅkuḥ iṣṭakālotpannaśaṅkuḥ, viṣuvajjyayā akṣajīvayā guṇitaḥ lambakena bhaktaḥ astodayasūtrāt dakṣiṇataḥ sūryaśaṅkvagram bhavati | śaṅkoḥ agram antarālam śaṅkumūlāt samottarāvagāhisūtram yāvat astamayodaya[sūtra]m iti |
kṣitijamaṇḍale prāksvastikāt dakṣiṇam uttaram vā arkāgrākāṣṭhatulyāntare sūtrasya ekam agram badhvā, dvitīyam agram tāvat [arkāgrākāṣṭhatulyāntare] eva aparabhāge badhnīyāt | tat pūrvāparāyatam udayāstasūtram | tasya sūtrasya śaṅkutalasya antare śaṅkvagram | śaṅkumūlāt bhūmadhyam yāvat sūtram dṛgjyā | bhūmadhyāt upari śaṅkumastakaprāpi yat sūtram karṇaḥ vyāsārdham iti
[ arkāgrā ]
arkāgrānayanāya āha ã
paramāpakramajīvām iṣṭajyārdhāhatām tataḥ vibhajet |
jyā lambakena labdhārkāgrā pūrvāpare kṣitije
paramāpakramajyā caturviṃśatibhāgajyā 1397 | tām iṣṭasya raveḥ bhujajyayā guṇitām [kṛtvā] lambakena vibhajet , [labdhā jyā] arkāgrā bhavati | iyati adhvani viṣuvataḥ uttareṇa dakṣiṇena vā raviḥ udeti, pūrvāpare ca kṣitijamaṇḍalapradeśe
[ samaśaṅkuḥ ]
samamaṇḍalaśaṅkvānayanāya āha ã
sā viṣuvajjyonā cet viṣuvadudaglambakena saṅguṇitā |
viṣuvajjyayā vibhaktā labdhaḥ pūrvāpare śaṅkuḥ
sā iti anena apakramajyā gṛhyate | uttaragole viṣuvajjyātulyā krāntijyā [yadā] bhavati, tadā madhyāhne eva savitā samamaṇḍalam viśati | viṣuvajjyā [yadā] krāntikāṣṭhajyayā ūnā [tadā] samamaṇḍalāt uttareṇa yāti | [krāntikāṣṭhajyā yadā] viṣuvajjyayā ūnā tadā samamaṇḍalam viśati | [krāntikāṣṭhajyā] yadā ūnā viṣuvajjyayā, tadā [pūrvānītā arkāgrā] lambakena guṇitā viṣuvajjyayā bhaktā samamaṇḍalaśaṅkuḥ bhavati |
pūrvasamamaṇḍalena aparasamamaṇḍalena [ca] kṣitije arkāgrāntare astamayodayasūtram badhvā arkākrāntarāśibhāgapradeśaḥ samapūrvāparamaṇḍale yatra lagnam prāgbindutaḥ tat samamaṇḍalacāpam tathā gole bhramayet yathā kṣitijādhobhāge samamaṇḍale tāvati antare lagnam bhavet | tayoḥ samamaṇḍalabindvoḥ antare sūtram badhvā tadardham śaṅkuḥ pūrvavat eva pūrvāpararekhāspṛk bhavati | śaṅkoḥ uttareṇa astamayodayasūtram yāvat antaram śaṅkvagram
arkāgrātulyam | samamaṇḍalaśaṅkuḥ akṣajyayā guṇitaḥ paramakrāntijyābhaktaḥ sūryabhujajyā bhavati | [sūrye meṣādige] tatkāṣṭham ādityaḥ, karkaṭakādige ṣaḍrāśiviśuddham, tulādige ṣaḍrāśiyutam, makarādige cakraviśuddham raviḥ bhavati |
chedyake api ã samāyām bhūmau vṛttam ālikhya dikcihnitam kṛtvā sūryabimbodaye aste ca pūrvāparayoḥ bindū kṛtvā pūrvāpararekhāyāḥ dakṣiṇe [madhyāhnanatajyātulye antare] tṛtīyam bindum prakalpya bindutrayāvagāhi matsyadvayena vṛttam ālikhet | tat arkabhramavṛttam | arkāgrāgre savitā uditaḥ tadvṛttānusāreṇa samamaṇḍalam avagāhya dakṣiṇena natajyātulye antare madhyāhnam kṛtvā krameṇa aparabhāge samamaṇḍalāt niṣkrāntaḥ aparāgrāgre
astam eti | arkabhramavṛttasya prāgapararekhāyāḥ yatra sampātaḥ tatra samamaṇḍale praveśaḥ | samamaṇḍale tu madhyam yāvat antaram samamaṇḍalaśaṅkucchāyā bhavati | dakṣiṇagole samamaṇḍalāt dakṣiṇena yāti | [tadā] samamaṇḍalasya praveśābhāvaḥ
[ madhyāhnaśaṅkuḥ ]
madhyāhnaśaṅkucchāyayoḥ ānayanāya āha ã
kṣitijāt unnatabhāgānām yā jyā sā paraḥ bhavet śaṅkuḥ |
madhyāt natabhāgajyā chāyā śaṅkoḥ tu tasya eva
kṣitijāt iti samadakṣiṇottarasvastikapradeśāt ye unnatabhāgāḥ golamadhyasthite ravau lakṣitāḥ teṣām yā jyā sā paramaḥ śaṅkuḥ bhavati | yā madhyāt natabhāgajyā sā paramaśaṅkoḥ chāyā syāt | iṣṭamadhyāhne raveḥ apakramabhāgāḥ akṣabhāgeṣu dakṣiṇagole prayojayet | uttare gole viyojayet | te natabhāgāḥ bhavanti | candrasya vikṣepayutaviyutāḥ natabhāgāḥ bhavanti, yataḥ vimaṇḍale candraḥ | ete navateḥ viśodhyante | śeṣam unnatabhāgāḥ | teṣām [jyā]
unnatabhāgajyā | athavā taddinasvāhorātrārdham kṣitijyayā svayā udagyāmye viyutayutaṃ[vyāsārdhaguṇam svāhorātrārdhabhaktam] dvādaśaguṇam viṣuvatkarṇahṛtam mahāśaṅkuḥ tadunnatajyā bhavati
