આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 46

તારાગ્રહાઃ ભૌમબુધબૃહસ્પતિશુક્રશનૈશ્ચરાઃ, તારાગ્રહેન્દુપાતાઃ ભ્રમન્તિ અજસ્રમ્ અવ્યવચ્છેદેન, અપમણ્ડલે અપક્રમમણ્ડલે, અર્કઃ ચ ન કેવલમ્ એતે તારાગ્રહેન્દુપાતાઃ અપમણ્ડલે ભ્રમન્તિ, અર્કઃ ચ । તત્ર અપમણ્ડલે અજસ્રમ્ અર્કઃ ચ ભ્રમતિ । અર્કાત્ ચ મણ્ડલાર્ધે અર્કાત્ પુનર્ મણ્ડલાર્ધે ષડ્રાશ્યન્તરે, ભ્રમતિ હિ તસ્મિન્ તત્ર મણ્ડલાર્ધે, ભૂચ્છાયા । યથા સ્તમ્ભાદીનામ્ પ્રદીપવશાત્ છાયા ભ્રમતિ, એવમ્ ભુવઃ અપિ અર્કવશાત્,
ન કેવલમ્ તારાગ્રહેન્દુપાતાઃ ઇતિ ।
પાતાનામ્ અપક્રમમણ્ડલે ગતિઃ ઉક્તા । તત્ કિમ્ ઇદાનીમ્ અર્કાત્ મણ્ડલાર્ધે ભૂચ્છાયા ભ્રમતિ ઇતિ ઉચ્યતે । ન ચ ભૂચ્છાયાવ્યતિરિક્તઃ પાતઃ અસ્તિ ચન્દ્રમસઃ । ન એષઃ દોષઃ । સર્વેષામ્ એવ તારાગ્રહાણામ્ યે પાતાઃ તે અપક્રમમણ્ડલે ભ્રમન્તિ । ચન્દ્રમસઃ પુનર્ પાતઃ અર્કાત્ મણ્ડલાર્ધે અપક્રમમણ્ડલે ભ્રમતિ ઇતિ એતત્ એવ અર્થમ્ । "અર્કાત્ ચ મણ્ડલાર્ધે ભ્રમતિ હિ તસ્મિન્ ક્ષિતિચ્છાયા" ઇતિ કથયતિ । નનુ ચ બુધાદીનામ્ યે પાતાઃ તે નિશ્ચલાઃ તેષામ્
નિશ્ચલાનામ્ કથમ્ અપક્રમમણ્ડલગતિઃ ઉચ્યતે ? ન તે નિશ્ચલાઃ, "નવરાષહ ગત્વા અંશકાન્ પ્રથમપાતાઃ" [ગીતિકાí, 9] ઇતિ અત્ર "ગત્વા"-શબ્દેન તેષામ્ ગત્યુપદેશાત્ ।
"તારાગ્રહેન્દુપાતાઃ" ઇતિ ઇયમ્ આર્યા કિમ્ અર્થમ્ આરભ્યતે? તારાગ્રહાદીનામ્ ગતિઃ અપક્રમમણ્ડલે વિજ્ઞાયતે । ઉક્તમ્ ચ "ભાપક્રમઃ ગ્રહાંશાઃ" [ગીતિકાí, 8] ઇતિ સર્વે[ષામ્ ગતિમતા]મ્ એતે અપક્રમભાગાઃ ઇતિ । યદિ ચ ગીતિકોક્તમ્ અપિ અત્ર પુનર્ ઉચ્યતે, તદા તર્હિ બહુ અત્ર અભિધેયમ્ ઇતિ । અથવા રવેઃ ચક્રાર્ધે ભૂચ્છાયા ભ્રમતિ ઇતિ એતત્ પ્રદર્શયિતવ્યમ્ સ્યાત્, તત્ ચ ન પ્રદેશાન્તરપ્રદર્શિતત્વાત્ । "ભૂરવિવિવરમ્ વિભજેત્" [ગોલí, 39] ઇતિ અત્ર પ્રદીપચ્છાયોપપત્યા
ભૂચ્છાયાનયનમ્ ઉપદિશેત્ । રવેઃ ચક્રાર્ધે ભૂચ્છાયા ભ્રમતિ ઇતિ એતત્ પ્રદર્શયતિ, યતઃ હિ શઙ્કઃ ઋજુસ્થિતસ્ય પ્રદીપસ્ય તત્ ઋજુપ્રવૃત્તચ્છાયા । તસ્માત્ ઇયમ્ આર્યા આરબ્ધવ્યા ઇતિ

[ વિક્ષેપમણ્ડલચારિણઃ ]
ગ્રહાણામ્ વિક્ષેપમણ્ડલપ્રદર્શનાય આહ ã
અપમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રઃ પાતાત્ યાતિ ઉત્તરેણ દક્ષિણતઃ ।
કુજગુરુકોણાઃ ચ એવમ્ શીઘ્રોચ્ચેન અપિ બુધશુક્રૌ

અપમણ્ડલસ્ય । અપમણ્ડલમ્ અપક્રમમણ્ડલમ્ । અપક્રમમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રઃ । અપમણ્ડલસંબન્ધી ચન્દ્રઃ "અપમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રઃ" ઇતિ ઉચ્યતે । અપમણ્ડલસંસ્થિતઃ વા ચન્દ્રઃ અપમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રઃ, યથા ã કુસૂલસ્ય વ્રીહયઃ । અથવા અધિકરણાર્થા ઇયમ્ ષષ્ઠી, યતઃ હિ એકશતમ્ ષષ્ઠ્યર્થાઃ, અપમણ્ડલે ચન્દ્રઃ ઇતિ એતસ્મિન્ અર્થે । સ અપમણ્ડલવ્યવસ્થિતઃ ચન્દ્રઃ પાતાત્ યાતિ ગચ્છતિ । પાતશબ્દેન ચન્દ્રમસઃ વિક્ષેપાપક્રમમણ્ડલયોઃ સંયોગઃ
અભિધીયતે । તસ્ય ચ સંયોગસ્ય પ્રતિક્ષણમ્ ગતિમત્ત્વાત્, સા ગતિઃ પાતશબ્દેન અભિધીયતે, ઉપચારાત્ । અતઃ સ ગતિસંજ્ઞિતઃ પાતઃ યસ્મિન્ રાશૌ યાવતિથે ભાગે વર્તતે તસ્મિન્ રાશૌ તાવતિથે ભાગે અપક્રમમણ્ડલપ્રમાણમ્ એવ અન્યત્ મણ્ડલમ્ તસ્મિન્ બધ્વા દ્વિતીયમ્ અર્ધમ્ ચક્રાર્ધાન્તરે તથા એવ બધ્નીયાત્ યથા તત્ અપક્રમમણ્ડલાત્ ઉત્તરેણ અવતિષ્ઠતે તસ્ય [પ્રથમમ્ અર્ધમ્], યથા દ્વિતીયમ્ અર્ધમ્ વા દક્ષિણેન ઉપલક્ષ્યતે । એવમ્ ચ પ્રથમપાતાત્
અપક્રમમણ્ડલસ્ય ઉત્તરેણ વિક્ષેપમણ્ડલમ્, દ્વિતીયપાતાત્ ચ દક્ષિણેન, ઉભયત્ર ચક્રચતુર્ભાગાન્તરે યથા અર્ધપઞ્ચમાઃ ભાગાઃ તસ્ય ચ અપક્રમમણ્ડલસ્ય અન્તરે ભવન્તિ તથા બધ્નીયાત્ વિક્ષેપમણ્ડલમ્ । તસ્મિન્ ચન્દ્રમાઃ ભ્રમતિ । વિષુવતઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા તત્ અપક્રમમણ્ડલમ્ । તસ્માત્ અપક્રમમણ્ડલાત્ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા વિક્ષેપમણ્ડલમ્ પ્રદર્શયેત્ ।
ચન્દ્રસ્ય ચ વિક્ષેપમણ્ડલવ્યવસ્થિતસ્ય વિષુવતઃ ચ અન્તરાનયને ઇયમ્ યુક્તિઃ ã સ્ફુટચન્દ્રમસઃ ભુજજ્યયા ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યયા ભુજજ્યયા ચતુર્વિંશત્યપક્રમભાગજ્યા લભ્યતે તતઃ ચન્દ્રભુજજ્યયા કા ઇતિ, અપક્રમભાગજ્યા લભ્યતે । તતઃ પાતાત્ અપક્રમમણ્ડલવ્યવસ્થિતઃ ચન્દ્રઃ દક્ષિણેન ઉત્તરેણ વા યાતિ ઇતિ ઉક્તવાન્ । પાતાવધિ પરિજ્ઞાનાય સ્ફુટચન્દ્રમસઃ પાતઃ વિશોધ્યતે, તત્ર વિશેષસ્ય યા જ્યા તયા ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ
વ્યાસાર્ધજ્યયા ચન્દ્રવિક્ષેપભાગજ્યા લભ્યતે અનયા ઇષ્ટજ્યયા કા ઇતિ, ઇષ્ટવિક્ષેપજ્યા લભ્યતે । તયોઃ વિક્ષેપાપક્રમજ્યયોઃ કાષ્ઠીકૃતયોઃ તુલ્યદિક્કયોઃ યોગઃ, યસ્માત્ અપક્રમમણ્ડલાત્ પરતઃ ચન્દ્રઃ વર્તતે । ભિન્નદિક્કયોઃ વિશેષઃ, યસ્માત્ આરાત્ અપક્રમમણ્ડલા[ત્ વિક્ષેપમણ્ડલમ્] ચન્દ્રઃ ચ । ગોલે યથાર્થમ્ પ્રદર્શયેત્ । યોગવિશ્લેષભાગાનામ્ યા જ્યા તાવત્ અન્તરમ્ વિષુવતઃ ચન્દ્રમસઃ ચ । જ્યાપ્રમાણેન કાષ્ઠપ્રમાણમ્ ઉક્તમ્ ।
કુજગુરુકોણાઃ ચ એવમ્ ભૌમબૃહસ્પતિશનૈશ્ચરાઃ ચ । યથા ચન્દ્રઃ સ્વસ્માત્ પાતાત્ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા અપક્રમમણ્ડલસ્થિતઃ યાતિ, એવમ્ એવ કુજગુરુકોણાઃ । એતેષામ્ વિક્ષેપમણ્ડલાનિ વિક્ષેપાપક્રમયોગવિશેષયુક્તયઃ ચન્દ્રવત્ પ્રતિપત્તવ્યાઃ । ચકારઃ એતત્ એવ અર્થમ્ સમુચ્ચિનોતિ ।
શીઘ્રોચ્ચેન અપિ બુધશુક્રૌ । શીઘ્રોદ્ભૂતેન બુધશુક્રૌ પાતાત્ વિક્ષેપમણ્ડલયોઃ ભ્રમતઃ । એતયોઃ શીઘ્રોચ્ચૌ અપક્રમમણ્ડલે પાતભાગપ્રમાણગતી ભવતઃ । પાતભા[ગાત્ તત્તત્પ્રદેશે] વિક્ષેપમણ્ડલે બધ્નીયાત્ । [એવમ્ તર્હિ] એતયોઃ અપક્રમપરિજ્ઞાનમ્ અપિ શીઘ્રોચ્ચાત્ એવ । કુતઃ? અપક્રમમણ્ડલાત્ પાતાત્ વિક્ષેપમ્ બ્રુવતા તદુચ્ચયોઃ અપક્રમમણ્ડલસ્થિતિઃ પ્રદર્શિતા ભવતિ, યતઃ અપક્રમમણ્ડલસ્થિતઃ વિક્ષેપમણ્ડલે પ્રવર્તતે । [તે]ન
સમ્યક્ ઇદમ્ અવગમ્યતે ã એતયોઃ અપક્રમમ્ અપિ શીઘ્રોચ્ચાત્ ઇતિ । કુતઃ વિક્ષેપસ્ય એવ કેવલસ્ય? "શીઘ્રોચ્ચેન અપિ બુધશુક્રૌ" ઇતિ શીઘ્રોચ્ચાત્ પાતપ્રવૃત્તાત્ એતયોઃ વિક્ષેપપરિજ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે, નાપમપરિજ્ઞાનમ્ । અતઃ સ્વતઃ એ[વ એ]તયોઃ અપક્રમાનયનમ્ શીઘ્રોચ્ચાત્ । એવમ્ અપિ અપક્રમમણ્ડલસ્થિતૌ એતૌ વિક્ષેપમણ્ડલે પ્રતર્તતે ઇતિ એત[ત્ ઉપપ]ન્નમ્ એવ । એતત્ કુતઃ વિક્ષેપપરિજ્ઞાનમાત્રમ્ એવ એતયોઃ? ઉપાયાન્તરેણ વિક્ષિપ્તમ્ પુનર્ સ્વતઃ એવ અપમણ્ડલાત્ પ્રતિયક્ષેણ
ઉપદિષ્ટમ્, ચન્દ્રવિક્ષેપપ્રદર્શિતમ્ એવ અર્થવિશેષમ્ સમ્ભાવયતિ । સર્વેષામ્ એવ વિક્ષેપઃ અપક્રમમણ્ડલાત્ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન ચ । [પાતાત્] ચક્રચતુર્ભાગાન્તરે યથા ઉક્તાઃ [વિક્ષે]પભાગાઃ વિક્ષેપાપક્રમમણ્ડલયોઃ અન્તરે યથા અવતિષ્ઠન્તે તથા પ્રદર્શ્યન્તે । "અપમણ્ડલસ્ય ચન્દ્રઃ પાતાત્ યાતિ" ઇતિ એતત્ અપિ ગીતિકાસુ ઉપપદિષ્ટ[પાતાનુસારેણ અવ]ધેયમ્ । શશી વિક્ષેપમણ્ડલસ્થિતપાતાત્ પ્રભૃતિ વિક્ષેપમણ્ડલે પ્રવર્તતે, ઇતિ એતત્ અનુક્તમ્ ન ગમ્યતે । "શીઘ્રોચ્ચેન
અપિ બુધશુક્રૌ" ઇતિ એ[તત્ અપિ] વક્તવ્યમ્ । અતઃ અવશ્યમ્ એતત્ આર્યાસૂત્રમ્ વક્તવ્યમ્

[ ગ્રહાણામ્ કાલાંશાઃ ]
ગ્રહાણામ્ ઉદયાસ્તમયપરિજ્ઞાનાય આદિત્યગ્રહાન્તરભાગાન્ આહ ã
ચન્દ્રઃ અંશૈઃ દ્વાદશભિઃ અવિક્ષિપ્તઃ અર્કાન્તરસ્થિતઃ દૃશ્યઃ ।
નવભિઃ ભૃગુઃ ભૃગોઃ તૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ યથા શ્લક્ષ્ણાઃ

ચન્દ્રઃ અંશૈઃ દ્વાદશભિઃ । અયમ્ અંશશબ્દઃ સામાન્યેન વિભાગમાત્રવાચી । તેન "સામાન્યચોદનાઃ ચ વિશેષે અવતિષ્ઠન્તે" ઇતિ અંશવિશેષેષુ અવસ્થાપ્યન્તે । વિશેષઃ ચ કાલાંશતા । એતે કાલવિભાગાઃ । તે કાલભાગાઃ ઉચ્યન્તે । "પ્રાણેન એતિ કલામ્ ભમ્" [ગીતિકાí, 6] ઇતિ ઉક્તમ્ । તેન ઉચ્છ્વાસપ્રાણસ્ય લિપ્તાસંજ્ઞાત્વમ્ । તતઃ પ્રાણાનામ્ સપ્તશતસ્ય વિંશત્યધિકસ્ય [720] દ્વાદશ ભાગાઃ, ઘટિકાદ્વયમ્ ઇતિ અર્થઃ । યતઃ ઘટિકાદ્વયસ્ય પ્રાણાઃ સપ્તશતાનિ વિંશત્યધિકાનિ
[720] । અથવા સૂર્યાત્ પશ્ચાત્ પ્રાક્ વા કાલેન અન્તરિતઃ ગ્રહઃ યસ્માત્ [દૃશ્યઃ તસ્માત્] કાલાંશત્વમ્ । એવમ્ કાલભાગૈઃ દ્વાદશભિઃ અન્તરિતઃ ચન્દ્રઃ । અવિક્ષિપ્તઃ, ન વિક્ષિપ્તઃ અવિક્ષિપ્તઃ । અર્કાન્તરસ્થિતઃ । અર્કાત્ અન્તરમ્ અર્કાન્તરમ્, તસ્મિન્ અર્કાંતરે દ્વાદશકાલાંશ-પ્રમાણેન અવિક્ષિપ્તઃ વ્યવસ્થિતઃ, નભસિ વ્યપેતાભ્રતમસિ લક્ષ્યતે ।
યદા પુનર્ અસૌ વિક્ષિપ્તઃ ઘટિકાદ્વયાત્ ઊનાધિકે કાલે દૃશ્યતે, યસ્માત્ અર્કાત્ ઉત્તરેણ વિક્ષિપ્તઃ ચન્દ્રઃ ગોલસ્ય ઉત્તરોન્નતત્વાત્ ઊને અપિ ઘટિકાદ્વયે કાલે દૃશ્યતે, દક્ષિણવિક્ષિપ્તઃ ચ ઉન્નતત્વાત્ ગોલસ્ય દક્ષિણેન ઘટિકાદ્વયાધિકકાલે દૃશ્યતે । તસ્માત્ ઉક્તમ્ અવિક્ષિપ્તઃ ઇતિ । તસ્માત્ વિક્ષેપકર્મકૃત્વા એતત્ અન્તરમ્ આલોચ્યતે ।
નવભિઃ ભૃગુઃ । તથા એવ કાલભાગૈઃ નવભિઃ અર્કાન્તરસ્થિતઃ અવિક્ષિપ્તઃ ભૃગુઃ દૃશ્યતે । નવભિઃ કાલભાગૈઃ વિક્ષિપ્તસ્ય વિક્ષેપકર્મ ચન્દ્રવત્ એવ । ભૃગોઃ તૈઃ । ભૃગોઃ શુક્રસ્ય યે ભાગાઃ । નવભિઃ ભૃગુઃ તૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ ઇતિ એતાવતા સિદ્ધે પુનર્ ભૃગુગ્રહણમ્ કુર્વન્ આચાર્યઃ જ્ઞાપયતિ ã ભૃગોઃ ઇયમ્ કાષ્ઠભાગાઃ નવ ઇતિ, તેભ્યઃ એવ નવભ્યઃ ગુર્વાદ્યન્તરભાગપ્રતિપત્તિઃ । અન્યથા હિ અયમ્ ભૃગુઃ અતઃ ન્યૂનેષુ અપિ ત્રિષુ
ચતુર્ષુ વા અન્તરિતઃ વક્રકાલે ઉદયાસ્તમયૌ કુર્વન્ લક્ષ્યતે ઇતિ એતત્ પુનર્ ભૃગુગ્રહણમ્ । તૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ ઇતિ વીપ્સાગ્રહણમ્ ચ ભાગદ્વયાન્તરગ્રહણાર્થમ્ । અન્યથા હિ સર્વેષામ્ એવ નવ એવ ભાગાઃ સ્યુઃ ।
યથા શ્લક્ષ્ણાઃ । એતે ગ્રહાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ પરિહીયમાનશરીરાઃ પ્રતિપાદિતાઃ તથા દ્વ્યધિકૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ અર્કાન્તરસ્થિતાઃ અવિક્ષિપ્તાઃ સન્તઃ દૃશ્યન્તે । ઉક્તઃ ચ એષામ્ યથાશ્લક્ષ્ણક્રમઃ ã
ભૃગુગુરુબુધશનિભૌમાઃ શશિ-ઙ-ઞ-ણ-ન-માંશાકાઃ । [ગીતિકાí, 7]
ઇતિ । ભૃગોઃ ભાગૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ બૃહસ્પતિઃ દૃશ્યતે ષડ્ભાગોનઘટિકાદ્વયેન, તૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ બૃહસ્પતેઃ ત્રયોદશભિઃ ષડ્ભાગોત્તરઘટિકાદ્વયેન બુધઃ, બુધભાગૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ શનૈશ્ચરઃ સાર્ધેન ઘાતિકાદ્વયેન, શનૈશ્ચરભાગૈઃ દ્વ્યધિકૈઃ ભૌમઃ ષડ્ભાગોનઘટિકાત્રયેણ, એતાવદ્ભિઃ કાલભાગૈઃ અન્તરિતાઃ દૃશ્યન્તે ઇતિ ઉક્તમ્ । અદર્શનમ્ પુનર્ એષામ્ કથમ્ અવગમ્યતે? કેચિત્ તાવત્ આહુઃ ã એતાવદ્ભિઃ એવ ભાગૈઃ । કુતઃ? તુલ્યતા સંહિતાયામ્
। અર્કાન્તરસ્થિતઃ દૃશ્યઃ અદૃશ્યઃ ચ । કથમ્ એતાવદ્ભિઃ એવ બાગૈઃ દૃશ્યઃ અદૃશ્યઃ ચ? યદા અર્કાત્ નિષ્ક્રામતિ ગ્રહઃ તદા તાવદ્ભિઃ એવ દૃશ્યતે, યદા સ એવ અર્કમ્ પ્રવિશતિ તદા [તાવદ્ભિ]ઃ એવ અન્તરિતઃ ન દૃશ્યતે । એતત્ ચ [ન] ã યાવતા નિષ્ક્રામતઃ પ્રવિશતઃ વા ગ્રહસ્ય તુલ્યમ્ ઇદમ્ અન્તરમ્, તેન દૃશ્યેન વા ગ્રહેણ ભવિતવ્યમ્ અદૃશ્યેન વા । સ તાવત્ ઇષ્ટકાલાંશકૈઃ દૃશ્યઃ એવ ઉપલભ્યતે । તસ્માત્ તુલ્યસંહિતાવ્યાખ્યાનમ્ અસત્ ઇતિ । કથમ્ તર્હિ? ઉચ્યતે ã એતાવદ્ભિઃ
એવ ભાગૈઃ અર્કાન્તરસ્થિતઃ નિષ્ક્રામત્ પ્રવિશત્ વા દૃશ્યતે । ઊનૈઃ અતઃ દૃશ્યતે ઇતિ અર્થાત્ અવગમ્યતે, અધિકૈઃ પુનર્ નિતરામ્ દૃશ્યતે ઇતિ એતત્ અશાસ્ત્રજ્ઞઃ અપિ જાનાતિ ।
કાલાનયનમ્ પુનર્ અત્ર દેશાન્તરાક્ષવિશેષરાશ્યુદયપ્રમાણૈઃ પરિકલ્પ્યતે । તત્ યથા ã યદિ ત્રિંશતા સ્વદેશરાશ્યુદયકાલઃ લભ્યતે તદા ઇદાનીમ્ નિષ્પન્નાર્કગ્રહાન્તરભાગૈઃ કઃ ઇતિ, કાલઃ લભ્યતે । સ યદિ અભીષ્ટગ્રહાન્તરકાલેન તુલ્યઃ તદા અસૌ ગ્રહઃ દૃશ્યતે, ઊને અસ્તમ્ ગતઃ, અધિકે નિતરામ્ દૃશ્યતે । અથવા સ્વદેશરાશ્યુદયેન ત્રિંશતા ચ ત્રૈરાશિકમ્ કૃત્વા સર્વરાશિષુ અન્તરભાગાનયનમ્ ã યદિ રાશ્યુદયકાલેન ત્રિંશદ્ભાગાઃ લભ્યન્તે
તદા ઇષ્ટગ્રહાન્તરાભિહિતકાલેન કિયન્તઃ ઇતિ સર્વરાશિષુ અન્તરભાગાઃ લભ્યન્તે । તૈઃ વા સકૃત્સિદ્ધૈઃ એવ અન્તરભાગૈઃ ઇષ્ટદેશે ગ્રહસ્ય દર્શનમ્ વક્તવ્યમ્ । ગ્રહાણામ્ પૂર્વોદયાસ્તમયયોઃ ઇદમ્ કર્મ । અપરોદયાસ્તમયયોઃ તત્સપ્તમરાશ્યુદયકાલેન એતત્ પરિકલ્પનમ્, યસ્માત્ ઉદયરાશિવશાત્ એવ અસ્તમ્ રાશયઃ ગચ્છન્તિ