[ dṛkkṣepajyā ]
dṛkkṣepapratipādanāya āha ã
madhyajyodayajīvāsaṃvarge vyāsadalahṛte yat syāt |
tat madhyajyākṛtyoḥ viśeṣamūlam svadṛkkṣepaḥ
madhyajyā ca udayajīvā ca madhyodayajīve | tayoḥ saṃvargaḥ parasparaguṇanam vyāsadalahṛtam yat bhavati tasya madhyajyāyāḥ ca kṛtyoḥ viśeṣamūlam svakīyaḥ dṛkkṣepaḥ | svagrahaṇena tu ravicandrakakṣyayoḥ bhinnaḥ dṛkkṣepaḥ
[ dṛggatijyā ]
dṛggatijyānayanāya āha ã
dṛgdṛkkṣepakṛtiviśeṣitasya mūlam svadṛggatiḥ kuvaśāt |
kṣitije svā dṛkchāyā bhūvyāsārdham nabhomadhyāt
dṛgjyādṛkkṣepakṛtyoḥ vivarasya mūlam svakīyā dṛggatiḥ bhavati | kuvaśāt bhūvaśāt iyam bhavati | madhyajyodayajīvayoḥ saṃvarge vyāsadalahṛte yat tat madhyajyākṛtyoḥ viśeṣāt mūlam dṛkkṣepaḥ hi bhavati | evam bhūvaśāt utpannatrijyāśaṅkuvargaviśeṣāt mūlam dṛgjyā bhavati | ataḥ bhūvaśāt utpanna[dṛgjyā]dṛkkṣepaniṣpannatvāt kuvaśāt iti ucyate | "kṣitije svā dṛkchāyā" iti atra tu "svā" iti anena svakīyadṛkkṣepadṛggatī abhidhīyete | bhūvyāsārdham 525
| kṣitijamaṇḍale svā dṛkchāyā kasmāt utpannā? nabhomadhyāt | vyāsārdha[tulya]m etat bhavati | tat yataḥ kudṛṣṭivaśāt samamaṇḍalamadhyāt pūrvāparayoḥ diśoḥ dṛggatiḥ [lambanam] ṛṇam dhanam vā iti, tathā eva bhagolamadhyāt dakṣiṇottaradiśoḥ dṛkkṣepasya grahaṇena natiḥ vā syāt |
jyānām viśeṣotpattim darśayati | [bhūmeḥ golākāratvāt] bhūvyāsārdha[tulya]m antaram kṣitije sūryakakṣyāyām candrakakṣāyām ca [bhavati] | sūryakakṣyotpannamadhyajyām sūryakakṣyodayajyayā saṃguṇya trijyayā bhāgalabdhasya vargam madhyajyāvargāt viśodhya mūlam ravikakṣyāyām dṛkkṣepaḥ, tathā candrakakṣyotpannamadhyajyām svodayajyayā saṃguṇya trijyayā bhāgalabdhasya vargam svamadhyajyāvargāt viśodhya mūlam candrakakṣyāyām dṛkkṣepaḥ
| sūryasvāhorātrādibhiḥ sādhitadṛgjyāvargāt sūryadṛkkṣepavargam viśodhya mūlam sūryakakṣyāyām dṛggatijyā | candrasvāhorātrādibhiḥ sādhitadṛgjyāvargāt candradṛkkṣepavargam viśodhya mūlam candrakakṣyāyām dṛggatijyā bhavati | evam anyeṣām api grahāṇām samamaṇḍalamadhyāt dṛggateḥ bhāvaḥ | udaye [sūrya]grahaṇe candrasya tāvadadhaḥsthitatvāt candrakakṣyāyām sūryabimbakendrasūtrāt pūrveṇa candrabimbam natam lakṣyate | astamaye tu tathā eva
aparataḥ | samabhūpradeśe sthitasya draṣṭuḥ vyāsārdhatulyayā dṛggatijyayā bhūvyāsārdhatulyam dṛggatyantaram [= lambanam] | evam eva dakṣiṇottarakapālayoḥ dṛkkṣepāntaram [= natiḥ] | [tatra idam trairāśikam] ã yadi vyāsārdhatulyayā dṛggatijyayā bhūvyāsārdhayojanatulyam dṛggatyantaram [=lambanam] tadā iṣṭakālotpannadṛggatijyayā kiyat iti | [punar ca trairāśikam ã yadi] sphuṭayojanakarṇena trijyātulyāḥ kalāḥ labhyante, tadā dṛggati[= lambana]yojanaiḥ kiyatyaḥ
iti | atra prathame trairāśike trijyā bhāgahāraḥ dvitīye guṇakāraḥ tulyatvāt [nāśe kṛte] ravicandrayoḥ dṛggateḥ bhūvyāsārdham guṇakāraḥ sphuṭayojanakarṇaḥ bhāgahāraḥ, phalam liptāḥ | sūryaliptāḥ candraliptābhyaḥ viśodhya trairāśikam ã yadi [dinasphuṭa]bhuktyantareṇa ṣaṣṭiḥ nāḍyaḥ [labhyante, tadā] ābhiḥ liptābhiḥ kiyatyaḥ iti | labdham nāḍyaḥ bhavanti, tāḥ dṛggati[=lambana]ghaṭikāḥ | pūrvakapāle pūrvataḥ grahaḥ kakṣyāyām nataḥ | tasmāt prāgyogaḥ ataḥ
grahe apanīyante | aparakapāle parataḥ natatvāt lambanaghaṭikātulyakālena yogaḥ bhaviṣyati iti ataḥ prakṣipyante | evam etat karma tāvat kriyate yāvat aviśeṣaḥ |
evam [ravicandrayoḥ] dṛkkṣepaliptāḥ prāgvat trairāśikena jñātāḥ | yadi ravicandrayoḥ madhya[jye] samadiksthe bhavataḥ tadā [ravicandrayoḥ] natiliptānām viśeṣaḥ anyathā yogaḥ | tataḥ avanatiḥ bhavati | tataḥ madhyagrahaṇacandrāt pātam viśodhya śeṣasya dakṣiṇottarabhujajyā ardhapañcamena guṇitā trijyābhaktā vikṣepaḥ | avanativikṣepayoḥ samadiśi yogaḥ, bhinnadiśi viyogaḥ [sphuṭavikṣepaḥ] | sphuṭavikṣepaḥ avanatiḥ iti paryāyaḥ | tayā ca avanatyā sthityardham