[ ભૂગ્રહાદીનામ્ પ્રકાશહેતુઃ ]
ધરિત્રીગ્રહનક્ષત્રતારાણામ્ પ્રકાશહેતુપ્રદર્શનાય આહ ã
ભૂગ્રહભાનામ્ ગોલાર્ધાનિ સ્વચ્છાયયા વિવર્ણાનિ ।
અર્ધાનિ યથાસારમ્ સૂર્યાભિમુખાનિ દીપ્યન્તે

ભૂઃ પૃથિવી । ગ્રહાઃ સૂર્યાદયઃ । ભાનિ જ્યોતીંષિ નક્ષત્રાણિ । ભૂઃ ચ ગ્રહાઃ ચ ભાનિ ચ ભૂગ્રહભાનિ, તેષામ્ ભૂગ્રહભાનામ્ । ગોલાર્ધાનિ । ધરિત્ર્યાદીનામ્ શરીરાણિ ગોલશબ્દેન ઉચ્યન્તે । અતઃ તેષામ્ ગોલાનામ્ અર્ધાનિ ગોલાકારશરીરાર્ધાનિ ઇતિ યાવત્ ।
કથમ્ એતે ગ્રહાદયઃ ગોલાકારશરીરાણિ પ્રતિપદ્યન્તે? ભુવમ્ તાવત્ અન્યે શકટાકારામ્ દર્પણવૃત્તાકારામ્ ચ મન્યન્તે । ન એતત્ એવમ્ । યથા ગોલાકારા ભૂઃ પ્રતિપદ્યતે તથા ઉત્તરતઃ વક્ષ્યામિ । કથમ્ પુનર્ અત્ર અમી ગ્રહાઃ ગોલાકારાઃ પ્રતિપદ્યન્તે? અથ ચ દર્પણવૃત્તાકારૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ લક્ષ્યેતે, એવમ્ અન્યે અપિ । અન્યત્ ચ ã સ્થિત્યર્ધાદિપરિલેખનપ્રક્રિયા ચ ગોલાકારશરીરેષુ ન ઘટતે । ન એતત્ અસ્તિ । એતે ગ્રહાદયઃ ગોલશરીરાઃ અપિ સન્તઃ
દૂરદેશવર્તિત્વાત્ દર્પણવૃત્તાકારાઃ ઉપલક્ષ્યન્તે । યા સ્થિત્યર્ધાદિપરિલેખનપ્રક્રિયા સા દૃગ્વિષયા, તસ્યાઃ દૃગ્વિષયત્વાત્ યથાદર્શનગતાનિ એવ બિમ્બસંસ્થાનાનિ અઙ્ગીકૃત્ય આચાર્યેણ ઉક્તમ્ । અથવા ગોલાકારેષુ અપિ સ્થિત્યર્ધાદ્યુપપત્તિઃ શક્યતે વક્તુમ્ । યસ્માત્ વિક્ષેપાદયઃ બિમ્બમધ્યાત્ પ્રવૃત્તાઃ તાવત્ જ્ઞાત્વા ગોલકાનામ્ બિમ્બાર્ધમ્ દર્પણવૃત્તાકારઃ ઇવ યથા ભ્રમન્ નિષ્પાદિતઃ સમુદ્ગતઃ તસ્યાઃ ઉદરમ્ દર્પણવૃત્તાકારમ્ એવ ઉપલક્ષ્યતે, તસ્માત્ ગોલાકારાત્
અપિ સ્થિત્યર્ધાદ્યુપપત્તિસિદ્ધિઃ ચ । અતઃ પરમાર્થતઃ એવ ગોલાકારાઃ, અન્યથા હિ ચન્દ્રમસઃ સિતક્ષયવૃદ્ધી દર્પણવૃત્તાકારે બિમ્બે ન સંવદેતે । તસ્માત્ ગોલાકારશરીરાઃ એતે । ઉક્તમ્ ચ ã
સૂર્યઃ અગ્નિમયઃ ગોલઃ ચન્દ્રઃ અમ્બુમયઃ સ્વભાવતઃ સ્વચ્છઃ । ઇતિ ।
સ્વચ્છાયયા વિવર્ણાનિ । સ્વા ચ્છાયા સ્વચ્છાયા, તયા સ્વચ્છાયયા અર્ધાનિ એષામ્ [વિવર્ણાનિ અપ્રકાશાત્મકાનિ કૃષ્ણાનિ ઇતિ અર્થઃ, ન તતઃ અન્યત્કારાણ]મ્ અસ્તિ વૈવર્ણ્યસ્ય । યથા ઘટસ્ય આતપસ્થસ્ય એકમ્ પાર્શ્વમ્ સ્વચ્છાયયા એવ વિવર્ણમ્, એવમ્ અત્ર અપિ । યા[નિ અર્ધાનિ] પ્રકાશન્તે તાનિ સૂર્યાભિમુખાનિ । અર્ધાનિ । તેષામ્ ગોલાનામ્ અર્ધાનિ, યાવન્તિ અવશિષ્ટાનિ સ્વચ્છાયાવૈવર્ણ્યાનિ વ્યતિરિક્તાનિ । યથાસારમ્ । અલ્પાનામ્ અલ્પાનિ, મહતામ્ મહાન્તિ । સૂર્યાભિમુખાનિ,
આદિત્યાભિમુખાનિ । દીપ્યન્તે ચકાસન્તિ ।
[ ચન્દ્રસ્ય સિતભાગઃ ]
યદિ અર્ધાનિ ગ્રહાણામ્ સૂર્યાભિમુખાનિ ચકાસન્તિ તદા કિમ્ ઇતિ ચન્દ્રમસઃ અર્ધબિમ્બમ્ સર્વદા ન ચકાસ્તિ? ચકાસ્તિ એવ । કિમ્ ઇતિ ન ઉપલભ્યતે? ઉચ્યતે ã અમાવાસ્યાયામ્ ચન્દ્રમસઃ ઉપરિ આદિત્યઃ તદા તસ્ય ચન્દ્રમસઃ ઉપરિ યત્ બિમ્બાર્ધમ્ તત્ અશેષમ્ અવભાસયતિ । ચન્દ્રસ્ય અમાવાસ્યોપલક્ષિતોપરિબિમ્બકેન્દ્રાત્ યથા યથા પશ્ચાત્ આદિત્યઃ અવલમ્બતે તથા તથા બિમ્બકેન્દ્રમ્ અપિ અપરતઃ અવલમ્બતે । તત્ કેન્દ્રવશાત્ ચન્દ્રમસઃ બિમ્બાર્ધમ્ યાવત્
એવ અમાવાસ્યોપલક્ષિતમ્ બિમ્બપરિધ્યર્ધાવધેઃ અવલમ્બતે તાવત્ ચન્દ્રમસઃ બિમ્બમ્ અસ્માભિઃ ઉપલક્ષ્યતે । શેષમ્ ઉપરિસ્થિતત્વાત્ ન ઉપલક્ષ્યતે । સૂર્યાભિમુખમ્ અપિ સવિતૃકરા[ત્ છાદિતમ્ અપિ ન દૃશ્યતે] । તસ્માત્ યાવત્ યાવત્ ચન્દ્રમસઃ બિમ્બમ્ સવિતૃબિમ્બાત્ શ્લક્ષ્ણમ્ અવલમ્બતે તાવાન્ સ્વચ્છઃ ચન્દ્રમસઃ શુક્લઃ ઉપલક્ષ્યતે । તેન ચ અમી જ્યોત્સ્નાવિતાનાવભાસિનઃ ચન્દ્રકરાઃ । તેન તર્હિ સવિતૃમરીચયઃ તુ સ[લિલ]મયે સ્વભાવાત્ એવ [સ્વચ્છ]ચન્દ્રબિમ્બે
સમ્મૂર્ચ્છિતાઃ નૈશમ્ ધ્વાન્તમ્ અવધ્વાંસયન્તિ, યથા દર્પણે જલે વા દિવસકરાઃ સમ્મૂર્ચ્છિતાઃ સન્તઃ ગૃહાન્તર્ગતમ્ તમઃ ક્ષપયન્તિ ।
[ ચન્દ્રશૃઙ્ગોન્નતિઃ ]
અન્યત્ ચ ã યઃ યઃ ચન્દ્રબિમ્બપ્રદેશાઃ સવિતૃમાર્ગે ઋજુત્વેન વ્યવસ્થિતઃ સ એવ શૃઙ્ગોન્નતૌ ઉપલભ્યતે, ન ઇતરઃ । તથા ચ તત્ જિજ્ઞાસવઃ કર્મ કુર્વન્તિ । તત્ યથા ã શુક્લપ્રતિપદાદિષુ સૂર્યાર્ધાસ્તમયકાલિકૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ કૃત્વા સૂર્યોનચન્દ્રોત્ક્રમજ્યા ગૃહ્યતે । સા યસ્માત્ પ્રતિદિવસમ્ ઉપચીયમાના, ચન્દ્રમસઃ શુક્લમ્ ઉપચીયતે । ઉત્ક્રમજ્યા ચ ઉપચીયમાનપ્રમાણા । તેન તયા ઉત્ક્રમજ્યયા ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યયા ઉત્ક્રમજ્યયા
સ્ફુટચન્દ્રબિમ્બાર્ધમ્ ઉપલભ્યતે, તદા અનયા ઉત્ક્રમજ્યયા કિયત્ ઇતિ, તત્ કાલસિતમાનમ્ લભ્યતે । શુક્લાષ્ટમ્યાઃ પરતઃ યા સિતવૃદ્ધિઃ સા ક્રમજ્યાવશાત્ ઉપચીયમાના લક્ષ્યતે ઇતિ ક્રમજ્યા ગૃહ્યતે । તાઃ ક્રમજ્યાઃ પૂર્વોપચિતવ્યાસાર્ધજ્યાસુ પ્રક્ષિપ્ય ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે । અથવા ã તાભિઃ એવ ક્રમજ્યાભિઃ ચન્દ્રબિમ્બાર્ધેન ત્રૈરાશિકમ્ કૃત્વા યત્ લબ્ધમ્ ચન્દ્રબિમ્બાર્ધે પ્રક્ષિપ્તમ્ સિતમાનમ્ ભવતિ । શુક્લપ્રતિપદાદિષુ યથા ચન્દ્રમસઃ સિતમાનમ્ વર્ધતે
તથા કૃષ્ણપ્રતિપત્પ્રભૃતિભ્યઃ સિતમાનમ્ ઉત્ક્રમેણ અપચીયતે । તેન સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ વિશેષાત્ રાશિષટ્કમ્ અપનીય તથા એવ કર્મ ક્રિયતે ।
[ ચન્દ્રસ્ય દર્શનકાલઃ ]
દર્શનકાલઃ હિ યાવન્તમ્ કાલમ્ ચન્દ્રઃ દૃશ્યતે । યવતા કાલેન ઉદેતિ તત્ આનયનોપાયઃ ã શુક્લપક્ષે તાવત્ ઉદયરાશિવશાત્ એવ જ્યોતિશ્ચક્રગતિઃ ઇતિ અતઃ યાવન્તઃ સૂર્યાત્ ચન્દ્રરાશિભાગાઃ તાવન્તઃ એવ ઉદયાવધેઃ સ્વદેશરાશ્યુદયપ્રાણાઃ પરિગૃહ્યન્તે । તત્ યથા ã આસ્તમયિકે સવિતરિ ષડ્રાશયઃ પરિક્ષિપ્યન્તે સ સૂર્યાત્ સપ્તમઃ રાશિઃ ભવતિ । તથા ચ ચન્દ્રમસિ ષડ્રાશયઃ પરિક્ષિપ્ય સૂર્યગતરાશિભાગાન્ ત્રિંશતા વિશોધયેત્ શેષમ્ સૂર્યસ્ય આગતરાશિભાગઃ
। તત્ ષડ્રાશિયુતસૂર્યવર્તમાનરાશ્યુદયેન સઙ્ગુણય્ય ત્રિંશતા વિભજેત્, લબ્ધમ્ પ્રાણાઃ । તાન્ એકતઃ વિન્યસેત્ । સૂર્યાગતરાશિભાગાન્ ચ ષડ્રાશિયુતસૂર્યે પ્રક્ષિપ્ય તાવત્ સ્વદેશરાશ્યુદયપ્રાણાઃ સંકલનીયાઃ યાવત્ ષડ્રાશિયુતચન્દ્રગતાઃ ભાગાઃ । તતઃ ષડ્રાશિયુતચન્દ્રગતાઃ ભાગાઃ તત્ રાશ્યુદયપ્રાણૈઃ સઙ્ગુણ્ય ત્રિંશતા વિભજેત્, લબ્ધમ્ પ્રાણાઃ । તાન્ પૂર્વસઙ્કલિતપ્રાણાન્ ચ સર્વાન્ એકત્ર ન્યસ્તપ્રાણેષુ પ્રક્ષિપ્ય ષડ્ભિઃ ભાગઃ, લબ્ધમ્ વિઘટિકાઃ, ષષ્ટ્યા
ઘટિકાઃ । એવમ્ ઘટિકાદિલક્ષણઃ દર્શનકાલઃ । તાવતા કાલેન સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ ગતિવિશેષઃ અસ્તિ ઇતિ અવિશેષકર્મ પ્રવર્તતે । તત્ યથા ã યદિ ષષ્ટ્યા ઘટિકાભિઃ સૂર્યભુક્તિઃ ચન્દ્રભુક્તિઃ વા લભ્યતે તતઃ અનેન દર્શનકાલેન તે કિયત્યૌ તયોઃ ભુક્તી ઇતિ । સૂર્યભુક્તિલબ્ધમ્ ષડ્રાશિયુક્તસૂર્યે પ્રક્ષિપેત્, ચન્દ્રભુક્તિલબ્ધમ્ અપિ ષડ્રાશિયુતચન્દ્રમસિ પ્રક્ષિપ્ય તાવત્ ઇદમ્ કુર્યાત્ યાવત્ અવિશેષઃ । તત્ર યઃ અવિશિષ્ટઃ કાલઃ સ દર્શનકાલઃ । તાવન્તમ્ કાલમ્ શર્વર્યામ્
શશી દૃશ્યતે । યઃ ચ ષડ્રાશિયુક્તઃ ચન્દ્રઃ અવિશિષ્ટઃ તસ્માત્ ચક્રાર્ધમ્ અપનયેત્ તાવાન્ ચન્દ્રઃ દર્શનકાલપરિસમાપ્તૌ અસ્તમ્ એતિ ।
અથ કશ્ચિત્ યદિ કિયતા કાલેન અ[ન]સ્તમિતે સવિતરિ ચન્દ્રોદયઃ ભવિષ્યતિ ઇતિ એતત્ જિજ્ઞાસુઃ, ઇદમ્ કર્મ કુર્યાત્ । તત્ યથા ã અવિકૃતાસ્તમયકાલાદિત્યભાગેભ્યઃ પ્રભૃતિ તાવત્ પ્રાણાઃ સંકલનીયાઃ યાવત્ અવિકૃતશીતાંશોઃ ગતભાગપ્રાણાઃ । તાન્ પૂર્વવત્ ઘટિકાઃ કૃત્વા [દિન]પ્રમાણઘટિકાભ્યઃ વિશોધયેત્ । તત્ર યઃ શેષઃ સ દિવસશેષઃ । તાવતા દિવસશેષેણ તદા ચન્દ્રોદયઃ ભવિષ્યતિ । અત્ર અપિ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ અવિશેષકર્મ પ્રવર્તતે । તત્ યથા ã આસામ્

નાડીનામ્ યઃ યઃ ભોગઃ તેન અધિકૌ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ઇતિ અતઃ તાભ્યામ્ અપનીય અપનીય અવિશેષઃ ક્રિયતે । અવિશેષિતઃ દર્શનકાલઃ તાવતા કાલેન દિવસશેષઃ એવ ચન્દ્રોદયઃ । યઃ અસૌ અવિશિષ્ટઃ ચન્દ્રઃ તાવાન્ તત્ર દિવસશેષોદયકાલે ચન્દ્રઃ ।
અથવા પ્રથમાનીતદિવસશેષચન્દ્રોદયકાલેન ચન્દ્રમસઃ ભુક્તિમ્ સઙ્ગુણય્ય ષષ્ટ્યા વિભજેત્ । લબ્ધમ્ ચન્દ્રાત્ વિશોધયેત્ । સ તાવત્ દિવસશેષકાલિકઃ ચન્દ્રઃ ભવતિ । તતઃ પ્રથમાનીતદિવસકાલેન ઉદયલગ્નમ્ કુર્યાત્ । તત્ ઉદયલગ્નમ્ તેન દિવસશેષોદિતચન્દ્રેણ તુલ્યમ્ યદા, તદા દિવસશેષમ્ ચન્દ્રોદયકાલઃ । અથ યદિ તસ્માત્ લગ્નાત્ ઊનઃ ચન્દ્રઃ તદા પ્રથમતરમ્ ઉદિતઃ ઇતિ । તયોઃ લગ્નચન્દ્રયોઃ અન્તરાલપ્રાણાન્ પ્રથમાનીતદિવસશેષકાલાત્
વિશોધયેત્ । તેષામ્ ચ પ્રાણાનામ્ યાવતી ચન્દ્રભુક્તિઃ ત્રૈરાશિકેન લભ્યતે તાવતી પ્રથમદિવસશેષોદિતકાલચન્દ્રાત્ વિશોધ્યતે તાવાન્ ચન્દ્રઃ દિવસશેષોદિતઃ, તાવાન્ ચ દિવસશેષકાલઃ । ચન્દ્રઃ ચ યદા અધિકઃ તદા પૂર્વવત્ તદન્તરપ્રાણાન્ દિવસશેષકાલે પ્રક્ષિપેત્ તાવતામ્ પ્રાણાનામ્ ચન્દ્રભોગમ્ ચન્દ્રમસિ પ્રક્ષિપેત્, તાવત્ કર્મ યાવત્ અવિશેષઃ । અથવા પ્રથમાસ્તમયિકચન્દ્રાત્ એવ અન્તરોત્પન્નદિવસશેષકાલભોગઃ ચન્દ્રમસઃ વિશોધ્ય તત્ કાલલગ્નક્રમેણ
અવિશેષકર્મ ક્રિયતે ।
અથ યદિ ઉદયલગ્નાત્ ચન્દ્રઃ અધિકઃ તદા [કિયન્]નાડ્યા અભ્યુદેતિ ચન્દ્રઃ ઇતિ તદન્તરપ્રાણાન્ પ્રથમાનીતદિવસશેષે પ્રક્ષિપેત્ । તત્ ભુક્તિમ્ ચન્દ્રમસિ પ્રક્ષિપેત્ તાવત્ યાવત્ અવિશેષઃ । એવમ્ ઉદયલગ્નમ્ ચન્દ્રઃ ચ કૃતઃ ભવતિ, દિવસશેષચન્દ્રોદયકાલઃ ચ । એવમ્ યાવત્ પૌર્ણમાસી તાવત્ દર્શનકાલાનયનમ્ । પૌર્ણમાસ્યામ્ પુનર્ તાવત્ એવ અન્તરઘટિકાઃ યદિ દિનપ્રમાણઘટિકાભ્યઃ ઊનાઃ ભવેયુઃ તદા અનસ્તમિતે આદિત્યે ચન્દ્રોદયઃ, યદિ અતિરિક્તાઃ
તદા અસ્તંગતે । ઉભયત્ર અપિ અન્તરકાલપ્રમાણેન અવિશેષકર્મ અનન્તરકર્મવત્ એવ । કૃષ્ણપક્ષપ્રતિપદાદિષુ ચ ચન્દ્રાદિત્યાન્તરઘટિકાભ્યઃ દિનપ્રમાણઘટિકાઃ વિશોધ્ય શેષ[ઘટિકા]ભિઃ ભુકિઃ ત્રૈરાશિકેન સૂર્યાચન્દ્રમસૌ સઞ્ચાર્ય પુનર્ તયોઃ અન્તરઘટિકાભ્યઃ દિનપ્રમાણઘટિકાઃ વિશોધયેત્ । શેષઘટિકાભિઃ ચન્દ્રાદિત્યૌ તદન્તરાલઘટિકાઃ ઇતિ આદ્યવિશેષાન્તમ્ કર્મ ક્રિયતે, તત્ર અવિશિષ્ટેન કાલેન [સૂર્યાસ્તમયાત્ પશ્ચાત્ ચન્દ્રોદયઃ । એવમ્
એવ અવિશિષ્ટેન કાલેન] સૂર્યોદયાત્ પ્રાક્ ચન્દ્રોદયઃ ।
અથ અનસ્તમિતે સવિતરિ કિયતા કાલેન ચન્દ્રઃ અસ્તમ્ યાસ્યતિ ઇતિ એતત્ જિજ્ઞાસુઃ ઇદમ્ કર્મ કુર્યાત્ । તત્ યથા ã સૂર્યોદયકાલોત્પન્નમ્ ચન્દ્રમસમ્ કૃત્વા તત્ર રાશિષટ્કમ્ પ્રક્ષિપેત્ । [તતઃ] પ્રાક્ ચન્દ્રોદયઃ [જ્ઞાતવ્યઃ] । અથ ઔદયિકાત્ આદિત્યાત્ ષડ્રાશિયુક્તનિશાકરાવધેઃ સ્વદેશરાશ્યુદયવિધાનેન યાવત્યઃ ઘટિકાઃ તાઃ અવિશેષ્યન્તે । કથમ્? તાસામ્ ત્રૈરાશિકેન યાવત્ ચન્દ્રમસઃ ભુક્તિઃ તામ્ ચન્દ્રમસિ પ્રક્ષિપેત્ ઇતિ અતઃ પુનર્ અપિ તસ્માત્ આદિત્યાત્
ષડ્રાશિયુક્તચન્દ્રાવધેઃ પૂર્વવત્ ઘટિકાઃ તાવત્ યાવત્ અવિશેષઃ । તત્ર યાઃ અવિશેષિતાઃ ઘટિકાઃ તાવતીભિઃ દિવસે વ્યતીતાભિઃ ચન્દ્રઃ અસ્તમ્ એતિ । દિવસપ્રમાણાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ દિનશેષઘટિકાઃ ચ । અત્ર યઃ અવિશિષ્ટઃ ચન્દ્રઃ સ તસ્મિન્ કાલે તાવાન્, યઃ ચ ષડ્રાશિયુક્તઃ ચન્દ્રઃ સ તસ્મિન્ કાલે ઉદયલગ્નમ્ ઇતિ ।
[ ચન્દ્રસ્ય યામ્યોત્તરપ્રદેશઃ ]
અથ કશ્ચિત્ કિયતા કાલેન શુક્લાષ્ટમ્યા પરતઃ ચન્દ્રઃ ગગનમધ્યમ્ અવગાહતે, કિયાન્ વા તત્ર ચન્દ્રઃ ઇતિ જિજ્ઞાસુઃ, ઇદમ્ કર્મ કુર્યાત્ । અથ તત્કાલાત્ પરતઃ સ્વધિયા આસન્નૌ મધ્યલગ્નનિશાકરૌ અભ્યૂહ્ય, તત્ર યદિ મધ્યલગ્નનિશાકરૌ તુલ્યૌ સ્યાતામ્ તદા તાવાન્ ચન્દ્રઃ તાવતા એવ કાલેન ગગનમધ્યમ્ આરોક્ષ્યતિ । અથ યદિ અધિકઃ ચન્દ્રઃ તદા ન અદ્ય અપિ પ્રાપ્નોતિ ગગનમધ્યમ્ । તત્ર મધ્યલગ્નચન્દ્રાન્તરકાલમ્ સ્વધિયા અભ્યૂહિતકાલે
પ્રક્ષિપ્ય મધ્યલગ્નચન્દ્રૌ કુર્યાત્ યાવત્ તુલ્યૌ ઇતિ । અથ મધ્યલગ્નાત્ ઊનઃ ચન્દ્રઃ તદા તદન્તરાલકાલમ્ સ્વધિયા અભ્યૂહિત[કાલાત્ વિશોધ્ય] મધ્યલગ્નચન્દ્રૌ તાવત્ કુર્યાત્ યાવત્ મધ્યલગ્નચન્દ્રૌ તુલ્યૌ સ્યાતામ્ । એવમ્ પ્રસાધિતગગનમધ્યાધિરૂઢામૃતદીધિતેઃ અપક્રમવિક્ષેપાક્ષૈઃ મધ્યચ્છાયા પ્રસાધ્યતે ।
[ ચન્દ્રશૃઙ્ગોન્નતિપરિલેખનવિધિઃજ્]
અથ ચન્દ્રાગ્રાચન્દ્રશઙ્ક્વગ્રયોઃ તુલ્યદિક્કયોઃ યોગઃ, ભિન્નદિક્કયોઃ વિશેષઃ, તત્ યોગવિશેષતુલ્યમ્ ઇષ્ટકાલે [બાહુ]ઃ ચન્દ્રમસઃ । સ ચ અન્તરાલતઃ સૂર્યાગ્રયા સહ એકદિક્કમ્ વિશેષ્યતે, યતઃ અર્કાત્ એવ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા ચન્દ્રઃ સાધ્યતે, ન વિષુવતઃ । વિદિક્કયોઃ યોજ્યતે યસ્માત્ યોગઃ અર્કચન્દ્રાન્તરમ્ । એતત્ છેદ્યકે ગોલે વા પ્રદર્શ્યમ્ । એવમ્ પરિનિષ્ઠિતપ્રમાણમ્ ભુજા સૂર્યાત્ યામ્ય ઉત્તરાયતા પ્રસાર્યતે । ચન્દ્રશઙ્કુઃ કોટિઃ । સ યદિ સૂર્યાત્
ઉત્તરેણ ચન્દ્રઃ તદા ભુજોત્તરાગ્રતઃ પૂર્વાપરાયતા પ્રસાર્યતે । યદા દક્ષિણેન ચન્દ્રઃ સૂર્યાત્ તદા તસ્યાઃ ભુજાયાઃ દક્ષિણાગ્રતઃ પૂર્વાપરાયતા । એવમ્ ભુજકોટી યથાગતપ્રમાણેન વિન્યસ્ય ભુજાકોટિમસ્તકાવગાહી કર્ણઃ દૂરનિર્ગતાગ્રઃ પ્રસાર્ય કોટ્યગ્રકર્ણસમ્પાતે કેન્દ્રમ્ વિરચ્ય ચન્દ્રબિમ્બમ્ આલિખેત્ । તસ્ય ચન્દ્રબિમ્બપરિધેઃ અપરતઃ કર્ણાનુસારેણ સિતમાનમ્ નીત્વા બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । ચન્દ્રબિમ્બકેન્દ્રપૂર્વાપરે કર્ણઃ, તત્ મત્સ્યવિધાનાત્ દક્ષિણોત્તરે
સાધ્યે । દક્ષિણોત્તરરેખાચન્દ્રપરિધિસમ્પાતે બિન્દૂ ક્રિયેતે । તતઃ તાભ્યામ્ પૂર્વવિહિતબિન્દુના ચ તથા છેદ્યકવિધાનેન તત્ બિન્દુત્રયશિરઃસ્પૃગ્વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તસ્ય વૃત્તસ્ય ચન્દ્રબિમ્બપરિધેઃ ચ યત્ અન્તરમ્ તત્ ચન્દ્રમસઃ શુક્લઃ । અથ એવ શ્ર્ઙ્ગોન્નતિઃ નભસિ ઉપલક્ષ્યતે ।
શુક્લાષ્ટમ્યાઃ પરતઃ અસ્તકાલોદયલગ્નાગ્રજ્યયા અર્કાગ્રાવત્ કર્મ [ક્રિયતે] । ચન્દ્રોદયલગ્નાન્તરપ્રાણોત્પન્નઃ શઙ્કુઃ, કોટિઃ અપરાભિમુખી તથા એવ પ્રસાર્યતે । તત્ર યથાગતમ્ સિતમાનમ્ ચન્દ્રબિમ્બપ્રમાણાત્ વિશોધ્યમ્ શેષમ્ અસિતમ્ ભવતિ । તત્કર્ણાનુસારેણ ચન્દ્રપરિધિપૂર્વભાગાત્ બિમ્બાન્તરે અસિતમાનમ્ નીત્વા બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તેન દક્ષિણોત્તરબિન્દુભ્યામ્ ચ પૂર્વવત્ બિન્દુત્રયશિરઃસ્પૃગ્વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તસ્ય ચન્દ્રબિમ્બપરિધેઃ ચ યત્
અન્તરમ્ તત્ અસિતમ્ । કૃષ્ણપ્રતિપદાદિષુ ચ અપરાભિમુખપ્રસારિતકોટિકર્ણાગ્રલિખિતચન્દ્રપરિધ્યપરભાગાત્ કર્ણાનુસારેણ અસિતમ્ અન્તઃ પૂર્વવત્ વૃત્તમ્ આલિખેત્ । ઇષ્ટકાલે તુ યથા પ્રત્યાસન્નાસ્તોદયલગ્નજ્યામ્ અર્કાગ્રામ્ પરિકલ્પ્ય તત્કાલચન્દ્રશઙ્ક્વગ્રમ્ આપાદ્ય ઇષ્ટલગ્નચન્દ્રાન્તરપ્રાણોત્પન્નશઙ્કુકોટ્યા ચન્દ્રઃ પરિલેખનીયઃ । એવમ્ સર્વત્ર ક્ષિતિજાત્ ઉપરિ વ્યવસ્થિતસ્ય ચન્દ્રસ્ય પરિલેખનપ્રક્રિયા ।
[ ગૃહપટલમ્ વિદાર્ય શૃઙ્ગોન્નતિદર્શનમ્ ]