ānīya madhyatitheḥ viśodhya śeṣaḥ sparśakālaḥ | tena prāgvat lambanavidhiḥ | sparśamadhyalambanaghaṭikāntareṇa sthityardham upacīyate | tat punar madhyakālāt viśodhya asakṛt sthityardham utpādayet yāvat sthiram bhavati | mokṣe punar prathamānītasthityardham madhyatithau prakṣipet | pūrvavat mokṣalambanamadhyalambanaghaṭikāntareṇa sthityardham upacīyate | tat punar madhyatithau prakṣipya pūrvavat lambanaghaṭikāḥ utpādya tanmadhyalambanāntareṇa
sthityardham upacitam kṛtvā tat eva karma punar kriyate yāvat sthiram bhavati | evam sthirīkṛtasthityardhasambandhinam sūryendugatikalābhogam madhyagrahaṇasūryendoḥ sparśe viśodhayet mokṣe kṣipet | sparśamokṣakālikau bhavataḥ |
atha prāgaparakapāladvaye api lambanayoḥ tayoḥ yogena yutam sthityardham sphuṭam bhavati |
samāyāmavanau [vyāsārdhapramāṇena sūtreṇa] vṛttam ālikhya dikcihnitam kṛtvā maṇḍalapūrvabhāge prāgapararekhāyāḥ uttareṇa dakṣiṇena vā udayajyākāṣṭhatulye antare bindū kṛtvā bindudvayaśiraspṛksūtram prasārya rekhā kuryāt udayajyā bhavati | [punar] madhyam maṇḍalakendram kṛtvā madhyajyātulyasūtreṇa vṛttam bhrāmayet | tat madhyajyāmaṇḍalam | trijyāmaṇḍalaparidhibindudvayāt sūtradvayam madhyakendram ānīya rekhādvayam kuryāt
| tat antarajyārdham madhyajyāmaṇḍale tathā eva pūrvāparataḥ uttareṇa dakṣiṇena vā vyavasthāpyate | tat madhyajyāvargaviśeṣamūlam dṛkkṣepajyākoṭiḥ madhyajyāmaṇḍale bhavati |
[trijyāmaṇḍale pūrvāparayoḥ udayajyākāṣṭhatulye antare] bindū kṛtvā [vṛttakendrāt madhyāhna]natajyātulye antare dṛkkṣepabinduḥ dakṣiṇena [prakalpya] bindutrayeṇa matsyam utpādya tanmukhapucchaspṛksūtrasampātāt bindutrayaspṛgvṛttam bhramayet | tat arkabhramavṛttam | tatra kṣitijāt ūrdhvam yatra pradeśe raviḥ tanmadhyakendrāntarālasūtram dṛgjyā karṇaḥ, sthānīyā dṛkkṣepajyā koṭiḥ, tadagrāt ārabhya dṛgjyāgram yāvat ravicihnopalakṣitam tadantarālam
dṛggatijyā sā pūrvāparā | evam viśiṣṭam tryaśram kṣetram niṣpādyate
[ akṣadṛkkarma ]
udayāstamayayoḥ vikṣepavaśāt ṛṇadhanatvapratipādanāya āha ã
vikṣepaguṇā akṣajyā lambakabhaktā bhavet ṛṇam udaksthe |
udaye dhanam astamaye dakṣiṇage dhanam ṛṇam candre
akṣajyā vikṣepaguṇā lambakabhaktā phalam liptāḥ | uttaravikṣepe udayasthitacandre ṛṇam, astamaye dhanam | yāmye vikṣepe udayasthe candre dhanam, astamaye ṛṇam iti | ṛṇadhanayuktī ravicaradalaphalopapattitulyā
[ ayanadṛkkarma ]
ayanavaśāt ṛṇadhanatvapratipādanāya āha ã
vikṣepāpakramaguṇam utkramaṇam vistarārdhakṛtibhaktam |
udagṛṇadhanam udagayane dakṣiṇage dhanam ṛṇam yāmye
vikṣepaḥ ca apakramaḥ ca vikṣepāpakramau | [vikṣepāpakramau guṇau yasya tat vikṣepāpakramaguṇam | vikṣepaḥ tātkālikaḥ gṛhyate, apakramaḥ ca paramāpakramaḥ | utkramaṇam utkramajyām |] vikṣepeṇa paramāpakrameṇa guṇitām rāśitrayayutacandrasya utkramajīvām iti arthaḥ | katham rāśitrayayutacandrasya tat utkramaṇam? utkramaṇagrahaṇāt rāśitrayakṣepaḥ avagamyate | [rāśitrayayutacandrasya] utkramajyām guṇayet | vyāsārdhakṛtyā bhajet | phalam
liptāḥ udagvikṣipte uttarāyaṇe ṛṇam dakṣiṇe dhanam | tat eva phalam dakṣiṇe ayane uttaravikṣipte dhanam, ṛṇam yāmye, vikṣepe dakṣiṇe ṛṇam bhavet iti | ṛṇe dhane yuktiḥ api | yasmāt tulyadigvikṣepāyanayoḥ grahaḥ tāvat adhikaḥ prāpyate, udayāstamayakṣitijayoḥ viśodhyate; bhinnāyanavikṣepayoḥ tāvat hīnaḥ iti kṣipyate | sarvagrahāṇām svodayāstamayayoḥ idam karma pravartate | na madhyāhnārdharātrayoḥ
[ candrādisvarūpam grahaṇakāraṇam ca ]
candrādisvarūpavyāvarṇanāya āha ã
candraḥ jalam arkaḥ agniḥ mṛdbhūccāyā api yā tamaḥ tat hi |