અથ શઙ્કુભુજાકોટિકર્ણપ્રમાણપરિકલ્પિતયન્ત્રાગ્રે ગૃહપટલબિમ્બાન્તરે શિશિરદીધિતિગણિતસિતપ્રમાણશૃઙ્ગોન્નતિઃ પ્રદૃશ્યતે । તત્ યથા ã સમ્યક્ પ્રસિદ્ધગૃહોદરે પૂર્વાપરરેખાતઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા પરિકલ્પિતાઙ્ગુલપ્રમાણમ્ અર્કાગ્રાસૂત્રમ્ પૂર્વવત્ પ્રસાર્ય બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । સઃ અર્કબિન્દુઃ । પૂર્વાપરરેખાયાઃ એવ દક્ષિણોત્તરતઃ ચન્દ્રાગ્રતઃ શઙ્ક્વગ્રયોઃ યોગવિશેષજ્યાઙ્ગુલતુલ્યમ્ સૂત્રમ્ યથા આગતદિશમ્ પ્રસાર્ય બિન્દુમ્ કુર્યાત્
। સ શશિબિન્દુઃ । અર્કેન્દુબિન્દ્વોઃ અન્તરાઙ્ગુલતુલ્યા ભુજા । તત્કાલ[ચન્દ્ર]શઙ્કુતુલ્યા કોટિઃ અવલમ્બકઃ । તદનુસારેણ અવલમ્બકસ્થિત્યા ચન્દ્રબિમ્બાનુસારિણ્યા ગૃહપટલમ્ વિદારયેત્ । તત્ર શઙ્ક્વગ્રાયતદણ્ડશિરસિ યથાલિખિતમ્ તત્ છેદ્યકસિતશૃઙ્ગોન્નતિમ્ અર્કબિન્દુન્યસ્તદૃષ્ટિઃ કર્ણાનુસારેણ ઉત્ક્ષિપ્તાવલમ્બકાઙ્ગુલપ્રમાણમસ્તકાસક્તમ્ શશલક્ષ્માણમ્ પશ્યતિ । એવમ્ એવ ગ્રહાઃ અપિ ગૃહોદરવ્યવસ્થિતૈઃ દર્શનીયાઃ ઇતિ ।
[ અર્ધોદિતે ચન્દ્રે શૃઙ્ગોન્નતિકલ્પના ]
ક્ષિતિજમણ્ડલાક્રાન્તાર્ધબિમ્બસ્ય ચન્દ્રમસઃ કોટેઃ અભાવાત્ ન પરિલિખ્યતે । તત્ર ઉદયાસ્તજ્યાચન્દ્રાગ્રે શૃઙ્ગસ્ય ઉન્નતિઃ પરિકલ્પ્યતે । તત્ યથા ã યદિ ચન્દ્રાગ્રા દક્ષિણેન ઉદયજ્યા ઉત્તરેણ તદા ચન્દ્રમસઃ ઉત્તરશૃઙ્ગમ્ પ્રાક્ પ્રદૃશ્યતે, યતઃ ભવૃત્તચન્દ્રઃ દક્ષિણેન વ્યવસ્થિતઃ । ભવૃત્તચન્દ્રાનુસારેણ ચ સૂર્યમરીચયઃ ચન્દ્રબિમ્બમ્ કર્ણગત્યા અવગાહન્તે । યદા પુનર્ ચન્દ્રાગ્રા ઉત્તરેણ ઉદયજ્યા દક્ષિણેન તદા ચન્દ્રમસઃ દક્ષિણશૃઙ્ગમ્
પ્રાક્ પ્રદૃશ્યતે । યસ્માત્ ચન્દ્રમસઃ દક્ષિણેન ભવૃત્તઃ સ્થિતઃ । ભવૃત્તાનુસારેણ ચ સૂર્યમરીચયઃ ચન્દ્રબિમ્બમ્ અવગાહન્તે । દક્ષિણેન તુલ્યદિક્કયોઃ વિશેષઃ, ચન્દ્રાગ્રા યદા અતિરિચ્યતે તદા ચન્દ્રમસઃ ઉત્તરશૃઙ્ગમ્ પ્રાક્ પ્રદૃશ્યતે, અન્યથા દક્ષિણમ્ । ઉત્તરેણ યદા ચન્દ્રાગ્રા અતિરિચ્યતે તદા દક્ષિણશૃઙ્ગમ્ પ્રાક્ પ્રદૃશ્યતે, અન્યથા ઉત્તરમ્ । યદા પુનર્ વિશેષેણ ન કિઞ્ચિત્ અન્તરમ્ તદા યુગપત્ ઉભયશૃઙ્ગદર્શનમ્ । યદા ચ ઉદયજ્યા ચન્દ્રાગ્રે ન ભવતઃ
તદા ચ અસ્તમયે ચન્દ્રમસઃ અસ્તલગ્નજ્યયા ચન્દ્રાગ્રયા ચ શૃઙ્ગસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાત્ વા અસ્તમયમ્ પરિકલ્પનીયમ્ ।
[ ચન્દ્રસ્ય સિતાસિતહેતુઃ ]
એવમ્ ચન્દ્રમસઃ સિતાસિતશૃઙ્ગોન્નતિદર્શનકાલાદયઃ સવિતૃવશાત્ એવ । એવમ્ ચ નિરુક્તે પઠ્યતે ã
તસ્ય એકૌ રશ્મિઃ ચન્દ્રમસમ્ પ્રતિ દીપ્યતે ।
ન હિ તેન ઉપેક્ષિતવ્યમ્ । આદિત્યતઃ અસ્ય દીપ્તિઃ ભવતિ ।
સુષુમ્ણઃ સૂર્યરશ્મિચન્દ્રમાઃ ગન્ધર્વઃ ।
[વાજસનેયસંહિતા, અí 18, મંí 40; તૈત્તિરીયસંહિતા, 3.4.7.1 ]
ઇતિ અપિ ચ નિગમઃ ભવતિ ઇતિ । તસ્માત્ એતેન એવ લિઙ્ગેન ચન્દ્રમાર્ગાત્ ઉપરિ સૂર્યમાર્ગઃ ઇતિ, અન્યથા અનુપપત્યા । પરિશિષ્ટાઃ ચ તારાગ્રહાઃ સૂર્યમાર્ગાત્ ઉપરિ દૂરેણ વ્યવસ્થિતાઃ । તેન તેષામ્ આરાત્સ્થિતાનિ ગોલાર્ધાનિ સર્વદા સકલાનિ એવ ચકાસતે । ઊર્ધ્વમુખાઃ સૂર્યમરીચયઃ સદા આરાદ્ભાગમ્ પ્રકાશયન્તિ ઇતિ । બુધશુક્રયોઃ ચ પ્રત્યાસન્નવર્તિત્વાત્ સર્વતઃ બિમ્બમ્ અવગાહન્તે અર્કમરીચયઃ પ્રદીપપ્રત્યાસન્નગોલવત્ તેન તયોઃ અપિ અસકલબિમ્બતાભાવઃ । યદિ
એવમ્ અસ્તમિતે સવિતરિ કથમ્ એતે ગ્રહાદયઃ ચકાસતે સવિતૃકરાભાવાત્ ? ન એષઃ દોષઃ । ભૂમેઃ દૂરેણ સૂર્યમાર્ગઃ । તેન ઉપરિમુખાનામ્ સૂર્યમરીચીનામ્ ન વ્યવધાનાય ભૂઃ વર્તતે । યથા ઘટસ્ય ઉપરિ અધઃ દૂરેણ અવસ્થિતસ્ય પ્રદીપસ્ય ઘટઃ ન વ્યવધાનકારણમ્ । કૃષ્ણપક્ષપ્રતિપદાદિષુ ચન્દ્રમસઃ બિમ્બપૂર્વભાગઃ પ્રત્યાસન્નઃ સવિતુઃ ઇતિ તેન તત્ શુક્લમ્ ઉપલભ્યતે । રત્નાનામ્ ચ આદિત્યકરાઃ એવ દીપ્તિકારણત્વમ્ પ્રપદ્યતે । તેન તાનિ
અપિ રાત્રૌ ન પ્રકાશાત્મકાનિ । ઉક્તમ્ ચ રત્નપરીક્ષાયામ્ ã
ભાનોઃ ચ ભાસામ્ અનુવેધયોગમ્ આસાદ્ય રશ્મિપ્રકરેણ દૂરમ્ ।
પાર્શ્વાણિ સર્વાણિ અનુરઞ્જયન્તિ ગુણૈઃ ઉપેતાઃ સ્ફટિક્[આદયઃ હિ] ॥
[યત્] ઉપાખ્યાનાદિષુ રત્નાનિ એવ ધ્વાન્તમ્ ધ્વંસયન્તિ ઇતિ શ્રૂયતે તત્ ઉપાખ્યાન[મ્ અર્થવાદમાત્ર]મ્ એવ ।
અન્યે પુનર્ અન્યથા મન્યન્તે ã
સ્વચ્છાયયા અર્કસામીપ્યાત્ વિકલેન્દુસમીક્ષણમ્ ।
ઇતિ । સ્વચ્છાયયા ચન્દ્રઃ શુક્લઃ ઉપલભ્યતે, તસ્ય શુક્લસ્ય ચન્દ્રમસઃ સવિતૃસન્નિકર્ષાત્ વૈવર્ણ્યમ્ ભવતિ ઇતિ । કુતઃ એતત્? યદિ સ્વભાવતઃ શુક્લસ્ય ચન્દ્રમસઃ સૂર્યસન્નિકર્ષાત્ વૈવર્ણ્યમ્ સ્યાત્ તદા શુક્લપ્રતિપદાદિષુ ચન્દ્રસ્ય અપરભાગઃ વિવર્ણઃ સ્યાત્ સૂર્યસન્નિકર્ષાત્, ન પૂર્વભાગઃ । તથા ચ અવાઙ્મુખમ્ ચન્દ્રબિમ્બમ્ ઉપલક્ષ્યતે । તસ્માત્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ એવ એતત્ યત્ સૌગતૈઃ ઉચ્યતે

[ ભૂગોલસંસ્થાનમ્ ]
ભાદિકક્ષ્યાભૂસંસ્થાનપ્રદર્શનાય આહ ã
વૃત્તભપઞ્જરમધ્યે કક્ષ્યાપરિવેષ્ટિતઃ ખમધ્યગતઃ ।
મૃજ્જલશિખિવાયુમયઃ ભૂગોલઃ સર્વતઃ વૃત્તઃ

ભાનિ જ્યોતીંષિ નક્ષત્રાણિ । તેષામ્ ભાનામ્ પઞ્જરઃ ભપઞ્જરઃ । યસ્માત્ [ભાનિ] સમન્તતઃ વિયતિ પઞ્જરસ્થાનિ ઇવ લક્ષ્યન્તે તતઃ અનેન દર્શનેન એતત્ ઉક્તમ્ । વૃત્તઃ ચ અસૌ ભપઞ્જરઃ ચ વૃત્તભપઞ્જરઃ । વૃત્તભપઞ્જરમધ્યમ્, મધ્યમ્ અન્તઃ, તસ્ય વૃત્તભપઞ્જરસ્ય । તત્ર વૃત્તભપઞ્જરમધ્યે । કક્ષ્યાપરિવેષ્ટિતઃ કક્ષ્યાભિઃ ગ્રહાણામ્ પરિવેષ્ટિતઃ કક્ષ્યાપરિવેષ્ટિતઃ । ખમધ્યગતઃ, ખમ્ આકાશમ્, તસ્ય મધ્યમ્ ખમધ્યમ્, ખમધ્યંગતઃ
ખમધ્યગતઃ, આકાશમધ્યસ્થઃ ઇતિ યાવત્ । કથમ્ આકાશમધ્યે નિરાલમ્બના ભૂઃ અવતિષ્ઠતે? [ઉચ્યતે ã સ્વભાવ]પ્રાધાન્યાત્; યથા સલિલાગ્નિવાયવઃ ક્લેદદહનપ્રેરણાત્મકાઃ, ન તેષામ્ અન્યઃ અસ્તિ કશ્ચિત્ ક્લેદદહનપ્રેરણપ્રયોજકઃ, એવમ્ ઇયમ્ અપિ ભૂઃ ધારણાત્મિકા, ન ચ ધાર્યમાણાત્મિકા । અથવા પતન્તી ભૂઃ, "પતતુ અધઃ" ઇતિ આહ । અથ કિમ્ ઇદમ્ અધઃ નામ । યથા અસ્મદીયાનામ્ પૃથિવી અધઃ, એવમ્ પૃથિવ્યાઃ કિમ્ અધઃ? "અધઃ"-શબ્દઃ ચ દિગ્વાચી,
દિશઃ ચ વ્યવસ્થાપેક્ષયા ભવન્તિ । યથા યત્ર વિવસ્વાન્ ઉદેતિ સા પ્રાચી, યત્ર અસ્તમ્ એતિ સા પરા, યસ્યામ્ અદૃશ્યઃ ગચ્છતિ સા ઉત્તરા, શેષા દક્ષિણા । આસામ્ અન્તરાલેષુ એવ વિદિશઃ । એવમ્ ઉપરિ અધઃ ચ પૃથિવી અપેક્ષયા ભવતઃ । તેન તસ્યાઃ પૃથિવ્યાઃ ન કિઞ્ચિત્ ઉપરિ, ન અધઃ, તસ્માત્ પતનાભાવઃ ભુવઃ । એવમ્ ચ પૃથિવ્યાઃ અર્ધમ્ પરિવેષ્ટ્યા અવસ્થિતઃ સમુદ્રઃ ન પતિતિ । પતન્ત્યામ્ ચ ભુવિ લોષ્ટશિલીમુખાદયઃ વિયતિ ક્ષિપ્તા ન ભુવમ્ આસાદયેયુઃ । ભૂઃ મન્દમ્
પતતિ ઇતિ ચેત્, સાધ્યતે ચ એતત્ માયાવિદ્ભિઃ ચ, વિયતિ ખાતકીલકઃ અનાશ્રયઃ ભવેત્ । અથ અન્યે મન્યન્તે ã શેષેણ અન્યેન [વા] ભૂઃ ધ્રિયતે ઇતિ । તત્ ઉક્તમ્ । શેષાદીનામ્ અપિ અવશ્યમ્ આધારવિશેષઃ કશ્ચિત્ કલ્પનીયઃ, [તય અન્યઃ આ]ધારઃ સ્યા[ત્ તસ્ય અપિ અન્યઃ] ઇતિ અનવસ્થા । અથ તે સ્વશક્ત્યા એવ અવતિષ્ઠન્તે ઇતિ ચેત્, ભુવઃ એવ કસ્માત્ સા શક્તિઃ ન પરિકલ્પ્યતે । તસ્માત્ જગતઃ ધર્માધર્માપેક્ષયા સર્વભૂતધાત્રી ભૂઃ નિશ્ચલા આકાશે તિષ્ઠતિ । મૃજ્જલશિખિવાયુમયઃ
ભૂગોલઃ, પ્રત્યક્ષમ્ યતઃ ઉપલભ્યતે । સર્વતઃ વૃત્તઃ । મૃદાદિના કાષ્ઠાદિના વા અયઃશલાકાયામ્ મધ્યે સમવૃત્તવત્ અવગન્તવ્યઃ । અસ્ય બહિઃ ચન્દ્રાદીનામ્ કક્ષ્યાઃ દર્શયિતવ્યાઃ

[ ભૂગોલપૃષ્ઠે પ્રાણિનામ્ સ્થિતિઃ ]
ભૂગોલપ્રદર્શનાય આહ ã
યદ્વત્ કદમ્બપુષ્પગ્રન્થિઃ પ્રચિતઃ સમન્તતઃ કુસુમૈઃ ।
તદ્વત્ હિ સર્વસત્ત્વૈઃ જલજૈઃ સ્થલજૈઃ ચ ભૂગોલઃ

યદ્વત્ કદમ્બપુષ્પગ્રન્થિઃ [સમન્તાત્ કેસરૈઃ] પ્રચિતઃ, વ્યાપ્તઃ ઇતિ અર્થઃ, તથા અયમ્ ભૂગોલઃ સમન્તાત્ જલજૈઃ સ્થલજૈઃ ચ પ્રાણિભિઃ આવૃત્તઃ । અથ યે ભુવિ વ્યવસ્થિતાઃ પ્રાણિનઃ પર્વતાદયઃ તેષામ્ કથમ્ અવસ્થાનમ્ તત્ ઉચ્યતે ã યત્ર યત્ર પ્રાણિનઃ ગચ્છન્તિ તત્ર તત્ર તેષામ્ ભૂઃ એવ અધઃ, વિયત્ ઉપરિ પ્રતિભાતિ યથા અસ્માકમ્

[ ભુવઃ વૃદ્ધ્યપચયૌ ]
ભૂવૃદ્ધ્યપચયજ્ઞાનાય આહ ã
બ્રહ્મદિવસેન ભૂમેરુપરિષ્ટાત્ યોજનમ્ ભવતિ વૃદ્ધિઃ ।
દિનતુલ્યયા એકરાત્ર્યા મૃદુપચિતાયાઃ ભવતિ હાનિઃ

તૃણકાષ્ઠભસ્માદિરૂપેણ વિદ્યમાનાયાઃ [ભુવઃ] યોજનવૃદ્ધિઃ ભવતિ । અતઃ એવ ગૃહપાદપતડાગાદિખાતેષુ ઘટપિટકાદિ ઉપરિ ઉપરિ અવયવાઃ લભ્યન્તે ।
દિનતુલ્યયા એકરાત્ર્યા બ્રહ્મદિવસતુલ્યયા રાત્ર્યા । મૃદુપચિતાયાઃ ભવતિ હાનિઃ । મૃદા ઉપચિતા મૃદુપચિતા, તસ્યાઃ મૃદુપચિતાયાઃ હાનિઃ ભવતિ । કેન પુનર્ કારણેન યત્ ઉપચિતમ્ બુવઃ તત્ પરિક્ષીયતે? બ્રહ્મદિવસાવસાને કિલ સંવર્તકાભિધાનૈઃ જલધરૈઃ વિચ્છિન્નધારાભિમુક્તેન પયસા યત્ ઉપચિતમ્ ભુવઃ તત્ પરિક્ષીયતે

[ ભૂપ્રમાણમ્ ]
ભૂભ્રમણવાચકપૂર્વોત્તરપક્ષપ્રતિપાદનાય આહ ã
અનુલોમગતિઃ નૌસ્થઃ પશ્યતિ અચલમ્ વિલોમગમ્ યદ્વત્ ।
અચલાનિ ભાનિ તદ્વત્ સમપશ્ચિમગાનિ લઙ્કાયામ્

અનુલોમગતિઃ નૌસ્થઃ, કશ્ચિત્ અનુલોમગતિઃ નૌસ્થઃ, પશ્યતિ અચલમ્, ન ચલમ્ વસ્તુગત્યા અપિ સ્થિરમ્, વિલોમગમ્ યથા પશ્યતિ સરિત્સાગરોભયતટસ્થિતમ્ વૃક્ષદિકમ્, [તથા એવ] ચ ભૂમૌ પ્રાઙ્મુખમ્ ભ્રમત્યામ્ ઉપરિ[સ્થિતાઃ જનાઃ] નભસ્થિતાનિ અચલાનિ ભાનિ પ્રતિલોમગાનિ અપરગાનિ પશ્યન્તિ । તથા હિ લઙ્કાસ્થાઃ ભાનિ સમપશ્ચિમગાનિ પશ્યન્તિ । લઙ્કા ઉપલક્ષણમાત્રમ્ । એવમ્ અન્યે અપિ પશ્યન્તિ । તસ્માત્ ઇયમ્ ભૂઃ એવ પ્રાઙ્મુખમ્ ભ્રમતિ
। નિશ્ચલમ્ જ્યોતિશ્ચક્રમ્ । ભૂગત્યા તદુપરિસ્થિતઃ યઃ ભચક્રપ્રદેશઃ પુરસ્તાત્ સ ઉદયન્ ઇવ ચ લક્ષ્યતે, યઃ તુ મધ્યે સ ગગનમધ્યસ્થિતઃ ઇવ, યઃ હિ દૂરેણ સઃ અસ્તમ્ ગચ્છન્ ઇવ લક્ષ્યતે । અન્યથા હિ નિશ્ચલસ્ય ભચક્રસ્ય ઉદયાસ્તાસમ્ભવઃ સ્યાત્ ।
ઇદમ્ અસ્ય આદર્શનમ્ । ભૂમણ્ડલે ભ્રમતિ [સતિ] જગત્ જલધિના આપ્લાવેત્, ભૂગોલવેગજનિતપ્રભઞ્જનેન આક્ષિપ્તાઃ તરુશિખરપ્રાસાદાદયઃ વિશીર્યેરન્ । પક્ષિણઃ અપિ વિયતિ ઉત્પતન્ ન સ્વનીડમ્ આસાદયેયુઃ । તસ્માત્ ધરિત્રીભ્રમણે ન કિઞ્ચિત્ લિઙ્ગમ્ અસ્તિ । તસ્માત્ અન્યથા વ્યાખ્યેયમ્ સૂત્રમ્ । યથા અનુલોમગતિઃ નૌસ્થઃ પુરુષઃ ચલવસ્તૂનિ વિલોમગમ્ પશ્યતિ, એવમ્ ભાનિ ચલાનિ પ્રવહાનિલાક્ષિપ્તાનિ વેગવશાત્ લઙ્કાયામ્ યાનિ વસ્તૂનિ તાનિ પ્રતિલોમગાનિ
પશ્યન્તિ; અધોવ્યવસ્થિતામ્ ભુવમ્ નિશ્ચલામ્ ભ્રમન્તીમ્ ઇવ પશ્યન્તિ । પ્રત્યક્ષે અપિ નક્ષત્રાણિ પ્રાગુદિતાનિ અપરામ્ દિશમ્ આસાદયન્તિ

[ ભૂભ્રમણકારણમ્ ]
ભ્રમણકારણમ્ આહ ã
ઉદયાસ્તમયનિમિત્તમ્ નિત્યમ્ પ્રવહેણ વાયુના ક્ષિપ્તઃ ।
લઙ્કાસમપશ્ચિમગઃ ભપઞ્જરઃ સગ્રહઃ ભ્રમતિ

ઉદયઃ ચ અસ્તમયઃ ચ [ઉદયાસ્તમયૌ । તયોઃ ] ઉદયાસ્તમયયોઃ નિમિત્તમ્ નિત્યમ્ પ્રવહેણ પ્રવહસંજ્ઞિતેન વાયુના ક્ષિપ્તઃ ભપઞ્જરઃ, ભપઞ્જરઃ અપિ નિત્યગતિઃ એવ, લઙ્કાયામ્ સમપશ્ચિમઃ યઃ દિક્પ્રદેશઃ સ લઙ્કાસમપશ્ચિમઃ, તમ્ ગચ્છતિ ઇતિ લઙ્કાસમપશ્ચિમગઃ, સહ ગ્રહૈઃ વર્તતે ઇતિ સગ્રહઃ, ભ્રમતિ ક્ષણમ્ અપિ ન અવતિષ્ઠતે ।
યદિ અપિ ગ્રહાઃ પ્રાઙ્મુખમ્ વ્રજન્તિ તથા અપિ ભપઞ્જરાપેક્ષયા અપરદિક્સઙ્ક્રમણમ્ કુર્વન્તિ, મહતા ભપઞ્જરગત્યા નીયમાનાઃ લક્ષ્યન્તે, કુલાલચક્રસ્થાઃ કીટાઃ ઇવ

[ મેરુવર્ણનમ્ ]
મેરુપ્રમાણમ્ આહ ã
મેરુઃ યોજનમાત્રઃ પ્રભાકરઃ હિમવતા પરિક્ષિપ્તઃ ।
નન્દનવનસ્ય મધ્યે રત્નમયઃ સર્વતઃ વૃત્તઃ

યોજનમ્ માત્રા યસ્ય સ યોજનમાત્રઃ, પ્રમાણે માત્રન્પ્રત્યયઃ । પ્રભાકરઃ, પ્રભામ્ કરોતિ ઇતિ પ્રભાકરઃ । [હિમવતા પરિક્ષિપ્તઃ], હિમવતા પર્વતેન સમન્તાત્ વેષ્ટિતઃ । [નન્દનવનસ્ય મધ્યે], નન્દનમ્ વનમ્ [દેવાનામ્ અપ્સરોગણપરિવૃતાનામ્] ક્રીડાસ્થાનમ્, તસ્ય મધ્યે । રત્નમયઃ । રત્નાનિ [સુવર્ણરજત]મુક્તાપ્રવાલપદ્મરાગમરકતપ્રભૃતીનિ, તૈઃ નિર્મિતઃ રત્નમયઃ । [સર્વતઃ] સમન્તાત્ । વૃત્તઃ ગોલકાકારઃ ઇતિ અર્થઃ ।
અથ પૌરાણિકૈઃ લક્ષયોજનપ્રમાણઃ મેરુઃ પઠ્યતે તત્ યુક્તિરહિતમ્ । [લઙ્કાતઃ યાવત્ મેરુમધ્યમ્ તાવત્ યોજનસહસ્રમ્ અપિ ન અસ્તિ, કુતઃ તત્ એકદેશે ભવિષ્યતિ । અથ ભૂઃ એવ મહાપ્રમાણા પરિકલ્પ્યતે, તત્ અયુક્તમ્ ।] યત્ સપઞ્ચાશત્સહસ્રમ્ યોજનાનામ્ ભૂવ્યાસામનમ્ અક્ષોન્નતિપ્રસાધિતમ્ તત્ સોપપત્તિકમ્ । ગ્રહોદયાસ્તમયમધ્યાહ્નિચ્છાયાવનતિલમ્બનાદિભિઃ સિદ્ધમ્ ઉત્સૃજ્ય કિમ્ અન્યત્ ઉપલભ્યતે ।
કિમ્ ચ પુરાણેષુ પુષ્કરદ્વીપસ્ય ઉપરિગતઃ વિવસ્વાન્ મધ્યાહ્નમ્ કરોતિ ઇતિ પઠ્યતે । લક્ષયોજનાનામ્ કિલ જમ્બૂદ્વીપઃ, [તતઃ દ્વિગુણોત્તરાઃ] સમુદ્રાઃ [દ્વીપાઃ ચ] સપ્ત, સપ્તમઃ ચ પુષ્કરદ્વીપઃ । તત્ અનેકૈઃ યોજનસહસ્રૈઃ અન્તરૈઃ વ્યવસ્થિતમ્ । તત્ર યદિ મધ્યાહ્નઃ વિવસ્વતઃ સ્યાત્ અસ્માકમ્ ઉત્તરગોલભૂતત્વાત્ શઙ્કોઃ છાયાનાશઃ [ન] સ્યાત્ । દૃશ્યતે તચ્છાયાનાશઃ । તસ્માત્ વિષુવતિ લઙ્કામધ્યે સવિતા ગચ્છતિ ઇતિ સિદ્ધમ્ । [વિષુવતિ લઙ્કામધ્યે
ન સવિતા ગચ્છતિ ઇતિ તૈઃ એવ ઉક્તમ્ । તત્ ચ અતિદૂરત્વાત્ ન ઘટતે । યદિ પતઙ્ગવત્ ઉત્પ્લુત્ય ગચ્છતિ તતઃ યુજ્યતે । તત્ ચ અશક્યમ્ પરિકલ્પયિતુમ્, પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાત્ ।] તસ્માત્ ધ્રુવોન્નત્યા [આનીતમ્ એવ] ભુવઃ પ્રમાણમ્ સિદ્ધમ્ । તત્ર મહાપ્રમાણસ્ય મેરોઃ અવસ્થાનમ્ એવ ન અસ્તિ ।
[યદિ કથઞ્ચિત્ મહાપ્રમાણઃ એવ મેરુઃ અવતિષ્ઠતે તદા સ કિમ્ અસ્માભિઃ ન દૃશ્યતે । ] દૂરત્વાત્ મેરુઃ અસ્માભિઃ ન દૃશ્યતે, અથવા નિષ્પ્રભત્વાત્ તત્ ન દૃશ્યતે, ન તર્હિ રત્નમયઃ । કિમ્ ચ યદિ મહાપ્રમાણઃ મેરુઃ સ્યાત્ મેરુશિખરાન્તરિતત્વાત્ ભાવાત્ ઉત્તરેણ તારકાઃ ન દૃશ્યેરન્ । તસ્માત્ તસ્ય કનકગિરેઃ ઉપરિશિખરપ્રદેશે એવ સર્વરત્નમયઃ મેરુશબ્દેન ઉચ્યતે

[ મેરુબડવામુખયોઃ સ્થિતી ]
ક્વ ભૂપ્રદેશે મેરુઃ, ક્વ વા બડવામુખમ્ ઇતિ આહ ã
સ્વઃ મેરૂ સ્થલમધ્યે નરકઃ બડવામુખમ્ ચ જલમધ્યે ।
અમરમરાઃ મન્યન્તે પરસ્પરમ્ અધઃસ્થિતાઃ નિયતમ્

સ્વઃ સ્વર્ગોપલક્ષિતઃ, મેરુઃ ચ, સ્થલમધ્યે । નરકઃ બડવામુખમ્ ચ જલમધ્યે । અમરમરાઃ અમરાઃ દેવાઃ, મરાઃ નરકસ્થાઃ, તે પરસ્પરમ્ અધઃસ્થાઃ મન્યન્તે । યતઃ સર્વેષામ્ ભૂઃ અધઃ, અતઃ અન્યોન્યમ્ અધઃસ્થિતાઃ મન્યન્તે । યત્ર ઉત્તરેણ અયઃશલાકા ભુવમ્ ભિત્વા નિર્ગતા તત્ર પ્રદેશે સ્વર્ગઃ મેરુઃ, યત્ર દક્ષિણેન નિર્ગતા તત્ર નરકઃ બડવામુખમ્ ચ

[ ઉદયાદિવ્યવસ્થા ]
પ્રકૃષ્ટદેશાન્તરવ્યવસ્થિતાન્ દેશાન્ આહ ã
ઉદયઃ યઃ લઙ્કાયામ્ સઃ અસ્તમયઃ સવિતુઃ એવ સિદ્ધપુરે ।
મધ્યાહ્નઃ યમકોટ્યામ્ રોમકવિષયે અર્ધરાત્રઃ સ્યાત્

લઙ્કાનિવાસિનામ્ યઃ ઉદયઃ સ એવ સિદ્ધપુરનિવાસિનામ્ અસ્તમયઃ, [યતઃ લઙ્કાપ્રદેશાત્ અધઃ વ્યવસ્થિતમ્ સિદ્ધપુરમ્] । મધ્યાહ્નઃ યમકોટ્યામ્, યઃ એવ લઙ્કાપુરનિવાસિનામ્ ઉદયઃ સ એવ યમકોટિનિવાસિનામ્ મધ્યાહ્નઃ, યતઃ લઙ્કાપ્રદેશાત્ પૂર્વસ્યામ્ ભૂપરિધિચતુર્ભાગે યમકોટિઃ । યઃ લઙ્કાનિવાસિનામ્ ઉદયઃ સ રોમકનિવાસિનામ્ અર્ધરાત્રઃ, યતઃ લઙ્કાતઃ અપરભાગે ભૂપરિધિચતુર્ભાગે રોમકમ્ । એવમ્ એતે ભૂચતુર્થભાગ્[આન્તરાલ]વ્યવસ્થિતાઃ
સ્થલજલસન્ધિવર્તિનઃ દેશાઃ પરસ્પરમ્ અહોરાત્રચતુર્ભાગકાલદેશાન્તરપ્રમાણાઃ પ્રદર્શયિતવ્યાઃ

[ સમરેખાસ્થનગર્યૌ ]
દેશાન્તરપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
સ્થલજલમધ્યાત્ લઙ્કા ભૂકક્ષ્યાયાઃ ભવેત્ ચતુર્ભાગે ।
ઉજ્જયિની લઙ્કાયાઃ તચ્ચતુરંશે સમોત્તરતઃ

સ્થલમધ્યાત્ મેરોઃ આરભ્ય જલમધ્યાત્ ચ બડવામુખાત્ લઙ્કા ભૂકક્ષ્યાયાઃ ચતુર્થભાગે વ્યવસ્થિતા । ભૂપરિધિઃ
3298
17
25, ચતુર્ભાગઃ
824
67
100 । એતાવતિ અન્તરે વ્યવસ્થિતા । ઉજ્જયિની સ્થલજલસન્ધિવર્તિલઙ્કાયાઃ સમોત્તરે દિગ્ભાગે વ્યવસ્થિતા । તચ્ચતુરંશે, તસ્ય ભૂચતુર્થભાગસ્ય ચતુર્થભાગે । ભૂપરિધેઃ ષોડશભાગઃ
206
67
400 । એતાવતિ અન્તરે લઙ્કાતઃ ઉજ્જયિની ।
લઙ્કોજ્જયિનીસમદક્ષિણોત્તરરેખાયામ્ વાત્સ્યગુલ્મચકોરપુરપ્રભૃતીનિ સ્થાનાનિ વ્યવસ્થિતાનિ । ઉજ્જયિન્યાઃ ઉત્તરેણ દશપુરમાલવનગરચટ્ટશિવસ્થાનેશ્વરપ્રભૃતીનિ યાવત્ મેરુઃ ઇતિ ।
સર્વે ગ્રહાઃ કરણાગતાઃ ભૂમધ્યસમદક્ષિણોત્તરરેખાયામ્ ભવન્તિ । પૂર્વભાગવ્યવસ્થિતાઃ પ્રથમતરમ્ એવ રવિમ્ પશ્યન્તિ, અતઃ દેશાન્તરફલમ્ અપનીયતે । પશ્ચિમભાગે [વ્યવસ્થિતાઃ] ચિરેણ પશ્યન્તિ, અતઃ તત્ર દેશાન્તરફલમ્ ક્ષિપ્યતે । સ્વદેશાક્ષસમરેખાક્ષવિવરભાગૈઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ચક્રાંશકૈઃ ભૂપરિધિયોજનાનિ લભ્યન્તે
3298
17
25,
તદા અક્ષાંશાવિવરભાગૈઃ કિમ્ ઇતિ, સમદક્ષિણોત્તરરેખાન્તરાલયોજનાનિ ભવન્તિ કોટ્યાત્મકાનિ । સ્વદેશસ્થાનતઃ તિર્યગ્વ્યવસ્થિતોજ્જયિન્યાદિસ્થાનમ્ । તસ્ય અન્તરાલયોજનાનિ લોકાત્ અવગતાનિ કર્ણઃ । કર્ણકોટિવર્ગવિશેષમૂલમ્ ભુજયોજનાનિ । તતઃ યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યાવલંબકે[ન ભૂપરિધિઃ તદા ઇષ્ટાવલંબકેન કા ઇતિ, સ્પષ્ટભૂપરિધિઃ । પુનર્ યદિ] સ્પષ્ટભૂપરિધિના ગ્રહભુક્તિઃ લભ્યતે દેશાન્તરયોજનૈઃ કા ભુક્તિઃ ઇતિ દેશાન્તર્ફલમ્ લભ્યતે । પૂર્વવત્
ધનમ્ ઋણમ્ ઇતિ

[ ભગોલસ્ય દૃશ્યાદૃશ્યભાગૌ ]
ભગોલદૃશ્યાદૃશ્યજ્ઞાપનાય આહ ã
ભૂવ્યાસાર્ધેન ઊનમ્ દૃશ્યમ્ દેશાત્ સમાત્ ભગોલાર્ધમ્ ।
અર્ધમ્ ભૂમિચ્છન્નમ્ ભૂવ્યાસાર્ધાધિકમ્ ચ એવ

ભુવઃ વ્યાસઃ ભૂવ્યાસઃ તસ્ય અર્ધમ્ ભૂવ્યાસાર્ધમ્, 525 । તેન ઊનમ્ ભગોલાર્ધમ્ દૃશ્યમ્ ઉપલભ્યતે । કસ્માત્? સમાત્ દેશાત્ । અનન્તરિતઃ સમઃ, મહાદ્રિદ્રુમાદ્યુન્નતપદાર્થરહિતઃ દેશઃ સમઃ ઇતિ । અર્ધમ્ ભૂમિચ્છન્નમ્ ન દૃશ્યતે ભૂવ્યાસાર્ધેન અધિકમ્ અદૃશ્યમ્ ।
એતત્ જિજ્ઞાસુઃ ભૂગોલપૃષ્ઠાવગાહિ સૂત્રમ્ પ્રસાર્ય પૂર્વક્ષિતિજે અપરક્ષિતિજે [ચ] બધ્નીયાત્ । ભૂપૃષ્ઠસ્થિતસ્ય દ્રષ્ટુઃ પ્રસારિતસૂત્રાનુસારિણી દૃષ્ટિઃ યાતિ । તત્ર [પૂર્વ]પ્રદેશે જ્યોતીંષિ અર્ધોદિતાનિ પશ્યતિ, પશ્ચાત્ અર્ધાસ્તમિતાનિ [પશ્ચતિ] । એવમ્ ભૂવ્યાસાર્ધેન ઊનમ્ [ગોલાર્ધમ્] ગોલસૂત્રાન્તરાલસ્થિતમ્ દૃશ્યમ્ । યત્ એતત્ અદૃશ્યમ્ ગોલાર્ધમ્ ગોલસૂત્રાન્તરાલમ્ તત્ ભૂવ્યાસાર્ધાધિકમ્ । એતત્ સમાયામ્ ભુવિ । યઃ પુનર્ દ્રષ્ટા તુંગશૈલમસ્તકે ભવતિ તત્
શૈલપ્રમાણાધિકમ્ તસ્ય અદૃશ્યમ્ ભવતિ । વિદ્યાધરાદયઃ વિયતિ દૂરે સ્થિતાઃ પ્રભૂતમ્ જ્યોતિશ્ચક્રમ્ પશ્યન્તિ, [યસ્માત્] ઉપરિ દૂરસ્થિતસ્ય નિર્વિરોધપ્રસારણા દૃષ્ટિઃ ભવતિ । અતિદૂરે સ્થિતઃ બ્રહ્મા સર્વદા વિવસ્વન્તમ્ પશ્યતિ ।
[ભૂપૃષ્ઠવ્યવસ્થિતાનામ્ ભૂવ્યાસાર્ધોનભપઞ્જરાર્ધદર્શિનામ્ સ્વાત્ પ્રમાણાત્ સતતમ્ દિવસઃ હીયતે, નિશા વર્ધતે । તદર્થમ્] ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ રવિકક્ષ્યાયામ્ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે તદા ભૂવ્યાસાર્ધયોજનૈઃ 525 કિયત્યઃ । લબ્ધેન દ્વિગુણેન સર્વદા હીનઃ દિવસઃ અધિકા રાત્રિઃ

[ મેરુવડવામુખસ્થાનામ્ ભગોલભ્રમણદર્શનમ્ ]
મેરુબડવામુખનિવાસિનામ્ દર્શનાર્થમ્ આહ ã
દેવાઃ પશ્યન્તિ ભગોલાર્ધમ્ ઉદઙ્ મેરુસંસ્થિતાઃ સવ્યમ્ ।
અર્ધમ્ તુ અપસવ્યગતમ્ દક્ષિણબડવામુખે પ્રેતાઃ

[ ઉદઙ્ મેરુસ્થિતાઃ દેવાઃ ભગોલસ્ય ઉત્તરમ્] અર્ધમ્ સવ્યમ્ પ્રદક્ષિણગતિમ્ પશ્યન્તિ । દ્વિતીયમ્ અર્ધમ્ દક્ષિણમ્ જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય અપસવ્યમ્ અપ્રદક્ષિણગતિમ્ બડવામુખ[સ્થિતાઃ] પ્રેતાઃ પશ્યન્તિ । [સ્થલજલસન્ધૌ સ્થિત્વા એતત્ આચાર્યઃ પ્રતિપાદયતિ । તત્ અપેક્ષયા હિ મેરુબડવામુખયોઃ ઉત્તરદક્ષિણત્વમ્ । ન મેરુબડવામુખસ્થાનામ્ દિઙ્નિયમઃ અસ્તિ ।] સૂર્યગત્યપેક્ષયા પ્રાચ્યાદિવ્યવહારઃ । યત્ર વિવસ્વાન્ ઉદેતિ સા પ્રાચી, [યત્ર અસ્તમેતિ સા પ્રતીચી]
। [ન તથા મેરુબડવામુખસ્થાનામ્ અપિ, પરિતઃ સર્વત્ર રવેઃ ઉદયાસ્તમયસમ્ભવાત્ ।]
દેશાન્તરવ્યવધાનાત્ અન્યથા ભચક્રાર્ધદર્શનમ્ ભવતિ । કશ્ચિત્ પુરુષઃ ઉત્તરેણ ગતઃ દેશાન્તરમ્ એતિ તથાત્વે ધ્રુવમ્ ઉપરિ આરોહિતમ્ પશ્યતિ, ક્રમેણ મેરુમ્ પ્રાપ્તસ્ય ઉપરિ ધ્રુવઃ ભવતિ । મેરોઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન ધ્રુવઃ અવલમ્બતે । એતત્ ઉત્તરાયઃશલાકાગ્રસ્વસ્તિકમ્ ઉપરિ નિધાય દક્ષિણાયઃશલાકાગ્રસ્વસ્તિકમ્ ચ અધોમુખમ્ નિધાય દર્શયેત્ । તથા લઙ્કાસ્થસ્ય યઃ વિષુવત્ માર્ગપ્રદેશઃ પૂર્વાપરઃ પ્રતિભાસતે સ મેરુસ્થાનામ્ ક્ષિતિજાસક્તઃ
। એવમ્ બડવામુખસ્થાનામ્ અપિ ચક્રવત્ ભાસ્કરઃ પ્રતિભાસતે