chādayati śaśī sūryam, śaśinam mahatī ca bhūcchāyā
yat etat candramaṇḍalam tat pratyakṣeṇa jalam, vivasvān uṣṇasvabhāvāt agniḥ, bhūḥ pṛthivī mṛṇmayī, bhūcchāyā tamaḥ svabhāvāt iti | śaśī candraḥ sūryam chādayati | uparisthitaḥ sūryaḥ adhaḥsthitena candramasā chādyate | mahatī ca bhūcchāyā śaśinam chādayati | grāhakabhedaḥ ca anayoḥ asti, yataḥ kucchāyā viśālā nyūnaḥ śaśī, śaśī nyūnaḥ viśālaḥ dinakṛt
[ grahaṇamadhyakālaḥ ]
kadā grahaṇe bhavataḥ, tatpratipādanāya āha ã
sphuṭaśaśimāsānte arkam pātāsannaḥ yadā praviśati induḥ |
bhūcchāyām pakṣānte tadā adhikonam grahaṇamadhyam
sphuṭaḥ śaśimāsaḥ sphuṭaśaśimāsaḥ, tasya ante parisamāptau amāvāsyāyām arkam ādityam, pātāsannaḥ vikṣepamārgagatyā pātāsannaḥ, yadā praviśati induḥ yadā arkagrahaṇam bhavati | [pakṣānte paurṇamāsyante pātāsannaḥ induḥ yadā] bhūcchāyām praviśati | tadā adhikam ūnam vā grahaṇamadhyam bhavati | yataḥ pūrvakapāle grahaṇamadhyam adhikam bhavati sphuṭatithicchedajanitam tena tatra lambanaghaṭikāḥ viśodhyāḥ tāvatā kālena atītatvāt
grahaṇamadhyasya | aparakapāle grahaṇamadhyam ūnam bhavati sphuṭatithicchedajanitam tena tatra lambanaghaṭikāḥ kṣipyante, bhāvitvāt grahaṇamadhyasya
[ bhūcchāyādairghyam ]
bhūcchāyāpramāṇam āha ã
bhūravivivaram vibhajet bhūguṇitam tu ravibhūviśeṣeṇa |
bhūcchāyādīrghatvam labdham bhūgolaviṣkambhāt
bhuvaḥ raveḥ ca antaram bhūravivivaram, raviyojanakarṇaḥ 459585, bhūguṇitam bhūvyāsena 1050 guṇitam, ravibhuvoḥ viśeṣeṇa ravibhuvoḥ vyāsayoḥ 4410, 1050, antareṇa 3360 vibhajet | tat bhūgolacchāyādīrghatvam bhavati 143620 bhūgolaviṣkambhāt prabhṛti |
atra idam pradīpacchāyākarma | ravivyāsaḥ pradīpaḥ bhujā, bhūvyāsaḥ śaṅkuḥ, ravibhūvyāsayoḥ antaram ravibhūvyāsaviśeṣaḥ, raviyojanakarṇaḥ śaṅkupradīpacchāyayoḥ antaram iti pradīpacchāyākarmasūtranibandhanam |
upapattiḥ pradīpacchāyākarmaṇā eva | ravibhūgolavṛttapārśvayoḥ sūtradvayam tathā sūryabhūvyāsasūtradvayam ekatra badhnīyāt | bhūcchāyā krameṇa apacīyamānā bhūviṣkambhāt lakṣyate
[ tamasaḥ viṣkambham ]
candrakakṣyāyām bhūcchāyānayanāya āha ã
chāyāgracandravivaram bhūviṣkambheṇa tat samabhyastam |
bhūcchāyayā vibhaktam vidyāt tamasaḥ svaviṣkambham
bhūchāyāgrāt ārabhya candram yāvat antaram chāyāgracandravivaram | bhūcchāyādairghyam 143620 candrakarṇena 34377 anena hīnam 109243 chāyāgracandravivaram jātam, bhūviṣkambheṇa 1050 guṇitam bhūcchāyādairghyeṇa 143620 vibhaktam labdham tamasaḥ viṣkambhaḥ 689 svagrahaṇe candrakakṣyāyām bhūcchāyāviṣkambhaḥ bhavati |
yadi candrayojanakarṇena vyāsārdham 3439 labhyate tadā tamoviṣkambhārdhena kiyat iti labdham [tamoviṣkambhārdha]liptāpramāṇam 800 | 19 || evam svakīyasphuṭayojanakarṇābhyām ravicandrayoḥ vyāsaliptānayanam | ravivyāsaḥ 4410 vyāsārdha 3438 guṇitaḥ raviyojanakarṇa 457585 bhaktaḥ ravibimbakalāḥ 33 | 00 || candravyāsaḥ 315 vyāsārdha 3438 guṇitaḥ candrayojanakarṇa 34377 hṛtaḥ candrabimbakalāḥ 31 | 10
[ sthityardhānayanam ]
sthityardhapratipādanāya āha ã
tacchaśisamparkārdhakṛteḥ śaśivikṣepavargitam śodhyam |
sthityardham asya mūlam jñeyam candrārkadinabhogāt
chādyachādakayoḥ samparkārdham mānaikyārdham iti arthaḥ | tasya kṛtiḥ tacchaśisamparkārdhakṛtiḥ | tasyāḥ śaśinaḥ vikṣepavargitam śodhyam | grahaṇadvaye api candrāt vikṣepaḥ iti | ravigrahaṇe avanatiyutaviyutaḥ sphuṭavikṣepaḥ gṛhyate | tasya mūlam sthityardham bhavati | katham? candrārkadinabhogāt | candrārkadinabhogaśabdena candrārkadinabhuktiḥ gṛhyate | tayoḥ anulomagatikayoḥ dinagatyantareṇa trairāśikam karma ã yadi raviśaśigativiśeṣeṇa
ṣaṣṭiḥ nāḍyaḥ labhyante, [tadā] sthityardhaliptābhiḥ kiyatyaḥ iti sthityardhaghaṭikāḥ labhyante
[ vimardārdhānayanam ]
evam vimardārdham āneyam | katham?