[ દેવાસુરપિતૃનરાણામ્ દિનપ્રમાણમ્ ]
મેરુબડવામુખસ્થાઃ કિયન્તમ્ કાલમ્ રવિમ્ પશ્યન્તિ ઇતિ આહ ã
રવિવર્ષાર્ધમ્ દેવાઃ પશ્યન્તિ ઉદિતમ્ રવિમ્ તથા પ્રેતાઃ ।
શશિમાસાર્ધમ્ પિતરઃ શશિગાઃ, કુદિનાર્ધમ્ ઇહ મનુજાઃ

દેવાઃ મેરુનિવાસિનઃ મેષાદિષુ ષટ્સુ રાશિષુ સમુદ્ગતમ્ સૂર્યમ્ રવિવર્ષાર્ધમ્ પશ્યન્તિ ષણ્માસાન્ યાવત્ ઇતિ અર્થઃ, પ્રદક્ષિણમ્ ચક્રવત્ ભ્રમન્તમ્ ક્ષિતિજાસક્તમ્ ક્રમેણ ચતુર્વિંશતિક્રાન્તિભાગાન્ યાવત્ પરિત્યક્તક્ષિતિજમ્ પશ્યન્તિ । એવમ્ પ્રેતાઃ અપિ રવિવર્ષાર્ધમ્ એવ સકૃત્ ઉદ્ગતમ્ સૂર્યમ્ પશ્યન્તિ દક્ષિણગોલે ષટ્સુ રાશિષુ ।
શશિમાસાર્ધમ્ પિતરઃ શશિગાઃ, શશિનમ્ ગચ્છન્તિ ઇતિ શશિગાઃ, ચન્દ્રલોકનિવાસિનઃ પિતરઃ શશિનઃ માસાર્ધમ્ પઞ્ચદશતિથયઃ એતાવન્તમ્ કાલમ્ પશ્યન્તિ । પિતૄણામ્ અમાવાસ્યાયામ્ ઉપરિ સવિતા ભવતિ । [તત્] તેષામ્ અહર્મધ્યમ્ । તતઃ યથા યથા સવિતા પ્રતિપદાદિષુ પરતઃ અવલમ્બતે તથા તથા પિતૄણામ્ મધ્યાહ્નોત્તરભાગઃ, રાશિત્રયાન્તરિતઃ અસ્તમ્ એતિ, અસ્તમિતઃ પક્ષેણ રાશિષડન્તરિતઃ પ્રાચ્યામ્ ઉદેતિ । અતઃ તેષામ્ પક્ષઃ અહઃ, પક્ષઃ રાત્રિઃ ઇતિ
। કુદિનાર્ધમ્ ઇહ મનુજાઃ । કુદિનમ્ ભૂદિનમ્ રવ્યુદયાત્ રવ્યુદયમ્ યાવત્, તદર્ધમ્ ઇહ મનુજાઃ પશ્યન્તિ । સર્વમ્ યથાવત્ સ્થિતમ્ ગોલે પ્રદર્શયેત્ ઇતિ

[ ખગોલે ક્ષિતિજમણ્ડલમ્ ]
ખગોલે ક્ષિતિજમણ્ડલપ્રદર્શનાય આહ ã
પૂર્વાપરમ્ અધઊર્ધ્વમ્ મણ્ડલમ્ અથ દક્ષિણોત્તરમ્ ચ એવ ।
ક્ષિતિજમ્ સમપાર્શ્વસ્થમ્ ભાનામ્ યત્ર ઉદયાસ્તમયૌ

પૂર્વાપરમણ્ડલમ્ તત્ ઇહ ખગોલપ્રમાણમ્ । સ એવ ઊર્ધ્વમ્ ઉપર્યધોવગાહિ સર્વભપઞ્જરાણામ્ । તથા દક્ષિણોત્તરમ્ અન્યત્ મણ્ડલમ્ તાવત્પ્રમાણમ્, દક્ષિણોત્તરાવગાહિ યામ્ય ઉત્તરમણ્ડલમ્ ઉપરિ અધઃ ચ જનિતસ્વસ્તિકમ્ । ક્ષિતિજમ્ સમપાર્શ્વસ્થમ્ તથા અન્યત્ મણ્ડલમ્ તાવત્ એવ । સમપાર્શ્વાવગાહિ પરિકરવત્ દિક્ચતુષ્ટયજનિતસ્વસ્તિકમ્ ક્ષિતિજ ઇતિ ઉચ્યતે । ભાનામ્ યત્ર ઉદયાસ્તમયૌ । યત્ર મણ્ડલે ભાનામ્ ઉદયાસ્તમયૌ લક્ષ્યેતે । હરિજમ્
ઇતિ કૈશ્ચિત્ ઉચ્યતે । અયમ્ ખગોલઃ સર્વભપઞ્જરાણામ્ બહિઃ અવતિષ્ઠતે

[ ઉન્મણ્ડલમ્ ]
ઉન્મણ્ડલપ્રદર્શનાય આહ ã
પૂર્વાપરદિગ્લગ્નમ્ ક્ષિતિજાત્ અક્ષાગ્રયોઃ ચ લગ્નમ્ યત્ ।
ઉન્મણ્ડલમ્ ભવેત્ તત્ ક્ષયવૃદ્ધી યત્ર દિવસનિશોઃ

દક્ષિણોત્તરક્ષિતિજસ્વસ્તિકાત્ યામ્ય ઉત્તરમણ્ડલે સ્વદેશાક્ષભાગતુલ્યે અન્તરે વેધે કૃત્વા લોહશલાકાગ્રે પ્રવેશ્ય ગોલમ્ નિદધ્યાત્ । તતઃ ઉન્મણ્ડલમ્ દર્શયેત્ । પૂર્વાપરદિગ્લગ્નમ્ પૂર્વાપરયોઃ દિશોઃ લગ્નમ્ । ક્ષિતિજાત્ અક્ષાગ્રયોઃ ચ લગ્નમ્ યત્ । દક્ષિણોત્તરક્ષિતિજસ્વસ્તિકયોઃ ઉપરિ અધઃ સ્વદેશાક્ષભાગતુલ્યે અન્તરે લગ્નમ્ કારયેત્ । તત્ ઉન્મણ્ડલમ્ । ઉદયમણ્ડલમ્ ઉન્મણ્ડલમ્ । યત્ર મણ્ડલે દિવસસ્ય રાત્રેઃ ચ ક્ષયવૃદ્ધી લક્ષ્યેતે ।
વિષુવતિ ઉન્મણ્ડલક્ષિતિજયોઃ એકત્વાત્ દિવસનિશોઃ ક્ષયવૃદ્ધી ન સ્તઃ । વિષુવતઃ ઉત્તરેણ ઉન્મણ્ડલમ્ ઉપરિ ક્ષિતિજમ્ અધઃ અવતિષ્ઠતે । તસ્માત્ ઉત્તરગોલે અપ્રાપ્તે એવ ઉન્મણ્ડલમ્ [સવિતા] ચરદલઘટિકાપ્રમાણેન ઉદેતિ । પશ્ચાત્ ઉન્મણ્ડલમ્ અતિક્રાન્તઃ અસ્તમ્ એતિ । અતઃ દિવસઃ ઉત્તરગોલે વર્ધતે । દક્ષિણગોલે ઉન્મણ્ડલમ્ અતિક્રાન્તઃ ક્ષિતિજાત્ ઉદેતિ । અપ્રાપ્તઃ એવ અસ્તમેતિ । અતઃ દક્ષિણગોલે રાત્રિઃ ઉપચીયતે । અતઃ તત્તુલ્યા દિવસનિશોઃ ક્ષયવૃદ્ધી । તદર્થમ્
ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ષષ્ટ્યા ગ્રહભુક્તિઃ લભ્યતે, તદા ચરદલઘટિકાભિઃ કિયતી ઇતિ । લબ્ધમ્ ઉત્તરગોલે રવૌ ઉદયે વિશોધયેત્ । યામ્યે વિપરીતમ્ । એવમ્ ઉત્તરદિશિ વ્યવસ્થિતાનામ્ ક્રમેણ દિવસનિશોઃ મહત્યૌ ક્ષયવૃદ્ધી ભવતઃ । યત્ર દેશે રવિઃ મિથુનાન્તસ્થઃ ન અસ્તમ્ એતિ, ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ, તત્ર ત્રિંશદ્ઘટિકાઃ ચરમ્, પઞ્ચદશઘટિકાઃ ચરાર્ધમ્ । તસ્ય કાષ્ઠસ્ય જ્યા ચરજ્યા । તયા વિપરીતકર્મણા ક્ષિતિજ્યા આનીયતે ã યદિ વ્યાસાર્ધસ્ય ઇયમ્ [વ્યાસાર્ધતુલ્યા]
ચરજ્યા તદા મિથુનાન્તસ્વાહોરાત્રાર્ધસ્ય કા ઇતિ મિથુનાન્તસ્વાહોરાત્રાર્ધતુલ્યા ક્ષિતિજ્યા લભ્યતે । તસ્યાઃ ક્ષિતિજ્યાયાઃ મિથુનાન્તાપક્રમજ્યાયાઃ ચ વર્ગયુતેઃ મૂલમ્ અર્કાગ્રા ત્રિજ્યાતુલ્યા । તેન તત્ર દેશે યામ્ય ઉત્તરે ક્ષિતિજાત્ ઉપરિ ક્રમેણ [સમ]મણ્ડલમ્ અવગાહ્ય ખમધ્યાત્ દક્ષિણેન દ્વિચત્વારિંશદ્ભાગે [યામ્ય ઉત્તરમ્ અતિક્રમ્ય] તતઃ પ્રથમોદયે પુનર્ ક્ષિતિજમ્ આપ્નોતિ ચ એવ । તત્ર ષષ્તિઃ નાડ્યઃ દિવસઃ ઉપલક્ષ્યતે । સ્વાર્કાગ્રતઃ [ક્ષિતિજ્યા । તદર્થમ્ ત્રૈરાશિકમ્]
ã અર્કાગ્રયા ઇષ્ટતુલ્યયા ક્ષિતિજ્યા લભ્યતે વ્યાસાર્ધેન કિમ્ ઇતિ । ગુણકભાજકયોઃ તુલ્યત્વાત્ નષ્ટયોઃ ક્ષિતિજ્યાપ્રમાણા અક્ષજ્યા ભવતિ । તત્ કથમ્? અક્ષઃ ષટ્ષષ્ટિભાગાઃ । તત્ર દેશે વ્યભિચારાત્ ગ્રહગતિઃ । ઉત્તરેણ તસ્માત્ ઇયમ્ વ્યવસ્થા ન અસ્તિ ઇતિ

[ ખગોલાપેક્ષયા દ્રષ્ટુઃ સ્થિતિઃ ]
પ્રાચ્યાદિવ્યવસ્થાપ્રતિપાદનાય આહ ã
પૂર્વાપરદિગ્રેખા અધઃ ચ ઊર્ધ્વા દક્ષિણોત્તરસ્થા ચ ।
એતાસામ્ સમ્પાતઃ દ્રષ્ટા યસ્મિન્ ભવેત્ દેશે

પૂર્વાપરરેખા, અધઃ ચ ઊર્ધ્વા ચ યા રેખા, દક્ષિણોત્તરસ્થા ચ । ચ[કારઃ] સમુચ્ચયે । એતાસામ્ રેખાણામ્ સમ્પાતઃ એકત્ર યોગઃ, યસ્મિન્ દેશે દ્રષ્ટા તત્ર તત્ર તાસામ્ સમ્પાતઃ ।
તસ્માત્ દ્રષ્ટૃવશાત્ દિગ્વ્યવસ્થા । યત્ર દ્રષ્ટા રવિમ્ ઉદ્ગચ્છન્ પશ્યતિ સા પ્રાચી, યત્ર [રવિઃ] મધ્યાહ્નમ્ કરોતિ સા દક્ષિણા, યત્ર અસ્તમ્ એતિ સા પરા, યત્ર અર્ધરાત્રમ્ કરોતિ સા ઉત્તરા । સર્વેષામ્ ઉત્તરઃ મેરુઃ । લઙ્કાનિવાસિનામ્ યદા મધ્યાહ્ને રવિઃ ભવતિ રોમકનિવાસિનામ્ ઉદેતિ । તત્ર લઙ્કાપ્રદેશે તેષામ્ પ્રાચી । તદપેક્ષયા સ્વસ્થાનાત્ ઉત્તરઃ મેરુઃ પ્રતિભાસતે । યદા રોમકે મધ્યાહ્નઃ તદા સિદ્ધપુરનિવાસિનામ્ ઉદયઃ [તત્ર રોમકપ્રદેશે
તેષામ્ પ્રાચી] । તદપેક્ષયા તેષામ્ સ્વસ્થાનાત્ ઉત્તરઃ મેરુઃ । એવમ્ યમકોટ્યામ્ અપિ ।
ભૂમૌ યાવત્તાવત્પ્રમાણમ્ વૃત્તમ્ આલિખ્ય પૂર્વાહ્ણે [અપરાહ્ણે ચ] છાયામ્ લક્ષયેત્ । યત્ર પ્રદેશે શઙ્કુચ્છાયા વૃત્તમ્ પ્રવિશતિ સા પશ્ચિમા । યત્ર નિર્યાતિ સા પ્રાચી । તદગ્રયોઃ મત્સ્યમ્ ઉત્પાદ્ય તન્મુખપુચ્છસ્પૃક્સૂત્રમ્ પ્રસારયેત્ । સા દક્ષિણોત્તરા દિગ્ ભવતિ । અથવા ત્રિચ્છાયાગ્રમત્સ્યદ્વયમુખપુચ્છસ્પૃક્સૂત્રદ્વયસમ્પાતઃ ઉત્તરા દક્ષિણા ચ । [અથવા દિક્] પ્રસાધનીયા ચિત્રાસ્વાત્યોઃ

[ દૃઙ્મણ્ડલમ્ દૃક્ક્ષેપમણ્ડલમ્ ચ ]
[ દૃઙ્મણ્ડલદૃક્ક્ષેપમણ્ડલસ્વરૂપમ્ આહ ã]
ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાત્ દ્રષ્ટુઃ જ્ઞેયમ્ દૃઙ્મણ્ડલમ્ ગ્રહાભિમુખમ્ ।
દૃક્ક્ષેપમણ્ડલમ્ અપિ પ્રાગ્લગ્નમ્ સ્યાત્ ત્રિરાશ્યૂનમ્

દૃઙ્મણ્ડલમ્ [દ્રષ્ટુઃ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાત્] ગ્રહાભિમુખમ્ [ભવતિ] । યત્ર દ્રષ્ટા ભવતિ તત્ર અસ્ય મધ્યમ્, યત્ર ગ્રહઃ તત્ર અસ્ય પરિધિઃ, યાવાન્ દૃગ્ગ્રહયોઃ અન્તરમ્ તાવતા વિષ્કમ્ભાર્ધેન દૃઙ્મણ્ડલમ્ પ્રદૃશ્યમ્ । તત્ એવ મધ્યાહ્નસ્થિતે ગ્રહે દૃક્ક્ષેપમણ્ડલમ્ ભવતિ । દૃક્ક્ષેપમણ્ડલમ્ અપિ । સમમણ્ડલમધ્યાત્ દક્ષિણેન ઉત્તરેણ વા યત્ર ગ્રહાભિમુખમ્ દૃષ્ટેઃ ક્ષેપઃ તત્ર યઃ મહાપ્રમાણકક્ષ્યઃ ગ્રહઃ સ સ્તોકતરમ્ ક્ષિપ્યતે,
અલ્પપ્રમાણકક્ષ્યઃ બહુતરમ્ ક્ષિપ્યતે ઇતિ । એતત્ મધ્યાહ્ને દૃગ્જ્યાપ્રમાણવ્યાસાર્ધેન સમમણ્ડલમધ્યાત્ બધ્નીયાત્ । અસ્ય આનયનોપાયઃ ã પ્રાગ્લગ્નમ્ સ્યાત્ ત્રિરાશ્યૂનમ્ । પર્વકાલઘટિકાઃ પૂર્વાહ્ણે દિનાર્ધાત્ શોધયેત્ । શેષપ્રાણાન્ ત્રૈરાશિકાનીતરવિભુક્તલઙ્કોદયપ્રાણૈઃ ઊનીકુર્યાત્ । શેષેભ્યઃ યાવત્ લઙ્કોદયપ્રાણાઃ શુધ્યન્તિ તાવત્ શોધ્યાઃ । તાન્વન્તઃ એવ રાશયઃ વિશોધ્યન્તે । શેષપ્રાણાન્ ત્રિંશતા ગુણયેત્, અશુદ્ધલઙ્કોદયેન વિભજેત્, લબ્ધમ્ ભાગાદિ
પૂર્વવિશોધિતૈઃ એવ શોધયેત્ । પૂર્વાહ્ણે મધ્યલગ્નમ્ ભવતિ । અપરાહ્ણે અધિકત્વાત્ રવેઃ યાવન્તઃ લઙ્કોદયાઃ વિશુધ્યન્તિ તાવન્તઃ પ્રક્ષિપ્ય લગ્નમ્ ક્રિયતે । આચાર્યેણ સ્થૂલપ્રકૃત્યા ઇષ્ટઘટિકાભિઃ પૂર્વલગ્નમ્ લગ્નવિધિના કૃત્વા ત્રિરાશ્યૂનમ્ ક્રિયતે, મધ્યલગ્નમ્ ભવતિ ઇતિ । રાશયઃ લઙ્કોદયૈઃ મધ્યમ્ અવગાહન્તે ઇતિ લઙ્કોદયૈઃ યત્ મધ્યલગ્નમ્ તત્ સૂક્ષ્મમ્ ઇતિ । તસ્ય અપક્રમકાષ્ઠમ્ સ્વદેશાક્ષભાગયુતમ્ સમદિશોઃ ભિન્નદિશોઃ વિશુદ્ધમ્
ખમધ્યરવિકક્ષ્યાન્તરાલમ્ ભવતિ । તસ્ય જીવા મધ્યજ્યા ઇતિ ઉચ્યતે । ચન્દ્રસ્ય અપક્રમકાષ્ઠમ્ વિક્ષેપયુતમ્ વિયુતમ્ ક્રિયતે । યતઃ વિમણ્ડલે ચન્દ્રઃ તતઃ અક્ષભાગયુતવિયુતસ્ય જ્યા ચન્દ્રમધ્યજ્યા ભવતિ । અનયા અત્ર મધ્યજ્યા વ્યાખ્યાતા

[ સ્વયંવહગોલયન્ત્રમ્ ]
સ્વયંવહગોલયન્ત્રપ્રતિપાદનાય આહ ã
કાષ્ઠમયમ્ સમવૃત્તમ્ સમન્તતઃ સમગુરુમ્ લઘુમ્ ગોલમ્ ।
પારતતૈલજલૈઃ તમ્ ભ્રમયેત્ સ્વધિયા ચ કાલસમમ્

કાષ્ઠૈઃ નિર્મિતમ્ કાષ્ઠમયમ્ શ્રીપર્ણ્યાદિભિઃ પૂર્વવત્ । સમવૃત્તમ્ । સર્વેષુ પ્રદેશેષુ [સમમ્], ન હીનાધિકમ્ ઇતિ । સમગુરુમ્ । સમન્તતઃ સમા ગુરુતા કાર્યા । યદિ અતિમાત્રગુરુઃ ભવતિ પાષાણવત્ નિશ્ચલઃ સ્યાત્, [મહતા કાલેન ભ્રમતિ ઇતિ અતઃ] સમવૃત્તમ્ સમગુરુમ્ । લઘુમ્ અત્ર અપિ સમશબ્દઃ પ્રયોક્તવ્યઃ । એતત્ ગુણવિશિષ્ટમ્ ગોલમ્ કથમ્ ભ્રમયેત્? પારતતૈલજલૈઃ ઇતિ । સ્વધિયા ચ સ્વકીયપ્રજ્ઞયા ચ તમ્ ભ્રમયેત્ । કાલસમમ્ કાલેન
સમમ્ કાલસમમ્ । કાલસમમ્ અહોરાત્રસમમ્ યથા ભ્રમતિ તથા ભ્રમયેત્ । તત્ યથા ã ષષ્ટિઘટિકાઙ્કિતસ્વાહોરાત્રમણ્ડલે કન્યાતુલાસન્ધિપ્રદેશે કીલકમ્ ઈષત્ ઉન્નતમ્ એકમ્ કારયેત્ । સિદ્ધપૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરસ્થાને જલપાત્રમ્ એકમ્ સ્થાપયેત્ । પાત્રમ્ ચ સમમ્ વત્તમ્ દીર્ઘમ્ [તલ]મધ્યનિહિતસૂક્ષ્મચ્છિદ્રમ્ ઘટિકાષષ્ટ્યા જલપૂર્ણમ્ યથા રિક્તમ્ ભવતિ તથા સ્વધિયા પ્રસાધ્ય તતઃ કર્મ ક્રિયતે । યાવત્ પાત્રાત્ ઉદકમ્ સ્રવતિ તાવત્ ગુરુત્વાત્
અલાબુઃ જલવશાત્ અધોગચ્છન્ ગોલમ્ આકર્ષતિ । એવમ્ સકૃત્ યુક્તઃ ગોલઃ પરમાર્થભગોલવત્ અહોરાત્રે ભ્રમતિ । પ્રથમમ્ તામ્રકીલકે પાશકસૂત્રસ્ય એકમ્ અગ્રમ્ બધ્વા ગોલયન્ત્રમ્ અધસ્તાત્ પ્રભૃતિ પરિવેષ્ટ્ય તત્ર એવ પ્રદેશે સૂત્રમ્ પ્રાપયેત્ ઇતિ ક્રમઃ

[ અક્ષક્ષેત્રમ્ ]
વિષુવત્ જ્યાપ્રદેશપ્રતિપાદનાય આહ ã
દૃગ્ગોલાર્ધકપાલે જ્યાર્ધેન વિકલ્પયેત્ ભગોલાર્ધમ્ ।
વિષુજ્જીવાક્ષભુજા તસ્યાઃ તુ અવલમ્બકઃ કોટિઃ

દૃગ્ગોલાર્ધમ્ ઘટકપાલવત્ અવસ્થિતત્વાત્ દૃગ્ગોલાર્ધકપાલમ્ । ભગોલાર્ધમ્ એવ કેવલમ્ દૃશ્યતે । યેન વ્યવહારઃ દૃશ્યઃ । ભગોલાર્ધમ્ જાતૌ એકવચનમ્ । જ્યાર્ધેન વિકલ્પયેત્ । ભૂમૌ વૃત્તમ્ આલિખ્ય પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરદિક્ચિહ્નિતમ્ કૃત્વા એકૈકસ્મિન્ ચતુર્થભાગે રાશિત્રયમ્ અઙ્કયેત્ । પુનર્ એકૈકઃ રાશિઃ અષ્ટધા વિભજેત્ । તત્ર સૂત્રાણિ પ્રસારયિતવ્યાનિ । તાનિ જ્યાસૂત્રાણિ । તદર્ધાનિ જ્યાર્ધાનિ । અથવા અન્યઃ વિકલ્પક્રમઃ । વિષુવજ્જીવાક્ષભુજા
। સમમણ્ડલસ્ય વિષુવતઃ ઉત્તરેણ અક્ષતુલ્યાન્તરે અવસ્થિતત્વાત્ અક્ષઃ ઇતિ ઉચ્યતે । તસ્ય અક્ષકાષ્ઠસ્ય ભુજા, અક્ષજ્યા વિષુવજ્જ્યા ઇતિ પર્યાયાઃ । વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ । ભુજાકર્ણકૃતિવિશેષમૂલમ્ અવલમ્બકઃ । સા કોટિઃ ઇતિ । એતત્ ગોલે પ્રદર્શયેત્ । સમમણ્ડલમધ્યાત્ દક્ષિણેન આક્ષજ્યાતુલ્યે અન્તરે સૂત્રસ્ય એકમ્ અગ્રમ્ બધ્વા ગ્રહમ્ પ્રાપયેત્ । સઃ અવલમ્બકઃ । ભુજાકોટિવર્ગયોગસ્ય મૂલમ્ કર્ણઃ વ્યાસાર્ધમ્ ઇતિ । એવમ્ અન્યત્ર અપિ દૃગ્ગોલાર્ધે કલ્પિતજ્યાર્ધેષુ
ભુજાકોટિકર્ણવ્યવસ્થા કલ્પનીયા

[ સ્વાહોરાત્રાર્ધવિષ્કમ્ભઃ ]
અપક્રમાદિભિઃ ભુજાદિકલ્પનામ્ આહ ã
ઇષ્ટાપક્રમવર્ગમ્ વ્યાસાર્ધકૃતેઃ વિશોધ્ય યત્ મૂલમ્ ।
વિષુવદુદગ્દક્ષિણતઃ તત્ અહોરાત્રાર્ધવિષ્કમ્ભઃ

સૂર્યસ્ય ઇષ્ટાપક્રમજ્યાયાઃ ચન્દ્રસ્ય ઇષ્ટાપક્રમજ્યાયાઃ ચ યઃ વર્ગઃ સ ઇષ્ટાપક્રમવર્ગઃ । તમ્ વ્યાસાર્ધકૃતેઃ વિશોધ્ય [શેષસ્ય] યત્ મૂલમ્ તત્ વિષુવતઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા અહોરાત્રસ્ય વિષ્કમ્ભઃ ભવતિ । ક્રાન્તિજ્યા ભુજા । વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ । તયોઃ યત્ વર્ગવિશેષમૂલમ્ તત્ સ્વાહોરાત્રાર્ધવિષ્કમ્ભઃ । પૂર્વવિધિના તત્ ઉત્તરગોલે ઉત્તરેણ, દક્ષિણગોલે દક્ષિણેન પ્રદર્શયેત્

[ મેષાદીનામ્ લઙ્કોદયાઃ ]
લઙ્કોદયપ્રાણાનયનમ્ આહ ã
ઇષ્ટજ્યાગુણિતમ્ અહોરાત્રવ્યાસાર્ધમ્ એવ કાષ્ઠાન્ત્યમ્ ।
સ્વાહોરાત્રાર્ધહૃતમ્ ફલમ્ અજાત્ લઙ્કોદયપ્રાગ્જ્યાઃ

ઇષ્ટજ્યા ઇતિ મેષવૃષમિથુનાન્તજ્યાઃ ગૃહ્યન્તે । એતાભિઃ ગુણિતમ્ અહોરાત્રવ્યાસાર્ધમ્ સ્વાહોરાત્રાર્ધવિષ્કમ્ભઃ ઇતિ અર્થઃ । કાષ્ઠસ્ય અન્તઃ કાષ્ઠાન્તઃ, તત્ર ભવમ્ કાષ્ઠાન્ત્યમ્ । નવતિઃ ભાગાઃ યસ્મિન્ [કાષ્ઠે તસ્ય અન્તે ભવમ્] યત્ સ્વહોરાત્રાર્ધમ્ તત્ એવ [ઇષ્ટ]જ્યાભિઃ ગુણિતમ્ સ્વહોરાત્રાર્ધહૃતમ્ સ્વકીયસ્વકીયાહોરાત્રાર્ધહૃતમ્ ફલમ્ ઇષ્ટલઙ્કોદયપ્રાગ્જ્યાઃ । અજાત્ મેષાત્ પ્રભૃતિ કાષ્ઠમ્ ભવતિ ઇતિ કાષ્ઠીક્રિયતે । [મિથુનાન્ત]પ્રાગ્જ્યાકાષ્ઠાત્
વૃષાન્તપ્રાગ્જ્યાકાષ્ઠમ્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ મિથુનસ્ય લઙ્કોદયપ્રાણાઃ । [એવમ્] વૃષાન્તપ્રાગ્જ્યાકાષ્ઠાત્ [મેષાન્તપ્રાગ્જ્યાકાષ્ઠમ્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ વૃષભસ્ય લઙ્કોદયપ્રાણાઃ] । સ્વરૂપતઃ એવ મેષ[લઙ્કો]દયપ્રાણાઃ ભવન્તિ

[ ક્ષિતિજ્યા ]
દિનનિશોઃ ક્ષયવૃદ્ધિપ્રતિપાદનાય આહ ã
ઇષ્ટાપક્રમગુણિતામ્ અક્ષજ્યામ્ લમ્બકેન હૃત્વા યા ।
સ્વાહોરાત્રે ક્ષિતિજા ક્ષયવૃદ્ધિજ્યા દિનનિશોઃ સા

ઇષ્ટાપક્રમેણ ગુણિતામ્ ઇષ્ટાપક્રમગુણિતામ્ । [ઇષ્ટાપક્રમગુણિતામ્] અક્ષજ્યામ્ લમ્બકેન હૃત્વા ફલમ્ સ્વાહોરાત્રમણ્ડલે ક્ષિતિજ્યા ભવતિ । તત્ર ઇષ્ટાપક્રમજ્યા કોટિઃ, ક્ષિતિજ્યા ભુજા, તદ્વર્ગયુતિમૂલમ્ કર્ણઃ અર્કાગ્રા ભવતિ ઇતિ । પૂર્વાપરસ્વસ્તિકયોઃ અર્કાગ્રયોઃ સૂત્રમ્ બધ્વા ભુજકોટિવાસના પ્રદર્શ્યા । ક્ષિતિજોન્મણ્ડલયોઃ અન્તરમ્ ક્ષિતિજા ઇતિ । તયા દિનનિશોઃ ક્ષયવૃદ્ધી । પૂર્વક્ષિતિજાત્ ઉપર્યધોવ્યવસ્થિતોન્મણ્ડલ[ક્ષિતિજયોઃ મધ્યે જ્યા]વત્ સા
પ્રદર્શ્યતે

[ સ્વદેશોદયાઃ ]
રાશ્યુદયકાલપ્રતિપાદનાય આહ ã
ઉદયતિ હિ ચક્રપાદઃ ચરદલહીનેન દિવસપાદેન ।
પ્રથમઃ અન્ત્યઃ ચ અથ અન્યૌ તત્સહિતેન ક્રમોત્ક્રમશઃ

ઉદયતિ દર્શનમ્ યાતિ, અર્ધમ્ ઉપરિ ચક્રપાદઃ, ત્રયઃ રાશયઃ । ચરદલહીનેન દિવસપાદેન ઇતિ અનેન લઙ્કોદયાઃ ત્રયઃ પરિગૃહ્યન્તે । યતઃ ત્રિભિઃ મેષાદિલઙ્કોદયૈઃ પઞ્ચદશઘટિકાઃ તાઃ સ્વાહોરાત્રચતુર્થઃ અંશઃ, તતઃ ક્રમેણ વ્યવસ્થિતલઙ્કોદયપ્રાણેભ્યઃ મેષાદિચરદલપ્રાણાન્ સ્વદેશાક્ષોત્પન્નાન્ સ્વકીયાન્ વિશોધયેત્ । મેષાદીનામ્ સ્વદેશોદયાઃ ભવન્તિ । અન્ત્યઃ ચક્રપાદઃ મીનકુમ્ભમકરાઃ । એતે અપિ ચરદલહીનેન ચક્રપાદેન ઉદયન્તિ
। ચરદલસહિતેન દિવસપાદેન । અત્ર અપિ દિવસપાદગ્રહણેન કર્કટસિંહકન્યાયાઃ ઉત્ક્રમેણ લઙ્કોદયાઃ ગૃહ્યન્તે । તેન કર્કટસિંહકન્યાયાઃ ચરપ્રાણૈઃ ઉત્ક્રમેણ સહિતાઃ ઉદયન્તિ । ક્રમોત્ક્રમશઃ ઇતિ । ક્રમોત્ક્રમગત્યા ક્રમેણ ચરદલહીનાઃ મેષવૃષમિથુનાઃ, ઉત્ક્રમેણ સહિતાઃ કર્કટસિંહકન્યાઃ । એતે એવ ઉત્ક્રમેણ તુલાવૃશ્ચિકધનૂંષિ । તતઃ મકરકુમ્ભમીનાઃ ઉત્ક્રમેણ ચરદલહીનાઃ । મેષવૃષમિથુનાઃ ક્રમેણ અપમણ્ડલે તિર્યગ્વ્યવસ્થિતાઃ,
તેન મેષઃ શીઘ્રમ્ ઉદેતિ અતઃ ચરદલાસુભિઃ અપચીયતે । એવમ્ વૃષઃ મિથુનઃ ચ । એતૈઃ મકરાદયઃ વ્યાખ્યાતાઃ । કર્કટસિંહકન્યાઃ [તદ્ભિન્ન]સંસ્થાનત્વાત્ ચિરેણ ઉદ્ગચ્છન્તિ । અતઃ ચરદલપ્રાણૈઃ ઉપચીયન્તે । એતૈઃ તુલાદયઃ વ્યાખ્યાતાઃ ।
ક્ષિતિજ્યા વ્યાસાર્ધગુણા સ્વાહોરાત્રાર્ધહૃતા ચરજ્યા, તત્કાષ્ઠમ્ ચરદલપ્રાણાઃ । પૃથક્ મેષાદીનામ્ લઙ્કોદયવત્ ઉત્પાદ્યાઃ । સ્વદેશરાશ્યુદયૈઃ ઇષ્ટકાલલગ્નાર્થમ્ સૂર્યોદયાત્ પ્રભૃતિ ઘટિકાઃ પ્રાણીકૃત્ય સૂર્યભોગ્યરાશ્યુદયપ્રાણાઃ તેભ્યઃ વિશોધયેત્ । સૂર્યે ભોગ્યાંશમ્ ક્ષેપ્યમ્ । પુનર્ યાવન્તઃ રાશ્યુદયાઃ શુદ્ધ્યન્તિ તાવન્તઃ વિશોધ્ય સૂર્યે રાશયઃ ક્ષિપ્યન્તે । શેષમ્ ત્રિંશતા ગુણિતમ્ અસુદ્ધોદયભક્તમ્ ભાગાદિ વર્ધિતરવૌ ક્ષિપેત્ । લગ્નમ્
ભવતિ । એવમ્ રાત્રૌ અપિ રાત્રિગતઘટિકાઃ દિનમાનઘટિકાસુ પ્રક્ષિપ્ય લગ્નમ્ અનેન વિધિના કર્તવ્યમ્ । રાત્રિશેષઘટિકાભિઃ વિપરીતકર્મણા રવેઃ ગતભાગાદિના તદુત્ક્રમેણ યાવન્તઃ ઉદયપ્રાણાઃ વિશુદ્ધેયુઃ તાવન્તઃ શોધનીયાઃ ] શેષમ્ ત્રિંશતા ગુણિતમ્ વર્તમાનોદયભક્તમ્ ભાગાદિ શોધિતમ્ ઉદયલગ્નમ્ ।
અથ રવેઃ લગ્નસ્ય ચ અન્તરકાલસાધનમ્ । રવેઃ અભુક્તભાગૈઃ અભ્યુદયમ્ સંગુણ્ય ત્રિંશતા ભજેત્ । લબ્ધમ્ રવેઃ અભુક્તપ્રાણાઃ । એવમ્ લગ્નભુક્તભાગૈઃ તદુદયમ્ સંગુણ્ય ત્રિંશતા વિભજેત્ । લબ્ધમ્ લગ્નભુક્તપ્રાણાઃ । અન્તરપ્રાણયુક્તાઃ ષડ્ભિઃ ભક્તાઃ વિઘટિકાઃ, ષષ્ટ્યા ઘટિકાઃ, સૂર્યોદયાત્ આરભ્ય ભવન્તિ

[ ઇષ્ટકાલશઙ્કુઃ ]
[ ઇષ્ટકાલશઙ્ક્વાનયનાર્થમ્ આહ ã ]
સ્વાહોરાત્રેષ્ટજ્યા ક્ષિતિજાત્ અવલમ્બકાહતામ્ કૃત્વા ।
વિષ્કમ્ભાર્ધવિભક્તે દિનસ્ય ગતશેષયોઃ શઙ્કુઃ

[સ્વાહોરાત્રે]ષ્ટજ્યાનયનમ્ દિનગતશેષઘટિકાભ્યઃ । ઉત્તરગોલે ક્ષિતિજ[મ્ ઉન્મણ્ડલા]ત્ અધઃ વ્યવસ્થિતમ્ અતઃ ચરદલઘટિકાઃ [દિનગતશેષઘટિકાભ્યઃ ] વિશોધ્ય નિષ્પન્નાઃ ઉન્મણ્ડલાવધેઃ ભવન્તિ । તાઃ પ્રાણીકૃત્ય જીવા ગ્રાહ્યા । ચરદલજ્યયા સૌમ્યેતરગોલયોઃ યુતવિયુતા ક્ષિતિજાવધેઃ ભવતિ । [અતઃ ત્રૈરાશિકમ્] ã યદિ વ્યાસાર્ધમણ્ડલે ઇયમ્ જ્યા ભવતિ સ્વાહોરાત્રાર્ધમણ્ડલે કિયતી ઇતિ ક્ષિતિજમણ્ડલાવધેઃ સ્વાહોરાત્રેષ્ટજ્યા અભિધીયતે ।
તામ્ ઇષ્ટજ્યામ્ અવલમ્બકાહૃતામ્ કૃત્વા વિષ્કમ્ભાર્ધેન વ્યાસાર્ધેન વિભજેત્ । દિવસસ્ય પૂર્વાહ્ણે ગતસ્ય, અપરાહ્ણે શેષસ્ય શઙ્કુઃ ભવતિ ।
ચન્દ્રશઙ્ક્વાનયનમ્ । રાત્રૌ ચન્દ્રચ્છાયા ઉપલક્ષયેત્ । તત્ર પૂર્વકપાલે ચન્દ્રમસઃ ઇષ્ટકાલઘટિકાઃ, અપરકપાલે તુ ચન્દ્રાસ્તલગ્નાન્તરાલઘટિકાઃ ચન્દ્રમસઃ શેષઘટિકાઃ આનીય ઇષ્ટકર્મ । ચન્દ્રસ્વાહોરાત્રાર્ધમ્ ક્ષિતિજ્યામ્ ચરદલજ્યામ્ ચ આનીય ચરદલવિપર્યયનિષ્પન્નપ્રાણૈઃ સૂર્યવત્ કર્મ કર્તવ્યમ્ । અથ સ્વાહોરાત્રેષ્ટજ્યા દ્વાદશગુણા વિષુવત્કર્ણેન ભક્તા ઇષ્ટશઙ્કુઃ ભવતિ । અથવા ચરદલેન અધિકોનઘટિકાજ્યામ્
ચરદલજ્યાવિપર્યયનિષ્પન્નામ્, લમ્બકગુણિતામ્ સ્વાહોરાત્રેણ સંગુણ્ય ત્રિજ્યાવર્ગેણ [વિભજ્ય] શઙ્કુલબ્ધિઃ । અથવા તામ્ દ્વાદશગુણસ્વાહોરાત્રેણ સંગુણ્ય વિષુવત્કર્ણગુણવ્યાસાર્ધેન ભજેત્ । ફલમ્ શઙ્કુઃ ।
દિવસગતઘટિકાનયને ચ શઙ્કુના ગુણિતમ્ વ્યાસાર્ધમ્ શઙ્કુચ્છાયાવર્ગયુતિમૂલેન ભક્તમ્ બૃહચ્છઙ્કુઃ ભવતિ । ત્રિજ્યાગુણિતઃ લમ્બકભક્તઃ સ્વાહોરાત્રેષ્ટજ્યા લભ્યતે । તેન ઉત્તરગોલે ક્ષિતિજ્યા શોધ્યતે, દક્ષિણે ક્ષિપ્યતે । તતઃ વ્યાસાર્ધેન હત્વા સ્વાહોરાત્રાર્ધેન ભજેત્ । લબ્ધસ્ય કાષ્ઠમ્ ઉત્તરગોલે ચરદલયુતમ્ દક્ષિણે હીનમ્ દિનગતશેષપ્રાણાઃ [ ભવન્તિ । તૈઃ ] પ્રાગ્વત્ ઘટિકાઃ

[ શઙ્ક્વગ્રમ્ ]
શઙ્ક્વગ્રપ્રદર્શનાય આહ ã
વિષુવજ્જીવાગુણિતઃ સ્વેષ્ટઃ શઙ્કુઃ સ્વલમ્બકેન હૃતઃ ।
અસ્તમયોદયસૂત્રાત્ દક્ષિણતઃ સૂર્યશઙ્ક્વગ્રમ્

સ્વેષ્ટશઙ્કુઃ ઇષ્ટકાલોત્પન્નશઙ્કુઃ, વિષુવજ્જ્યયા અક્ષજીવયા ગુણિતઃ લમ્બકેન ભક્તઃ અસ્તોદયસૂત્રાત્ દક્ષિણતઃ સૂર્યશઙ્ક્વગ્રમ્ ભવતિ । શઙ્કોઃ અગ્રમ્ અન્તરાલમ્ શઙ્કુમૂલાત્ સમોત્તરાવગાહિસૂત્રમ્ યાવત્ અસ્તમયોદય[સૂત્ર]મ્ ઇતિ ।
ક્ષિતિજમણ્ડલે પ્રાક્સ્વસ્તિકાત્ દક્ષિણમ્ ઉત્તરમ્ વા અર્કાગ્રાકાષ્ઠતુલ્યાન્તરે સૂત્રસ્ય એકમ્ અગ્રમ્ બધ્વા, દ્વિતીયમ્ અગ્રમ્ તાવત્ [અર્કાગ્રાકાષ્ઠતુલ્યાન્તરે] એવ અપરભાગે બધ્નીયાત્ । તત્ પૂર્વાપરાયતમ્ ઉદયાસ્તસૂત્રમ્ । તસ્ય સૂત્રસ્ય શઙ્કુતલસ્ય અન્તરે શઙ્ક્વગ્રમ્ । શઙ્કુમૂલાત્ ભૂમધ્યમ્ યાવત્ સૂત્રમ્ દૃગ્જ્યા । ભૂમધ્યાત્ ઉપરિ શઙ્કુમસ્તકપ્રાપિ યત્ સૂત્રમ્ કર્ણઃ વ્યાસાર્ધમ્ ઇતિ

[ અર્કાગ્રા ]
અર્કાગ્રાનયનાય આહ ã
પરમાપક્રમજીવામ્ ઇષ્ટજ્યાર્ધાહતામ્ તતઃ વિભજેત્ ।
જ્યા લમ્બકેન લબ્ધાર્કાગ્રા પૂર્વાપરે ક્ષિતિજે

પરમાપક્રમજ્યા ચતુર્વિંશતિભાગજ્યા 1397 । તામ્ ઇષ્ટસ્ય રવેઃ ભુજજ્યયા ગુણિતામ્ [કૃત્વા] લમ્બકેન વિભજેત્ , [લબ્ધા જ્યા] અર્કાગ્રા ભવતિ । ઇયતિ અધ્વનિ વિષુવતઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા રવિઃ ઉદેતિ, પૂર્વાપરે ચ ક્ષિતિજમણ્ડલપ્રદેશે

[ સમશઙ્કુઃ ]
સમમણ્ડલશઙ્ક્વાનયનાય આહ ã
સા વિષુવજ્જ્યોના ચેત્ વિષુવદુદગ્લમ્બકેન સઙ્ગુણિતા ।
વિષુવજ્જ્યયા વિભક્તા લબ્ધઃ પૂર્વાપરે શઙ્કુઃ

સા ઇતિ અનેન અપક્રમજ્યા ગૃહ્યતે । ઉત્તરગોલે વિષુવજ્જ્યાતુલ્યા ક્રાન્તિજ્યા [યદા] ભવતિ, તદા મધ્યાહ્ને એવ સવિતા સમમણ્ડલમ્ વિશતિ । વિષુવજ્જ્યા [યદા] ક્રાન્તિકાષ્ઠજ્યયા ઊના [તદા] સમમણ્ડલાત્ ઉત્તરેણ યાતિ । [ક્રાન્તિકાષ્ઠજ્યા યદા] વિષુવજ્જ્યયા ઊના તદા સમમણ્ડલમ્ વિશતિ । [ક્રાન્તિકાષ્ઠજ્યા] યદા ઊના વિષુવજ્જ્યયા, તદા [પૂર્વાનીતા અર્કાગ્રા] લમ્બકેન ગુણિતા વિષુવજ્જ્યયા ભક્તા સમમણ્ડલશઙ્કુઃ ભવતિ ।
પૂર્વસમમણ્ડલેન અપરસમમણ્ડલેન [ચ] ક્ષિતિજે અર્કાગ્રાન્તરે અસ્તમયોદયસૂત્રમ્ બધ્વા અર્કાક્રાન્તરાશિભાગપ્રદેશઃ સમપૂર્વાપરમણ્ડલે યત્ર લગ્નમ્ પ્રાગ્બિન્દુતઃ તત્ સમમણ્ડલચાપમ્ તથા ગોલે ભ્રમયેત્ યથા ક્ષિતિજાધોભાગે સમમણ્ડલે તાવતિ અન્તરે લગ્નમ્ ભવેત્ । તયોઃ સમમણ્ડલબિન્દ્વોઃ અન્તરે સૂત્રમ્ બધ્વા તદર્ધમ્ શઙ્કુઃ પૂર્વવત્ એવ પૂર્વાપરરેખાસ્પૃક્ ભવતિ । શઙ્કોઃ ઉત્તરેણ અસ્તમયોદયસૂત્રમ્ યાવત્ અન્તરમ્ શઙ્ક્વગ્રમ્
અર્કાગ્રાતુલ્યમ્ । સમમણ્ડલશઙ્કુઃ અક્ષજ્યયા ગુણિતઃ પરમક્રાન્તિજ્યાભક્તઃ સૂર્યભુજજ્યા ભવતિ । [સૂર્યે મેષાદિગે] તત્કાષ્ઠમ્ આદિત્યઃ, કર્કટકાદિગે ષડ્રાશિવિશુદ્ધમ્, તુલાદિગે ષડ્રાશિયુતમ્, મકરાદિગે ચક્રવિશુદ્ધમ્ રવિઃ ભવતિ ।
છેદ્યકે અપિ ã સમાયામ્ ભૂમૌ વૃત્તમ્ આલિખ્ય દિક્ચિહ્નિતમ્ કૃત્વા સૂર્યબિમ્બોદયે અસ્તે ચ પૂર્વાપરયોઃ બિન્દૂ કૃત્વા પૂર્વાપરરેખાયાઃ દક્ષિણે [મધ્યાહ્નનતજ્યાતુલ્યે અન્તરે] તૃતીયમ્ બિન્દુમ્ પ્રકલ્પ્ય બિન્દુત્રયાવગાહિ મત્સ્યદ્વયેન વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તત્ અર્કભ્રમવૃત્તમ્ । અર્કાગ્રાગ્રે સવિતા ઉદિતઃ તદ્વૃત્તાનુસારેણ સમમણ્ડલમ્ અવગાહ્ય દક્ષિણેન નતજ્યાતુલ્યે અન્તરે મધ્યાહ્નમ્ કૃત્વા ક્રમેણ અપરભાગે સમમણ્ડલાત્ નિષ્ક્રાન્તઃ અપરાગ્રાગ્રે
અસ્તમ્ એતિ । અર્કભ્રમવૃત્તસ્ય પ્રાગપરરેખાયાઃ યત્ર સમ્પાતઃ તત્ર સમમણ્ડલે પ્રવેશઃ । સમમણ્ડલે તુ મધ્યમ્ યાવત્ અન્તરમ્ સમમણ્ડલશઙ્કુચ્છાયા ભવતિ । દક્ષિણગોલે સમમણ્ડલાત્ દક્ષિણેન યાતિ । [તદા] સમમણ્ડલસ્ય પ્રવેશાભાવઃ