candravyāsārdhonasya vargitam yat tamomayārdhasya |
vikṣepakṛtivihīnam tasmāt mūlam vimardārdham
iti etasmāt | [sthityardham] titheḥ sparśe śodhyam mokṣe deyam, ravicandrapātāḥ api sparśamokṣakālikāḥ sthityardhaghaṭikābhiḥ kṛtvā punar sparśamokṣayoḥ vikṣepau, tābhyām sthityardhe ubhe yāvat aviśeṣam |
gaṇitakarmaṇā upapattiḥ dṛśyate | grāhyabimbamānārdhena vṛttam ālikhet | tat grāhyabimbam | tataḥ mānaikyārdhatulyena karkaṭakena tena eva kendreṇa aparam vṛttam ālikhet | tat grāhyagrāhakasamparkārdhamaṇḍalam | tataḥ dakṣiṇottararekhāyām yathādiśam kendrāt uttareṇa dakṣiṇena vā vikṣepatulyam sūtram prasārya bindum kuryāt | tanmatsyavidhinā pūrvā[parām rekhām kuryāt | tatsamparkārdhamaṇḍalasampātāt kendraprāpiṇīm rekhām nayet
| evam ardhāyatacaturasram kṣetram utpadyate | tatra samparkārdham karṇaḥ, vikṣepaḥ ca bhujā | tadvargaviśleṣamūlam koṭiḥ sthityardham iti | yadā grāhyabimbārdhonagrāhakabimbārdhatulyam grāhyagrāhakayoḥ kendrāntarālam, tadā grāhyagrāhakabimbārdhaviśleṣaḥ karṇaḥ, vikṣepaḥ eva bhujā | tadvargaviśeṣamūlam koṭiḥ vimardārdham iti
[ candrasya agrastamānam ]
grastaśeṣapramāṇānayanāya āha ã
tamasaḥ viṣkambhārdham śaśiviṣkambhārdhavarjitam apohya |
vikṣepāt yat śeṣam na gṛhyate tat śaśāṅkasya
śaśiviṣkambhārdhavarjitam tamasaḥ viṣkambhārdham candravikṣepāt apohya | yat śeṣam tat candrasya na chādyate | grahaṇamadhye uttareṇa dakṣiṇena vā yāvat eva vikṣepaḥ, tadā tāvat eva tayoḥ kendrāntarālam bhavati | yadā punar vikṣepaḥ, tasmāt śaśitamasaḥ viṣkambhārdhaviśeṣāt adhikaḥ bhavati, tadā tāvatpramāṇam eva bimbakendrāntarālasya dvitīya pārśvataḥ candrabimbam tamomadhyāt niṣkrāntam lakṣyate | yāvān bhāgaḥ candrasya na gṛhyate
tam candrabimbāt viśodhya śeṣam grāsapramāṇam syāt | candravat arke api
[ iṣṭakālikagrāsaḥ ]
iṣṭakālagrāsapratipādanāya āha ã
vikṣepavargasahitāt sthitimadhyāt iṣṭavarjitāt mūlam |
samparkārdhāt śodhyam śeṣaḥ tātkālikaḥ grāsaḥ
vikṣepavargaḥ tena sahitāt, sthitiḥ sparśāt ārabhya yāvanmokṣaḥ, tasya madhyam sthityardham, iṣṭakālavarjitam iṣṭavarjitam, tasmāt | yat mūlam [tat] samparkārdhāt śodhyam mānaikyārdhāt viśodhyam | śeṣaḥ tātkālikaḥ grāsaḥ bhavati |
sthityardham iṣṭakālahīnam bhuktyantaraguṇam ṣaṣṭihṛtam liptāḥ | vargaḥ tāvataḥ vikṣepasya liptātmakasya varge yuktvā mūlīkriyate, mūlam karṇaḥ | [tāvatkarṇam mānaikyārdhāt viśodhya śeṣaḥ tātkālikaḥ grāsaḥ bhavati |] tāvatā karṇena praviṣṭaḥ grāhakaḥ
[ akṣavalanam ayanavalanam ca ]
valanajyāpratipādanāya āha ã
madhyāhnotkramaguṇitaḥ akṣaḥ dakṣiṇataḥ ardhavistarahṛtaḥ dik |
sthityardhāt ca arkendvoḥ trirāśisahitāyanāt sparśe
madhyāhnāt prabhṛti utkramaḥ madhyāhnotkramaḥ | madhyāhnatithyantarālaghaṭikā madhyāhnaśabdena ucyate | tatra prākkapāle tithighaṭikā dinārdhāt viśodhyā, aparakapāle tebhyaḥ dinārdham | madhyāhne iti upalakṣaṇam | tathā ca indugrahaṇe madhyarātritihyantarālaghaṭikāḥ gṛhyante | tāḥ ṣaḍguṇāḥ bhāgāḥ teṣām utkramajyā, tayā akṣajyā dakṣiṇataḥ vyavasthitā guṇanīyā, ardhavistareṇa vyāsārdhena bhaktā dik bhavati | dakṣiṇataḥ iti aparakapālam
adhikṛtya utktam ācāryeṇa, yataḥ aparakapāle pūrvabhāgaḥ dakṣiṇena valati, aparabhāgaḥ uttareṇa; prākkapāle punar pūrvabhāgaḥ uttareṇa, aparabhāgaḥ dakṣiṇena valati | evam bimbasya pūrvāparabhāgaḥ uttareṇa dakṣiṇena valati, yataḥ dikśabdena valanam ucyate | yatra candraḥ bhūcchāyāyām praviśati tatra candrabimbe khaṇḍyamāne tadvalanam prākkapāle candrabimbapūrvabhāge uttareṇa avatiṣṭhate, aparabhāge dakṣiṇena | aparakapāle viparītam |
vikṣepaḥ ravigrahaṇe yathādiśam eva bhavati | yadā punar bhūcchāyā grāhakatvena kalpitā tadā vikṣepasya digviparyayaḥ |
sthiteḥ ardham sthityardham, vikṣepaḥ | yataḥ sthiteḥ ardham vikṣepavaśāt bhavati, tena sthityardhaśabdena vikṣepaḥ ucyate | tasmāt vikṣepavaśāt dvitīyavalanānayanam ã arkendvoḥ iti | arkaḥ ca induḥ ca arkendū, tayoḥ arkendvoḥ trirāśisahitayoḥ yat ayanam | ayanaśabdena krāntiḥ, trirāśiśabdena jyā utkrameṇa grāhyā | trirāśisahitau yadā ravicandrau cakrārdhāt ūnau bhavataḥ tadā [pūrvakapāle] uttaram digvalanam | cankrārdhāt adhikau tadā [pūrvakapāle]