[ મધ્યાહ્નશઙ્કુઃ ]
મધ્યાહ્નશઙ્કુચ્છાયયોઃ આનયનાય આહ ã
ક્ષિતિજાત્ ઉન્નતભાગાનામ્ યા જ્યા સા પરઃ ભવેત્ શઙ્કુઃ ।
મધ્યાત્ નતભાગજ્યા છાયા શઙ્કોઃ તુ તસ્ય એવ

ક્ષિતિજાત્ ઇતિ સમદક્ષિણોત્તરસ્વસ્તિકપ્રદેશાત્ યે ઉન્નતભાગાઃ ગોલમધ્યસ્થિતે રવૌ લક્ષિતાઃ તેષામ્ યા જ્યા સા પરમઃ શઙ્કુઃ ભવતિ । યા મધ્યાત્ નતભાગજ્યા સા પરમશઙ્કોઃ છાયા સ્યાત્ । ઇષ્ટમધ્યાહ્ને રવેઃ અપક્રમભાગાઃ અક્ષભાગેષુ દક્ષિણગોલે પ્રયોજયેત્ । ઉત્તરે ગોલે વિયોજયેત્ । તે નતભાગાઃ ભવન્તિ । ચન્દ્રસ્ય વિક્ષેપયુતવિયુતાઃ નતભાગાઃ ભવન્તિ, યતઃ વિમણ્ડલે ચન્દ્રઃ । એતે નવતેઃ વિશોધ્યન્તે । શેષમ્ ઉન્નતભાગાઃ । તેષામ્ [જ્યા]
ઉન્નતભાગજ્યા । અથવા તદ્દિનસ્વાહોરાત્રાર્ધમ્ ક્ષિતિજ્યયા સ્વયા ઉદગ્યામ્યે વિયુતયુતં[વ્યાસાર્ધગુણમ્ સ્વાહોરાત્રાર્ધભક્તમ્] દ્વાદશગુણમ્ વિષુવત્કર્ણહૃતમ્ મહાશઙ્કુઃ તદુન્નતજ્યા ભવતિ

[ દૃક્ક્ષેપજ્યા ]
દૃક્ક્ષેપપ્રતિપાદનાય આહ ã
મધ્યજ્યોદયજીવાસંવર્ગે વ્યાસદલહૃતે યત્ સ્યાત્ ।
તત્ મધ્યજ્યાકૃત્યોઃ વિશેષમૂલમ્ સ્વદૃક્ક્ષેપઃ

મધ્યજ્યા ચ ઉદયજીવા ચ મધ્યોદયજીવે । તયોઃ સંવર્ગઃ પરસ્પરગુણનમ્ વ્યાસદલહૃતમ્ યત્ ભવતિ તસ્ય મધ્યજ્યાયાઃ ચ કૃત્યોઃ વિશેષમૂલમ્ સ્વકીયઃ દૃક્ક્ષેપઃ । સ્વગ્રહણેન તુ રવિચન્દ્રકક્ષ્યયોઃ ભિન્નઃ દૃક્ક્ષેપઃ

[ દૃગ્ગતિજ્યા ]
દૃગ્ગતિજ્યાનયનાય આહ ã
દૃગ્દૃક્ક્ષેપકૃતિવિશેષિતસ્ય મૂલમ્ સ્વદૃગ્ગતિઃ કુવશાત્ ।
ક્ષિતિજે સ્વા દૃક્છાયા ભૂવ્યાસાર્ધમ્ નભોમધ્યાત્

દૃગ્જ્યાદૃક્ક્ષેપકૃત્યોઃ વિવરસ્ય મૂલમ્ સ્વકીયા દૃગ્ગતિઃ ભવતિ । કુવશાત્ ભૂવશાત્ ઇયમ્ ભવતિ । મધ્યજ્યોદયજીવયોઃ સંવર્ગે વ્યાસદલહૃતે યત્ તત્ મધ્યજ્યાકૃત્યોઃ વિશેષાત્ મૂલમ્ દૃક્ક્ષેપઃ હિ ભવતિ । એવમ્ ભૂવશાત્ ઉત્પન્નત્રિજ્યાશઙ્કુવર્ગવિશેષાત્ મૂલમ્ દૃગ્જ્યા ભવતિ । અતઃ ભૂવશાત્ ઉત્પન્ન[દૃગ્જ્યા]દૃક્ક્ષેપનિષ્પન્નત્વાત્ કુવશાત્ ઇતિ ઉચ્યતે । "ક્ષિતિજે સ્વા દૃક્છાયા" ઇતિ અત્ર તુ "સ્વા" ઇતિ અનેન સ્વકીયદૃક્ક્ષેપદૃગ્ગતી અભિધીયેતે । ભૂવ્યાસાર્ધમ્ 525
। ક્ષિતિજમણ્ડલે સ્વા દૃક્છાયા કસ્માત્ ઉત્પન્ના? નભોમધ્યાત્ । વ્યાસાર્ધ[તુલ્ય]મ્ એતત્ ભવતિ । તત્ યતઃ કુદૃષ્ટિવશાત્ સમમણ્ડલમધ્યાત્ પૂર્વાપરયોઃ દિશોઃ દૃગ્ગતિઃ [લમ્બનમ્] ઋણમ્ ધનમ્ વા ઇતિ, તથા એવ ભગોલમધ્યાત્ દક્ષિણોત્તરદિશોઃ દૃક્ક્ષેપસ્ય ગ્રહણેન નતિઃ વા સ્યાત્ ।
જ્યાનામ્ વિશેષોત્પત્તિમ્ દર્શયતિ । [ભૂમેઃ ગોલાકારત્વાત્] ભૂવ્યાસાર્ધ[તુલ્ય]મ્ અન્તરમ્ ક્ષિતિજે સૂર્યકક્ષ્યાયામ્ ચન્દ્રકક્ષાયામ્ ચ [ભવતિ] । સૂર્યકક્ષ્યોત્પન્નમધ્યજ્યામ્ સૂર્યકક્ષ્યોદયજ્યયા સંગુણ્ય ત્રિજ્યયા ભાગલબ્ધસ્ય વર્ગમ્ મધ્યજ્યાવર્ગાત્ વિશોધ્ય મૂલમ્ રવિકક્ષ્યાયામ્ દૃક્ક્ષેપઃ, તથા ચન્દ્રકક્ષ્યોત્પન્નમધ્યજ્યામ્ સ્વોદયજ્યયા સંગુણ્ય ત્રિજ્યયા ભાગલબ્ધસ્ય વર્ગમ્ સ્વમધ્યજ્યાવર્ગાત્ વિશોધ્ય મૂલમ્ ચન્દ્રકક્ષ્યાયામ્ દૃક્ક્ષેપઃ
। સૂર્યસ્વાહોરાત્રાદિભિઃ સાધિતદૃગ્જ્યાવર્ગાત્ સૂર્યદૃક્ક્ષેપવર્ગમ્ વિશોધ્ય મૂલમ્ સૂર્યકક્ષ્યાયામ્ દૃગ્ગતિજ્યા । ચન્દ્રસ્વાહોરાત્રાદિભિઃ સાધિતદૃગ્જ્યાવર્ગાત્ ચન્દ્રદૃક્ક્ષેપવર્ગમ્ વિશોધ્ય મૂલમ્ ચન્દ્રકક્ષ્યાયામ્ દૃગ્ગતિજ્યા ભવતિ । એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ ગ્રહાણામ્ સમમણ્ડલમધ્યાત્ દૃગ્ગતેઃ ભાવઃ । ઉદયે [સૂર્ય]ગ્રહણે ચન્દ્રસ્ય તાવદધઃસ્થિતત્વાત્ ચન્દ્રકક્ષ્યાયામ્ સૂર્યબિમ્બકેન્દ્રસૂત્રાત્ પૂર્વેણ ચન્દ્રબિમ્બમ્ નતમ્ લક્ષ્યતે । અસ્તમયે તુ તથા એવ
અપરતઃ । સમભૂપ્રદેશે સ્થિતસ્ય દ્રષ્ટુઃ વ્યાસાર્ધતુલ્યયા દૃગ્ગતિજ્યયા ભૂવ્યાસાર્ધતુલ્યમ્ દૃગ્ગત્યન્તરમ્ [= લમ્બનમ્] । એવમ્ એવ દક્ષિણોત્તરકપાલયોઃ દૃક્ક્ષેપાન્તરમ્ [= નતિઃ] । [તત્ર ઇદમ્ ત્રૈરાશિકમ્] ã યદિ વ્યાસાર્ધતુલ્યયા દૃગ્ગતિજ્યયા ભૂવ્યાસાર્ધયોજનતુલ્યમ્ દૃગ્ગત્યન્તરમ્ [=લમ્બનમ્] તદા ઇષ્ટકાલોત્પન્નદૃગ્ગતિજ્યયા કિયત્ ઇતિ । [પુનર્ ચ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ] સ્ફુટયોજનકર્ણેન ત્રિજ્યાતુલ્યાઃ કલાઃ લભ્યન્તે, તદા દૃગ્ગતિ[= લમ્બન]યોજનૈઃ કિયત્યઃ
ઇતિ । અત્ર પ્રથમે ત્રૈરાશિકે ત્રિજ્યા ભાગહારઃ દ્વિતીયે ગુણકારઃ તુલ્યત્વાત્ [નાશે કૃતે] રવિચન્દ્રયોઃ દૃગ્ગતેઃ ભૂવ્યાસાર્ધમ્ ગુણકારઃ સ્ફુટયોજનકર્ણઃ ભાગહારઃ, ફલમ્ લિપ્તાઃ । સૂર્યલિપ્તાઃ ચન્દ્રલિપ્તાભ્યઃ વિશોધ્ય ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ [દિનસ્ફુટ]ભુક્ત્યન્તરેણ ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ [લભ્યન્તે, તદા] આભિઃ લિપ્તાભિઃ કિયત્યઃ ઇતિ । લબ્ધમ્ નાડ્યઃ ભવન્તિ, તાઃ દૃગ્ગતિ[=લમ્બન]ઘટિકાઃ । પૂર્વકપાલે પૂર્વતઃ ગ્રહઃ કક્ષ્યાયામ્ નતઃ । તસ્માત્ પ્રાગ્યોગઃ અતઃ
ગ્રહે અપનીયન્તે । અપરકપાલે પરતઃ નતત્વાત્ લમ્બનઘટિકાતુલ્યકાલેન યોગઃ ભવિષ્યતિ ઇતિ અતઃ પ્રક્ષિપ્યન્તે । એવમ્ એતત્ કર્મ તાવત્ ક્રિયતે યાવત્ અવિશેષઃ ।
એવમ્ [રવિચન્દ્રયોઃ] દૃક્ક્ષેપલિપ્તાઃ પ્રાગ્વત્ ત્રૈરાશિકેન જ્ઞાતાઃ । યદિ રવિચન્દ્રયોઃ મધ્ય[જ્યે] સમદિક્સ્થે ભવતઃ તદા [રવિચન્દ્રયોઃ] નતિલિપ્તાનામ્ વિશેષઃ અન્યથા યોગઃ । તતઃ અવનતિઃ ભવતિ । તતઃ મધ્યગ્રહણચન્દ્રાત્ પાતમ્ વિશોધ્ય શેષસ્ય દક્ષિણોત્તરભુજજ્યા અર્ધપઞ્ચમેન ગુણિતા ત્રિજ્યાભક્તા વિક્ષેપઃ । અવનતિવિક્ષેપયોઃ સમદિશિ યોગઃ, ભિન્નદિશિ વિયોગઃ [સ્ફુટવિક્ષેપઃ] । સ્ફુટવિક્ષેપઃ અવનતિઃ ઇતિ પર્યાયઃ । તયા ચ અવનત્યા સ્થિત્યર્ધમ્
આનીય મધ્યતિથેઃ વિશોધ્ય શેષઃ સ્પર્શકાલઃ । તેન પ્રાગ્વત્ લમ્બનવિધિઃ । સ્પર્શમધ્યલમ્બનઘટિકાન્તરેણ સ્થિત્યર્ધમ્ ઉપચીયતે । તત્ પુનર્ મધ્યકાલાત્ વિશોધ્ય અસકૃત્ સ્થિત્યર્ધમ્ ઉત્પાદયેત્ યાવત્ સ્થિરમ્ ભવતિ । મોક્ષે પુનર્ પ્રથમાનીતસ્થિત્યર્ધમ્ મધ્યતિથૌ પ્રક્ષિપેત્ । પૂર્વવત્ મોક્ષલમ્બનમધ્યલમ્બનઘટિકાન્તરેણ સ્થિત્યર્ધમ્ ઉપચીયતે । તત્ પુનર્ મધ્યતિથૌ પ્રક્ષિપ્ય પૂર્વવત્ લમ્બનઘટિકાઃ ઉત્પાદ્ય તન્મધ્યલમ્બનાન્તરેણ
સ્થિત્યર્ધમ્ ઉપચિતમ્ કૃત્વા તત્ એવ કર્મ પુનર્ ક્રિયતે યાવત્ સ્થિરમ્ ભવતિ । એવમ્ સ્થિરીકૃતસ્થિત્યર્ધસમ્બન્ધિનમ્ સૂર્યેન્દુગતિકલાભોગમ્ મધ્યગ્રહણસૂર્યેન્દોઃ સ્પર્શે વિશોધયેત્ મોક્ષે ક્ષિપેત્ । સ્પર્શમોક્ષકાલિકૌ ભવતઃ ।
અથ પ્રાગપરકપાલદ્વયે અપિ લમ્બનયોઃ તયોઃ યોગેન યુતમ્ સ્થિત્યર્ધમ્ સ્ફુટમ્ ભવતિ ।
સમાયામવનૌ [વ્યાસાર્ધપ્રમાણેન સૂત્રેણ] વૃત્તમ્ આલિખ્ય દિક્ચિહ્નિતમ્ કૃત્વા મણ્ડલપૂર્વભાગે પ્રાગપરરેખાયાઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા ઉદયજ્યાકાષ્ઠતુલ્યે અન્તરે બિન્દૂ કૃત્વા બિન્દુદ્વયશિરસ્પૃક્સૂત્રમ્ પ્રસાર્ય રેખા કુર્યાત્ ઉદયજ્યા ભવતિ । [પુનર્] મધ્યમ્ મણ્ડલકેન્દ્રમ્ કૃત્વા મધ્યજ્યાતુલ્યસૂત્રેણ વૃત્તમ્ ભ્રામયેત્ । તત્ મધ્યજ્યામણ્ડલમ્ । ત્રિજ્યામણ્ડલપરિધિબિન્દુદ્વયાત્ સૂત્રદ્વયમ્ મધ્યકેન્દ્રમ્ આનીય રેખાદ્વયમ્ કુર્યાત્
। તત્ અન્તરજ્યાર્ધમ્ મધ્યજ્યામણ્ડલે તથા એવ પૂર્વાપરતઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ મધ્યજ્યાવર્ગવિશેષમૂલમ્ દૃક્ક્ષેપજ્યાકોટિઃ મધ્યજ્યામણ્ડલે ભવતિ ।
[ત્રિજ્યામણ્ડલે પૂર્વાપરયોઃ ઉદયજ્યાકાષ્ઠતુલ્યે અન્તરે] બિન્દૂ કૃત્વા [વૃત્તકેન્દ્રાત્ મધ્યાહ્ન]નતજ્યાતુલ્યે અન્તરે દૃક્ક્ષેપબિન્દુઃ દક્ષિણેન [પ્રકલ્પ્ય] બિન્દુત્રયેણ મત્સ્યમ્ ઉત્પાદ્ય તન્મુખપુચ્છસ્પૃક્સૂત્રસમ્પાતાત્ બિન્દુત્રયસ્પૃગ્વૃત્તમ્ ભ્રમયેત્ । તત્ અર્કભ્રમવૃત્તમ્ । તત્ર ક્ષિતિજાત્ ઊર્ધ્વમ્ યત્ર પ્રદેશે રવિઃ તન્મધ્યકેન્દ્રાન્તરાલસૂત્રમ્ દૃગ્જ્યા કર્ણઃ, સ્થાનીયા દૃક્ક્ષેપજ્યા કોટિઃ, તદગ્રાત્ આરભ્ય દૃગ્જ્યાગ્રમ્ યાવત્ રવિચિહ્નોપલક્ષિતમ્ તદન્તરાલમ્
દૃગ્ગતિજ્યા સા પૂર્વાપરા । એવમ્ વિશિષ્ટમ્ ત્ર્યશ્રમ્ ક્ષેત્રમ્ નિષ્પાદ્યતે

[ અક્ષદૃક્કર્મ ]
ઉદયાસ્તમયયોઃ વિક્ષેપવશાત્ ઋણધનત્વપ્રતિપાદનાય આહ ã
વિક્ષેપગુણા અક્ષજ્યા લમ્બકભક્તા ભવેત્ ઋણમ્ ઉદક્સ્થે ।
ઉદયે ધનમ્ અસ્તમયે દક્ષિણગે ધનમ્ ઋણમ્ ચન્દ્રે

અક્ષજ્યા વિક્ષેપગુણા લમ્બકભક્તા ફલમ્ લિપ્તાઃ । ઉત્તરવિક્ષેપે ઉદયસ્થિતચન્દ્રે ઋણમ્, અસ્તમયે ધનમ્ । યામ્યે વિક્ષેપે ઉદયસ્થે ચન્દ્રે ધનમ્, અસ્તમયે ઋણમ્ ઇતિ । ઋણધનયુક્તી રવિચરદલફલોપપત્તિતુલ્યા

[ અયનદૃક્કર્મ ]
અયનવશાત્ ઋણધનત્વપ્રતિપાદનાય આહ ã
વિક્ષેપાપક્રમગુણમ્ ઉત્ક્રમણમ્ વિસ્તરાર્ધકૃતિભક્તમ્ ।
ઉદગૃણધનમ્ ઉદગયને દક્ષિણગે ધનમ્ ઋણમ્ યામ્યે

વિક્ષેપઃ ચ અપક્રમઃ ચ વિક્ષેપાપક્રમૌ । [વિક્ષેપાપક્રમૌ ગુણૌ યસ્ય તત્ વિક્ષેપાપક્રમગુણમ્ । વિક્ષેપઃ તાત્કાલિકઃ ગૃહ્યતે, અપક્રમઃ ચ પરમાપક્રમઃ । ઉત્ક્રમણમ્ ઉત્ક્રમજ્યામ્ ।] વિક્ષેપેણ પરમાપક્રમેણ ગુણિતામ્ રાશિત્રયયુતચન્દ્રસ્ય ઉત્ક્રમજીવામ્ ઇતિ અર્થઃ । કથમ્ રાશિત્રયયુતચન્દ્રસ્ય તત્ ઉત્ક્રમણમ્? ઉત્ક્રમણગ્રહણાત્ રાશિત્રયક્ષેપઃ અવગમ્યતે । [રાશિત્રયયુતચન્દ્રસ્ય] ઉત્ક્રમજ્યામ્ ગુણયેત્ । વ્યાસાર્ધકૃત્યા ભજેત્ । ફલમ્
લિપ્તાઃ ઉદગ્વિક્ષિપ્તે ઉત્તરાયણે ઋણમ્ દક્ષિણે ધનમ્ । તત્ એવ ફલમ્ દક્ષિણે અયને ઉત્તરવિક્ષિપ્તે ધનમ્, ઋણમ્ યામ્યે, વિક્ષેપે દક્ષિણે ઋણમ્ ભવેત્ ઇતિ । ઋણે ધને યુક્તિઃ અપિ । યસ્માત્ તુલ્યદિગ્વિક્ષેપાયનયોઃ ગ્રહઃ તાવત્ અધિકઃ પ્રાપ્યતે, ઉદયાસ્તમયક્ષિતિજયોઃ વિશોધ્યતે; ભિન્નાયનવિક્ષેપયોઃ તાવત્ હીનઃ ઇતિ ક્ષિપ્યતે । સર્વગ્રહાણામ્ સ્વોદયાસ્તમયયોઃ ઇદમ્ કર્મ પ્રવર્તતે । ન મધ્યાહ્નાર્ધરાત્રયોઃ

[ ચન્દ્રાદિસ્વરૂપમ્ ગ્રહણકારણમ્ ચ ]
ચન્દ્રાદિસ્વરૂપવ્યાવર્ણનાય આહ ã
ચન્દ્રઃ જલમ્ અર્કઃ અગ્નિઃ મૃદ્ભૂચ્ચાયા અપિ યા તમઃ તત્ હિ ।
છાદયતિ શશી સૂર્યમ્, શશિનમ્ મહતી ચ ભૂચ્છાયા

યત્ એતત્ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ તત્ પ્રત્યક્ષેણ જલમ્, વિવસ્વાન્ ઉષ્ણસ્વભાવાત્ અગ્નિઃ, ભૂઃ પૃથિવી મૃણ્મયી, ભૂચ્છાયા તમઃ સ્વભાવાત્ ઇતિ । શશી ચન્દ્રઃ સૂર્યમ્ છાદયતિ । ઉપરિસ્થિતઃ સૂર્યઃ અધઃસ્થિતેન ચન્દ્રમસા છાદ્યતે । મહતી ચ ભૂચ્છાયા શશિનમ્ છાદયતિ । ગ્રાહકભેદઃ ચ અનયોઃ અસ્તિ, યતઃ કુચ્છાયા વિશાલા ન્યૂનઃ શશી, શશી ન્યૂનઃ વિશાલઃ દિનકૃત્

[ ગ્રહણમધ્યકાલઃ ]
કદા ગ્રહણે ભવતઃ, તત્પ્રતિપાદનાય આહ ã
સ્ફુટશશિમાસાન્તે અર્કમ્ પાતાસન્નઃ યદા પ્રવિશતિ ઇન્દુઃ ।
ભૂચ્છાયામ્ પક્ષાન્તે તદા અધિકોનમ્ ગ્રહણમધ્યમ્

સ્ફુટઃ શશિમાસઃ સ્ફુટશશિમાસઃ, તસ્ય અન્તે પરિસમાપ્તૌ અમાવાસ્યાયામ્ અર્કમ્ આદિત્યમ્, પાતાસન્નઃ વિક્ષેપમાર્ગગત્યા પાતાસન્નઃ, યદા પ્રવિશતિ ઇન્દુઃ યદા અર્કગ્રહણમ્ ભવતિ । [પક્ષાન્તે પૌર્ણમાસ્યન્તે પાતાસન્નઃ ઇન્દુઃ યદા] ભૂચ્છાયામ્ પ્રવિશતિ । તદા અધિકમ્ ઊનમ્ વા ગ્રહણમધ્યમ્ ભવતિ । યતઃ પૂર્વકપાલે ગ્રહણમધ્યમ્ અધિકમ્ ભવતિ સ્ફુટતિથિચ્છેદજનિતમ્ તેન તત્ર લમ્બનઘટિકાઃ વિશોધ્યાઃ તાવતા કાલેન અતીતત્વાત્
ગ્રહણમધ્યસ્ય । અપરકપાલે ગ્રહણમધ્યમ્ ઊનમ્ ભવતિ સ્ફુટતિથિચ્છેદજનિતમ્ તેન તત્ર લમ્બનઘટિકાઃ ક્ષિપ્યન્તે, ભાવિત્વાત્ ગ્રહણમધ્યસ્ય