dakṣiṇam digvalanam | utkramajyā parakrāntiguṇā trijyāhṛtā krāntivalanajyā | tadbimbapūrvabhāge uttareṇa uttaram, dakṣiṇena dakṣiṇam | aparakapāle tu [vyatyayena] diksādhanam kartavyam |
samamaṇḍalamadhyāt dakṣiṇena akṣatulye antare pūrvāparāyatamaṇḍalasya [nāḍīmaṇḍalasya] yat antaram tat akṣavalanam | tat madhyāt utkrameṇa upacīyate | etat ānayanam ã samamaṇḍalamadhyāt natasya utkramajyayā kartavyam | pūrvakapāle karṇagatyā bimbapūrvabhāgaḥ uttareṇa pratibhāsate, aparabhāgaḥ dakṣiṇena | parakapāle bimbapūrvabhāgaḥ dakṣiṇena aparabhāgaḥ uttareṇa | iti gole pradarśayet | ayanavalanam tu uttaradakṣiṇāyanādau bhinnatvena
pratibhāsate, meṣādau uttaram, tulādau dakṣiṇam | evam akṣavalanatrayeṇa parilekhaḥ kriyate |
prathamam samabhūmau grāhyamaṇḍalam likhet | tat kendrāt eva samparkārdhamaṇḍalam [vyāsārdhamaṇḍalam ca likhet] | vyāsārdham iṣṭacchedena chinnam kartavyam | [vyāsārdhamaṇḍalam] pūrvāparadakṣiṇottaradigaṅkitam [kāryam] | akṣāyanavalane kāṣṭīkṛtya tulyadigyogaḥ bhinnadigviśleṣaḥ [ca kāryaḥ] | vyāsārdhamaṇḍale dakṣiṇena uttareṇa vā apamaṇḍalagatyā [paścimabhāge] valanam vidhāya bindum kuryāt | tataḥ kendraprāpi sūtram nayet | tasya
sūtrasya mānaikyārdhaparidheḥ yatra sampātaḥ tasmāt uttareṇa dakṣiṇena vikṣepam ca apagatyā paridhyanusāreṇa nītvā agre bindum kuryāt | tasmāt bindoḥ kendraprāpi sūtram nayet | yatra grāhyabimbam spṛśati tatra raveḥ aparabhāge sparśaḥ, candrasya bimbe pūrvabhāge sparśaḥ | [grāhakabimbakendraḥ tu] samparkārdhamaṇḍale bhavati | ravigrahaṇe sparśavalanam digvaśena mānaikyārdhaparidhau pūrvavat | tadagrāt vikṣepam yathādiśam, candragrahaṇe viparītam
prasārayet | tadagrāt kendraprāpi sūtram nayet | yatra grāhyaparidhim spṛśati tatra sparśaḥ | mokṣavalanam ravigrahaṇe pūrvabhāge, candragrahaṇe aparabhāge vyastam prasāryate | tataḥ mokṣavikṣepam yathādiśam savituḥ, candrasya viparītam prasārya bindum kuryāt | tadagrāt kendraprāpisūtram nayet | yatra grāhyaparidhim spṛśati tatra mokṣaḥ |
madhyagrahaṇe madhyagrahaṇavalanam vikṣepavaśāt | samparkārdhamaṇḍale dakṣiṇavikṣepe uttaram valanam pūrveṇa, dakṣiṇam pareṇa; uttare vikṣepe, uttaram valanam pareṇa, dakṣiṇam pūrveṇa praśārayet | [ravigrahaṇe viparītam kāryam |] tadagrāt yāmya uttararekhā kāryā | tanmānaikyārdhavṛttasampātāt kendraprāpi sūtram nītvā rekhām kuryāt | rekhānusāreṇa kendramadhyāt savituḥ yathādiśam, candrasya viparītam, vikṣepam prasārya tadagre
bindum kuryāt | tasmāt grāhakabimbavyāsārdhena [grāhyabimbam] khaṇḍayet | grāhyabimbam tāvat grastam dṛśyate |
iṣṭaparilekhe, pragrahaṇamadhyamokṣavikṣepabindutrayeṇa matsyadvayam utpādya tanmukhapucchanirgatasūtrasampātāt bindutrayaspṛksūtreṇa vṛttam bhrāmayet | [sa] grāhyabimbakendramārgaḥ | tatra iṣṭagrāsakarṇapramāṇam [sūtram] kendrāt yathādiśam grāhakamārgābhimukham prasārya yatra grāhakamārgam spṛśati tasmāt grāhakārdhena parilekhāt tatkālakhaṇḍagrahaṇam dṛśyate |
nimīlanonmīlanayoḥ vimardārdhaliptābhiḥ iṣṭagrāsavat karṇam ānīya iṣṭagrāsavidhinā nimīlanonmīlane darśayitavye
[ grāhyabimbasya varṇaḥ ]
[grāhyabimba]varṇapratipādanāya āha ã
pragrahaṇānte dhūmraḥ khaṇḍagrahaṇe śaśī bhavati kṛṣṇaḥ |
sarvagrāse kapilaḥ sakṛṣṇatāmraḥ tamomadhye
pragrahaṇe sparśe, ante mokṣe, śaśī dhūmraḥ bhavati | khaṇḍagrahaṇe kṛṣṇaḥ bhavati | khaṇḍagrahaṇam pragrahaṇāt ardhāsannam sarvaiḥ gṛhyate | sarvagrāse kapilaḥ sakṛṣṇatāmraḥ tamomadhye | yadā sakalam bimbam channam bhavati tadā sarvagrāsaḥ, tatra kapilavarṇaḥ | tasmāt parataḥ vimardakālāt madhyam yāvat sakṛṣṇatāmraḥ bhavati | sūryagrahaṇe punar sarvadā kṛṣṇavarṇaḥ
[ anādeśyam ravigrahaṇam ]
grahaṇopalabdhipradarśanāya āha ã
sūryenduparidhiyoge arkāṣṭamabhāgaḥ bhavati anādeśyaḥ |
bhānoḥ bhāsvarabhāvāt svacchatanutvāt ca śaśiparidheḥ
sūryenduparidhiyogaḥ sūryagrahaṇam | atra arkabimbasya aṣṭamabhāgaḥ channaḥ api anādeśyaḥ | bhānoḥ bhāsvarabhāvāt | tīkṣṇāṃśoḥ bhāsvarasvarūpatvāt iti | candrasya api svacchatanutvāt aṣṭamabhāgaḥ bimbasya channaḥ api anādeśyaḥ iti | grāhyabimbasya aṣṭamabhāgaḥ mānaikyārdhāt viśodhya śeṣaḥ iṣṭagrāsakarṇaḥ | tadvargāt sphuṭavikṣepavargonāt mūlam iṣṭonasthitidalaliptāḥ bhvanti | tāḥ ṣaṣṭiguṇāḥ gatyantarahṛtāḥ ghaṭikāḥ | tāḥ sparśe tithyante
viśodhayet | mokṣe api tithyante yojayet | tau sparśamokṣakālau bhavataḥ
[ grahasādhanopāyaḥ ]
grahasādhanopāyapradarśanārtham āha ã
kṣitiḥ aviyogāt dinakṛt ravīnduyogāt prasādhayet ca indum |
śaśitārāgrahayogāt tathā eva tārāgrahāḥ sarve
kṣitiḥ ca raviḥ ca, tayoḥ yogaḥ kṣitiraviyogaḥ | tasmāt ravim sādhayet | ravīnduyogāt indum sādhayet | śaśitārāgrahayogāt ca sarve tārāgrahāḥ ca sādhanīyāḥ |
dṛgucchritam salilasamīkṛtabhūpradeśamaṇḍalakam cakrabhāgāṅkitavṛttaparidhim dikcatuṣṭayacihnitam kārayet | tasya aparabhāge sthitaḥ sāṃvatsaraḥ prākparidhau āsaktam udgacchantam sūryam lakṣayet | tataḥ tatpradeśe cihnam kṛtvā tiṣṭhet yāvat anyodayam | tatra api yatra paridhipradeśe sūryaḥ uditaḥ lakṣyate tatra cihnam nidadhyāt | evam udayatrayeṇa catuṣkeṇa vā antaraghaṭikāḥ yantrādinā lakṣayitavyāḥ | tāḥ ravibhuktayaḥ ravyudayāntarāle bhavanti
| tāḥ eva sphuṭaravibhuktiliptāḥ | madhyadinacchāyayoḥ vedhena tajjyādividhinā [ravidvayam ānayet |] tayoḥ antaram [vā] sphuṭaravibhuktiḥ |
atha meṣādau pravṛtte savitari sūryodayāḥ gaṇyante yāvat meṣādim praviśati, te ravibhūyogāḥ jāyante | evam samyak upalakṣyamāṇāḥ ravibhagaṇabhoge śatatrayam pañcaṣaṣṭyā adhikam dinam bhavati 365 | ghaṭikāḥ pañcadaśa 15 | vighaṭikāḥ ekatriṃśat 31 | prāṇāḥ sārdhaikāḥ
3
2|
tāḥ krameṇa savarṇitāḥ upari bhāgāḥ 210389, chedaḥ 576 | evam etaiḥ aṃśaiḥ ṣaṣṭasaptapañcacchedaiḥ ekaḥ arkabhagaṇaḥ | etaiḥ yagādimānam kriyate |
ravīnduyogaprasādhanāya sūryādhikrāntacandram upalakṣayet | punar dvitīyam evam varṣam prati jāgareṇa dvādaśa ravīnduyogāḥ 12, catvāraḥ rāśayaḥ 4, dvādaśa bhāgāḥ 12, ṣaṭcatvāriṃśat liptāḥ 46, catvāriṃśat viliptāḥ 40, aṣṭacatvāriṃśat tatparāḥ 48 | ekena ravibhagaṇena yutāḥ ete savarṇitāḥ
1039560048
77760000
yugagatacandrabhagaṇāḥ trairāśikena ã yadi ekena ravibhagaṇabhogena etāvantaḥ
1039560048
77760000
candrabhagaṇāḥ labhyante, tadā yuga[ravibhagaṇa]bhogena anena 4320000 kiyantaḥ iti, labdham yuge candrabhagaṇāḥ 57753336 |
athavā candrasya iṣṭaśuklapratipat ārabhya pratidinam candrodayam upalakṣya binduḥ kāryaḥ yāvat ravibhagaṇam | evam ravibhagaṇabhoge candrodayasaṃkhyāḥ jātāḥ
352
53
23
28
12
savarṇitāḥ
352 | 11532492
216000
etaiḥ trairāśikam ã yadi ekasmin [ravi]bhagaṇabhoge etāvantaḥ [candrodayāḥ] bhavanti, [tadā yuga]ravibhagaṇabhoge kiyantaḥ | prāgvat yuge candrodayāḥ jātāḥ 1524484164 | kṣitibhagaṇebhyaḥ 1582237500 śuddhāḥ yugacandrabhagaṇāḥ 57753336 |
śaśitārāgrahayogān śaśibhagaṇebhyaḥ viśodhya śeṣam iṣṭagrahasya bhagaṇāḥ | varṣam prati jāgareṇa candrabṛhaspatiyogāḥ bhagaṇāḥ 13, rāśayaḥ 3, bhāgāḥ 12, liptāḥ 25, viliptāḥ 33, tatparāḥ 36 | ete krameṇa savarṇitāḥ jātāḥ
1033004016
77760000
yadi ekasmin ravibhagaṇe etāvantaḥ
1033004016
77760000
guruśaśiyogāḥ labhyante, tadā yugaravibhagaṇe 4320000 kiyantaḥJiti, labdhāḥ yugābde guruśaśiyogāḥ 57389112 candrabhagaṇebhyaḥ 57753336 viśodhya śeṣam gurubhagaṇāḥ yuge jātāḥ 364224 | evam bhaumādīnām api ravibhagaṇabhogam yāvat candreṇa saha yogān prasādhya grahabhagaṇasādhanam kartavyam | mārgadarśanam eva etat asmadādīnām aviṣayaḥ |
budhaśukrayoḥ śīghrasādhanam | prācyām astamitaḥ paścāt yāvadbhiḥ dinaiḥ uditaḥ tāvatām dinānām ardham udayadinebhyaḥ pātayet astamitadineṣu kṣipet | punar prācyām yadā astamayaḥ pratīcyām udayaḥ tadā anena eva vidhinā niraṃśadinasiddhiḥ kāryā | tayoḥ ādyantaniraṃśayoḥ madhye śīghrakendrabhagaṇaḥ bhavati | budhasya śīghrakendrabhagaṇadināni āsannāni 116, śukrasya 584 | etaiḥ bhūdinebhyaḥ 1577917500 bhāgam datvā labdham
budhaśukraśīghrakendrabhagaṇāḥ bhavanti |
ravyucca[paridhi]sādhanam | madhyāhnacchāyayā ravim prasādhya taddinamadhyamaraviṇā viśeṣya madhyame adhike ṛṇam, dhanamūle | evam pratidinam upalabhya yāvat vardhamānam raviphalam sthirībhavati, tatphalam paramaphalam | tataḥ param hrāsam eṣyati | paramaphaladine madhyame arke ṛṇaphalopalakṣite rāśitrayam śodhayet, śeṣam ravimandoccam | dhanaphalopalakṣite rāśitrayam kṣipet, mandoccam bhavati | paramaphalajyā cakrāṃśahatā trijyāhṛtā
raveḥ paridhiḥ bhavati |
candroccaparidhisādhanam | sūryāstamayāt kṛṣṇe pakṣe yāvatībhiḥ ghaṭikābhiḥ candrodayaḥ bhavati ghaṭikāyantrasādhitābhiḥ tābhiḥ ṣaḍrāśiyutāt arkāt lagnam svodayaiḥ tripraśnoktavidhinā kartavyam | sa sphuṭacandraḥ | tat tātkālikamadhyamacandraviśleṣaśeṣam māndaphalam dhanum ṛṇam vā | evam pratyaham upalakṣayet pūrvavat yāvat vardhamānaphalam sthirībhavati | tataḥ ravivat uccaparidhisādhanam | evam pratidinam kuryāt yāvat madhyamasphuṭayoḥ
na kiñcit antaram syāt | sa eva candraḥ taduccam bhavati | taddinaparamaphalapātadinoccayoḥ antaram kṛtvā taddinaparamaphalārkayoḥ antaram kāryam | tata[ḥ trairāśikam] ã yadi anena gatyantareṇa etat uccāntaram, tadā sūryabhagaṇaiḥ kim iti androccabhagaṇasiddhiḥ |
candrasya pātabhagaṇasādhanam | candragrahaṇe [sparśakālāt] madhyagrahaṇam yāvat sthityardhaghaṭikāḥ candragrahaṇakālotpannāḥ tāḥ sphuṭasūryaśaśibhuktyantareṇa guṇayet, ṣaṣṭyā vibhajet, sthityardhaliptāḥ syuḥ | tadvargam samparkārdhavargāt viśodhya śeṣasya mūlam candravikṣepaḥ | sa trijyāhataḥ khāgākṣibhaktaḥ [270] kāṣṭhitaḥ bhujacāpam | evam mokṣam api [sthityardham] madhyagrahaṇāt jānīyāt | yadi prathamasthityardham mahat ojapade
grahaḥ bhavati, anyathā yugmapade syāt | yadi uttaravikṣepaḥ viṣamapade bhujacāpam sphuṭam, yugmapade cakrārdhāt viśodhya bhavati | dakṣiṇavikṣepe viṣamapade cakrārdham kṣipet, yugmapade cakrāt viśodhayet | sa bāhuḥ syāt | evam svadhiyā śeṣam ca | evam anyat grahaṇakālikam bāhum utpādayet | ubhayoḥ antaram sādhayet | grahaṇadvayakālāntarajā tatpātabhuktiḥ | tataḥ candrapātabhagaṇasiddhiḥ |
athavā candrasya dinārdhacchāyayā krāntim uktavat prasādhayet | tasyāḥ taddinacandrakrāntyantaram vikṣepaḥ | śeṣam prāgvat iti |
budhasitayoḥ yāvatā rātrigatakālena astamayaḥ jāyate tāvatā lagnam ṣaḍrāśiyutam sphuṭaḥ budhaḥ śukraḥ ca | śeṣāṇām candravat ānayanam rātrigate kāle | madhyasphuṭayoḥ antaram mandaphalayutaviyutam śīghraphalam | punar pañcabhiḥ ahobhiḥ phalasādhanam kartavyam | prākphalena saha viśleṣayet | evam tāvat parīkṣayet yāvat vardhamānam śīghraphalam sthirībhavati | evam svadhiyā abhyūhya śīghrocca[paridhi]sādhanam | tārāgrahayogāntarāt
grahavikṣepasādhanam kartavyam | udayāstamayavakrānuvakraiḥ śīghrabhagaṇasādhanam vidheyam | athavā graham yaṣṭyādiyantreṇa viditvā dvitīye api dine tāvati eva kāle viddhyāt, tadantaram sphuṭabhuktiḥ | sā madhyamabhukteḥ yadā ūnā syāt tadā kakṣyāmaṇḍalāt upari grahaḥ, adhikā cet tadā adhaḥ vartate | tadbhūmadhyāntaram karṇaḥ | tadvaśāt paramālpatām paramādhikatām ca bhukteḥ lakṣayet iti bhagaṇabhogam yāvat | bhagaṇabhogaḥ madhyamagatyā
eva bhavati | evam mandaphalasya paramādhikatām lakṣayitvā paramamandakarṇavyāsārdhāntaram paramaphalam māndam bhavati
[ sampradāyasaṃsmaraṇam ]
bhagaṇādīnām pramāṇāni katham jñātāni ācāryeṇa tatpratipādanāya āha ã
sadasajjñānasamudrāt samuddhṛtam brahmaṇaḥ prasādena |
sajjñānottamaratnam mayā nimagnam svamatināvā
sadasat sat asat | sat śubham, asat aśubham | jñānam jñāyate anena iti | sajjñānottamaratnam sat jñānam tat eva uttamaratnam, utkṛṣṭam ratnam, jyotiḥśāstram | nimagnam nilīnam | svamatināvā svakīyā matiḥ (svamatiḥ), svamatiḥ eva nauḥ tayā svamatināvā sadasajjñānasamudrāt samuddhṛtam iti
[ pratikañcukakāriṇe daṇḍavidhānam ]
śapathapratipādanāya āha ã
āryabhaṭīyam nāmnā pūrvam svāyambhuvam sadā nityam |
sukṛtāyuṣoḥ praṇāśam kurute pratikañcukam yaḥ asya
āryabhaṭasya idam āryabhaṭīyam | kim tat? yadā eva atyantavipralīnasampradāyam brahmaṇaḥ prasādena vā svanāmadheyam | yaḥ pūrvam svāyambhuvam āsīt idānīm āryabhaṭena prakāśitatvāt āryabhaṭīyam | svāyambhuvam tat sarvadā nityam | svayaṃbhuvā praṇītam artham gṛhītvā ācāryāḥ śāstrāṇi racayanti | sampradāyāvicchedāt tu saḥ arthaḥ jñātaḥ eva | anyathā atīndriyārthānām katham mānuṣamātraiḥ iyam yuktiḥ kartum śakyate | asya pratikañcukam
pratibimbam yaḥ karoti tasya sukṛtasya āyuṣaḥ ca praṇāśam bhavati
Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0