[ ભૂચ્છાયાદૈર્ઘ્યમ્ ]
ભૂચ્છાયાપ્રમાણમ્ આહ ã
ભૂરવિવિવરમ્ વિભજેત્ ભૂગુણિતમ્ તુ રવિભૂવિશેષેણ ।
ભૂચ્છાયાદીર્ઘત્વમ્ લબ્ધમ્ ભૂગોલવિષ્કમ્ભાત્

ભુવઃ રવેઃ ચ અન્તરમ્ ભૂરવિવિવરમ્, રવિયોજનકર્ણઃ 459585, ભૂગુણિતમ્ ભૂવ્યાસેન 1050 ગુણિતમ્, રવિભુવોઃ વિશેષેણ રવિભુવોઃ વ્યાસયોઃ 4410, 1050, અન્તરેણ 3360 વિભજેત્ । તત્ ભૂગોલચ્છાયાદીર્ઘત્વમ્ ભવતિ 143620 ભૂગોલવિષ્કમ્ભાત્ પ્રભૃતિ ।
અત્ર ઇદમ્ પ્રદીપચ્છાયાકર્મ । રવિવ્યાસઃ પ્રદીપઃ ભુજા, ભૂવ્યાસઃ શઙ્કુઃ, રવિભૂવ્યાસયોઃ અન્તરમ્ રવિભૂવ્યાસવિશેષઃ, રવિયોજનકર્ણઃ શઙ્કુપ્રદીપચ્છાયયોઃ અન્તરમ્ ઇતિ પ્રદીપચ્છાયાકર્મસૂત્રનિબન્ધનમ્ ।
ઉપપત્તિઃ પ્રદીપચ્છાયાકર્મણા એવ । રવિભૂગોલવૃત્તપાર્શ્વયોઃ સૂત્રદ્વયમ્ તથા સૂર્યભૂવ્યાસસૂત્રદ્વયમ્ એકત્ર બધ્નીયાત્ । ભૂચ્છાયા ક્રમેણ અપચીયમાના ભૂવિષ્કમ્ભાત્ લક્ષ્યતે

[ તમસઃ વિષ્કમ્ભમ્ ]
ચન્દ્રકક્ષ્યાયામ્ ભૂચ્છાયાનયનાય આહ ã
છાયાગ્રચન્દ્રવિવરમ્ ભૂવિષ્કમ્ભેણ તત્ સમભ્યસ્તમ્ ।
ભૂચ્છાયયા વિભક્તમ્ વિદ્યાત્ તમસઃ સ્વવિષ્કમ્ભમ્

ભૂછાયાગ્રાત્ આરભ્ય ચન્દ્રમ્ યાવત્ અન્તરમ્ છાયાગ્રચન્દ્રવિવરમ્ । ભૂચ્છાયાદૈર્ઘ્યમ્ 143620 ચન્દ્રકર્ણેન 34377 અનેન હીનમ્ 109243 છાયાગ્રચન્દ્રવિવરમ્ જાતમ્, ભૂવિષ્કમ્ભેણ 1050 ગુણિતમ્ ભૂચ્છાયાદૈર્ઘ્યેણ 143620 વિભક્તમ્ લબ્ધમ્ તમસઃ વિષ્કમ્ભઃ 689 સ્વગ્રહણે ચન્દ્રકક્ષ્યાયામ્ ભૂચ્છાયાવિષ્કમ્ભઃ ભવતિ ।
યદિ ચન્દ્રયોજનકર્ણેન વ્યાસાર્ધમ્ 3439 લભ્યતે તદા તમોવિષ્કમ્ભાર્ધેન કિયત્ ઇતિ લબ્ધમ્ [તમોવિષ્કમ્ભાર્ધ]લિપ્તાપ્રમાણમ્ 800 । 19 ॥ એવમ્ સ્વકીયસ્ફુટયોજનકર્ણાભ્યામ્ રવિચન્દ્રયોઃ વ્યાસલિપ્તાનયનમ્ । રવિવ્યાસઃ 4410 વ્યાસાર્ધ 3438 ગુણિતઃ રવિયોજનકર્ણ 457585 ભક્તઃ રવિબિમ્બકલાઃ 33 । 00 ॥ ચન્દ્રવ્યાસઃ 315 વ્યાસાર્ધ 3438 ગુણિતઃ ચન્દ્રયોજનકર્ણ 34377 હૃતઃ ચન્દ્રબિમ્બકલાઃ 31 । 10

[ સ્થિત્યર્ધાનયનમ્ ]
સ્થિત્યર્ધપ્રતિપાદનાય આહ ã
તચ્છશિસમ્પર્કાર્ધકૃતેઃ શશિવિક્ષેપવર્ગિતમ્ શોધ્યમ્ ।
સ્થિત્યર્ધમ્ અસ્ય મૂલમ્ જ્ઞેયમ્ ચન્દ્રાર્કદિનભોગાત્

છાદ્યછાદકયોઃ સમ્પર્કાર્ધમ્ માનૈક્યાર્ધમ્ ઇતિ અર્થઃ । તસ્ય કૃતિઃ તચ્છશિસમ્પર્કાર્ધકૃતિઃ । તસ્યાઃ શશિનઃ વિક્ષેપવર્ગિતમ્ શોધ્યમ્ । ગ્રહણદ્વયે અપિ ચન્દ્રાત્ વિક્ષેપઃ ઇતિ । રવિગ્રહણે અવનતિયુતવિયુતઃ સ્ફુટવિક્ષેપઃ ગૃહ્યતે । તસ્ય મૂલમ્ સ્થિત્યર્ધમ્ ભવતિ । કથમ્? ચન્દ્રાર્કદિનભોગાત્ । ચન્દ્રાર્કદિનભોગશબ્દેન ચન્દ્રાર્કદિનભુક્તિઃ ગૃહ્યતે । તયોઃ અનુલોમગતિકયોઃ દિનગત્યન્તરેણ ત્રૈરાશિકમ્ કર્મ ã યદિ રવિશશિગતિવિશેષેણ
ષષ્ટિઃ નાડ્યઃ લભ્યન્તે, [તદા] સ્થિત્યર્ધલિપ્તાભિઃ કિયત્યઃ ઇતિ સ્થિત્યર્ધઘટિકાઃ લભ્યન્તે

[ વિમર્દાર્ધાનયનમ્ ]
એવમ્ વિમર્દાર્ધમ્ આનેયમ્ । કથમ્?
ચન્દ્રવ્યાસાર્ધોનસ્ય વર્ગિતમ્ યત્ તમોમયાર્ધસ્ય ।
વિક્ષેપકૃતિવિહીનમ્ તસ્માત્ મૂલમ્ વિમર્દાર્ધમ્

ઇતિ એતસ્માત્ । [સ્થિત્યર્ધમ્] તિથેઃ સ્પર્શે શોધ્યમ્ મોક્ષે દેયમ્, રવિચન્દ્રપાતાઃ અપિ સ્પર્શમોક્ષકાલિકાઃ સ્થિત્યર્ધઘટિકાભિઃ કૃત્વા પુનર્ સ્પર્શમોક્ષયોઃ વિક્ષેપૌ, તાભ્યામ્ સ્થિત્યર્ધે ઉભે યાવત્ અવિશેષમ્ ।
ગણિતકર્મણા ઉપપત્તિઃ દૃશ્યતે । ગ્રાહ્યબિમ્બમાનાર્ધેન વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તત્ ગ્રાહ્યબિમ્બમ્ । તતઃ માનૈક્યાર્ધતુલ્યેન કર્કટકેન તેન એવ કેન્દ્રેણ અપરમ્ વૃત્તમ્ આલિખેત્ । તત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્પર્કાર્ધમણ્ડલમ્ । તતઃ દક્ષિણોત્તરરેખાયામ્ યથાદિશમ્ કેન્દ્રાત્ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા વિક્ષેપતુલ્યમ્ સૂત્રમ્ પ્રસાર્ય બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તન્મત્સ્યવિધિના પૂર્વા[પરામ્ રેખામ્ કુર્યાત્ । તત્સમ્પર્કાર્ધમણ્ડલસમ્પાતાત્ કેન્દ્રપ્રાપિણીમ્ રેખામ્ નયેત્
। એવમ્ અર્ધાયતચતુરસ્રમ્ ક્ષેત્રમ્ ઉત્પદ્યતે । તત્ર સમ્પર્કાર્ધમ્ કર્ણઃ, વિક્ષેપઃ ચ ભુજા । તદ્વર્ગવિશ્લેષમૂલમ્ કોટિઃ સ્થિત્યર્ધમ્ ઇતિ । યદા ગ્રાહ્યબિમ્બાર્ધોનગ્રાહકબિમ્બાર્ધતુલ્યમ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ કેન્દ્રાન્તરાલમ્, તદા ગ્રાહ્યગ્રાહકબિમ્બાર્ધવિશ્લેષઃ કર્ણઃ, વિક્ષેપઃ એવ ભુજા । તદ્વર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ વિમર્દાર્ધમ્ ઇતિ

[ ચન્દ્રસ્ય અગ્રસ્તમાનમ્ ]
ગ્રસ્તશેષપ્રમાણાનયનાય આહ ã
તમસઃ વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ શશિવિષ્કમ્ભાર્ધવર્જિતમ્ અપોહ્ય ।
વિક્ષેપાત્ યત્ શેષમ્ ન ગૃહ્યતે તત્ શશાઙ્કસ્ય

શશિવિષ્કમ્ભાર્ધવર્જિતમ્ તમસઃ વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ચન્દ્રવિક્ષેપાત્ અપોહ્ય । યત્ શેષમ્ તત્ ચન્દ્રસ્ય ન છાદ્યતે । ગ્રહણમધ્યે ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વા યાવત્ એવ વિક્ષેપઃ, તદા તાવત્ એવ તયોઃ કેન્દ્રાન્તરાલમ્ ભવતિ । યદા પુનર્ વિક્ષેપઃ, તસ્માત્ શશિતમસઃ વિષ્કમ્ભાર્ધવિશેષાત્ અધિકઃ ભવતિ, તદા તાવત્પ્રમાણમ્ એવ બિમ્બકેન્દ્રાન્તરાલસ્ય દ્વિતીય પાર્શ્વતઃ ચન્દ્રબિમ્બમ્ તમોમધ્યાત્ નિષ્ક્રાન્તમ્ લક્ષ્યતે । યાવાન્ ભાગઃ ચન્દ્રસ્ય ન ગૃહ્યતે
તમ્ ચન્દ્રબિમ્બાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ ગ્રાસપ્રમાણમ્ સ્યાત્ । ચન્દ્રવત્ અર્કે અપિ

[ ઇષ્ટકાલિકગ્રાસઃ ]
ઇષ્ટકાલગ્રાસપ્રતિપાદનાય આહ ã
વિક્ષેપવર્ગસહિતાત્ સ્થિતિમધ્યાત્ ઇષ્ટવર્જિતાત્ મૂલમ્ ।
સમ્પર્કાર્ધાત્ શોધ્યમ્ શેષઃ તાત્કાલિકઃ ગ્રાસઃ

વિક્ષેપવર્ગઃ તેન સહિતાત્, સ્થિતિઃ સ્પર્શાત્ આરભ્ય યાવન્મોક્ષઃ, તસ્ય મધ્યમ્ સ્થિત્યર્ધમ્, ઇષ્ટકાલવર્જિતમ્ ઇષ્ટવર્જિતમ્, તસ્માત્ । યત્ મૂલમ્ [તત્] સમ્પર્કાર્ધાત્ શોધ્યમ્ માનૈક્યાર્ધાત્ વિશોધ્યમ્ । શેષઃ તાત્કાલિકઃ ગ્રાસઃ ભવતિ ।
સ્થિત્યર્ધમ્ ઇષ્ટકાલહીનમ્ ભુક્ત્યન્તરગુણમ્ ષષ્ટિહૃતમ્ લિપ્તાઃ । વર્ગઃ તાવતઃ વિક્ષેપસ્ય લિપ્તાત્મકસ્ય વર્ગે યુક્ત્વા મૂલીક્રિયતે, મૂલમ્ કર્ણઃ । [તાવત્કર્ણમ્ માનૈક્યાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષઃ તાત્કાલિકઃ ગ્રાસઃ ભવતિ ।] તાવતા કર્ણેન પ્રવિષ્ટઃ ગ્રાહકઃ

[ અક્ષવલનમ્ અયનવલનમ્ ચ ]
વલનજ્યાપ્રતિપાદનાય આહ ã
મધ્યાહ્નોત્ક્રમગુણિતઃ અક્ષઃ દક્ષિણતઃ અર્ધવિસ્તરહૃતઃ દિક્ ।
સ્થિત્યર્ધાત્ ચ અર્કેન્દ્વોઃ ત્રિરાશિસહિતાયનાત્ સ્પર્શે

મધ્યાહ્નાત્ પ્રભૃતિ ઉત્ક્રમઃ મધ્યાહ્નોત્ક્રમઃ । મધ્યાહ્નતિથ્યન્તરાલઘટિકા મધ્યાહ્નશબ્દેન ઉચ્યતે । તત્ર પ્રાક્કપાલે તિથિઘટિકા દિનાર્ધાત્ વિશોધ્યા, અપરકપાલે તેભ્યઃ દિનાર્ધમ્ । મધ્યાહ્ને ઇતિ ઉપલક્ષણમ્ । તથા ચ ઇન્દુગ્રહણે મધ્યરાત્રિતિહ્યન્તરાલઘટિકાઃ ગૃહ્યન્તે । તાઃ ષડ્ગુણાઃ ભાગાઃ તેષામ્ ઉત્ક્રમજ્યા, તયા અક્ષજ્યા દક્ષિણતઃ વ્યવસ્થિતા ગુણનીયા, અર્ધવિસ્તરેણ વ્યાસાર્ધેન ભક્તા દિક્ ભવતિ । દક્ષિણતઃ ઇતિ અપરકપાલમ્
અધિકૃત્ય ઉત્ક્તમ્ આચાર્યેણ, યતઃ અપરકપાલે પૂર્વભાગઃ દક્ષિણેન વલતિ, અપરભાગઃ ઉત્તરેણ; પ્રાક્કપાલે પુનર્ પૂર્વભાગઃ ઉત્તરેણ, અપરભાગઃ દક્ષિણેન વલતિ । એવમ્ બિમ્બસ્ય પૂર્વાપરભાગઃ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વલતિ, યતઃ દિક્શબ્દેન વલનમ્ ઉચ્યતે । યત્ર ચન્દ્રઃ ભૂચ્છાયાયામ્ પ્રવિશતિ તત્ર ચન્દ્રબિમ્બે ખણ્ડ્યમાને તદ્વલનમ્ પ્રાક્કપાલે ચન્દ્રબિમ્બપૂર્વભાગે ઉત્તરેણ અવતિષ્ઠતે, અપરભાગે દક્ષિણેન । અપરકપાલે વિપરીતમ્ ।
વિક્ષેપઃ રવિગ્રહણે યથાદિશમ્ એવ ભવતિ । યદા પુનર્ ભૂચ્છાયા ગ્રાહકત્વેન કલ્પિતા તદા વિક્ષેપસ્ય દિગ્વિપર્યયઃ ।
સ્થિતેઃ અર્ધમ્ સ્થિત્યર્ધમ્, વિક્ષેપઃ । યતઃ સ્થિતેઃ અર્ધમ્ વિક્ષેપવશાત્ ભવતિ, તેન સ્થિત્યર્ધશબ્દેન વિક્ષેપઃ ઉચ્યતે । તસ્માત્ વિક્ષેપવશાત્ દ્વિતીયવલનાનયનમ્ ã અર્કેન્દ્વોઃ ઇતિ । અર્કઃ ચ ઇન્દુઃ ચ અર્કેન્દૂ, તયોઃ અર્કેન્દ્વોઃ ત્રિરાશિસહિતયોઃ યત્ અયનમ્ । અયનશબ્દેન ક્રાન્તિઃ, ત્રિરાશિશબ્દેન જ્યા ઉત્ક્રમેણ ગ્રાહ્યા । ત્રિરાશિસહિતૌ યદા રવિચન્દ્રૌ ચક્રાર્ધાત્ ઊનૌ ભવતઃ તદા [પૂર્વકપાલે] ઉત્તરમ્ દિગ્વલનમ્ । ચન્ક્રાર્ધાત્ અધિકૌ તદા [પૂર્વકપાલે]
દક્ષિણમ્ દિગ્વલનમ્ । ઉત્ક્રમજ્યા પરક્રાન્તિગુણા ત્રિજ્યાહૃતા ક્રાન્તિવલનજ્યા । તદ્બિમ્બપૂર્વભાગે ઉત્તરેણ ઉત્તરમ્, દક્ષિણેન દક્ષિણમ્ । અપરકપાલે તુ [વ્યત્યયેન] દિક્સાધનમ્ કર્તવ્યમ્ ।
સમમણ્ડલમધ્યાત્ દક્ષિણેન અક્ષતુલ્યે અન્તરે પૂર્વાપરાયતમણ્ડલસ્ય [નાડીમણ્ડલસ્ય] યત્ અન્તરમ્ તત્ અક્ષવલનમ્ । તત્ મધ્યાત્ ઉત્ક્રમેણ ઉપચીયતે । એતત્ આનયનમ્ ã સમમણ્ડલમધ્યાત્ નતસ્ય ઉત્ક્રમજ્યયા કર્તવ્યમ્ । પૂર્વકપાલે કર્ણગત્યા બિમ્બપૂર્વભાગઃ ઉત્તરેણ પ્રતિભાસતે, અપરભાગઃ દક્ષિણેન । પરકપાલે બિમ્બપૂર્વભાગઃ દક્ષિણેન અપરભાગઃ ઉત્તરેણ । ઇતિ ગોલે પ્રદર્શયેત્ । અયનવલનમ્ તુ ઉત્તરદક્ષિણાયનાદૌ ભિન્નત્વેન
પ્રતિભાસતે, મેષાદૌ ઉત્તરમ્, તુલાદૌ દક્ષિણમ્ । એવમ્ અક્ષવલનત્રયેણ પરિલેખઃ ક્રિયતે ।
પ્રથમમ્ સમભૂમૌ ગ્રાહ્યમણ્ડલમ્ લિખેત્ । તત્ કેન્દ્રાત્ એવ સમ્પર્કાર્ધમણ્ડલમ્ [વ્યાસાર્ધમણ્ડલમ્ ચ લિખેત્] । વ્યાસાર્ધમ્ ઇષ્ટચ્છેદેન છિન્નમ્ કર્તવ્યમ્ । [વ્યાસાર્ધમણ્ડલમ્] પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરદિગઙ્કિતમ્ [કાર્યમ્] । અક્ષાયનવલને કાષ્ટીકૃત્ય તુલ્યદિગ્યોગઃ ભિન્નદિગ્વિશ્લેષઃ [ચ કાર્યઃ] । વ્યાસાર્ધમણ્ડલે દક્ષિણેન ઉત્તરેણ વા અપમણ્ડલગત્યા [પશ્ચિમભાગે] વલનમ્ વિધાય બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તતઃ કેન્દ્રપ્રાપિ સૂત્રમ્ નયેત્ । તસ્ય
સૂત્રસ્ય માનૈક્યાર્ધપરિધેઃ યત્ર સમ્પાતઃ તસ્માત્ ઉત્તરેણ દક્ષિણેન વિક્ષેપમ્ ચ અપગત્યા પરિધ્યનુસારેણ નીત્વા અગ્રે બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તસ્માત્ બિન્દોઃ કેન્દ્રપ્રાપિ સૂત્રમ્ નયેત્ । યત્ર ગ્રાહ્યબિમ્બમ્ સ્પૃશતિ તત્ર રવેઃ અપરભાગે સ્પર્શઃ, ચન્દ્રસ્ય બિમ્બે પૂર્વભાગે સ્પર્શઃ । [ગ્રાહકબિમ્બકેન્દ્રઃ તુ] સમ્પર્કાર્ધમણ્ડલે ભવતિ । રવિગ્રહણે સ્પર્શવલનમ્ દિગ્વશેન માનૈક્યાર્ધપરિધૌ પૂર્વવત્ । તદગ્રાત્ વિક્ષેપમ્ યથાદિશમ્, ચન્દ્રગ્રહણે વિપરીતમ્
પ્રસારયેત્ । તદગ્રાત્ કેન્દ્રપ્રાપિ સૂત્રમ્ નયેત્ । યત્ર ગ્રાહ્યપરિધિમ્ સ્પૃશતિ તત્ર સ્પર્શઃ । મોક્ષવલનમ્ રવિગ્રહણે પૂર્વભાગે, ચન્દ્રગ્રહણે અપરભાગે વ્યસ્તમ્ પ્રસાર્યતે । તતઃ મોક્ષવિક્ષેપમ્ યથાદિશમ્ સવિતુઃ, ચન્દ્રસ્ય વિપરીતમ્ પ્રસાર્ય બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તદગ્રાત્ કેન્દ્રપ્રાપિસૂત્રમ્ નયેત્ । યત્ર ગ્રાહ્યપરિધિમ્ સ્પૃશતિ તત્ર મોક્ષઃ ।
મધ્યગ્રહણે મધ્યગ્રહણવલનમ્ વિક્ષેપવશાત્ । સમ્પર્કાર્ધમણ્ડલે દક્ષિણવિક્ષેપે ઉત્તરમ્ વલનમ્ પૂર્વેણ, દક્ષિણમ્ પરેણ; ઉત્તરે વિક્ષેપે, ઉત્તરમ્ વલનમ્ પરેણ, દક્ષિણમ્ પૂર્વેણ પ્રશારયેત્ । [રવિગ્રહણે વિપરીતમ્ કાર્યમ્ ।] તદગ્રાત્ યામ્ય ઉત્તરરેખા કાર્યા । તન્માનૈક્યાર્ધવૃત્તસમ્પાતાત્ કેન્દ્રપ્રાપિ સૂત્રમ્ નીત્વા રેખામ્ કુર્યાત્ । રેખાનુસારેણ કેન્દ્રમધ્યાત્ સવિતુઃ યથાદિશમ્, ચન્દ્રસ્ય વિપરીતમ્, વિક્ષેપમ્ પ્રસાર્ય તદગ્રે
બિન્દુમ્ કુર્યાત્ । તસ્માત્ ગ્રાહકબિમ્બવ્યાસાર્ધેન [ગ્રાહ્યબિમ્બમ્] ખણ્ડયેત્ । ગ્રાહ્યબિમ્બમ્ તાવત્ ગ્રસ્તમ્ દૃશ્યતે ।
ઇષ્ટપરિલેખે, પ્રગ્રહણમધ્યમોક્ષવિક્ષેપબિન્દુત્રયેણ મત્સ્યદ્વયમ્ ઉત્પાદ્ય તન્મુખપુચ્છનિર્ગતસૂત્રસમ્પાતાત્ બિન્દુત્રયસ્પૃક્સૂત્રેણ વૃત્તમ્ ભ્રામયેત્ । [સ] ગ્રાહ્યબિમ્બકેન્દ્રમાર્ગઃ । તત્ર ઇષ્ટગ્રાસકર્ણપ્રમાણમ્ [સૂત્રમ્] કેન્દ્રાત્ યથાદિશમ્ ગ્રાહકમાર્ગાભિમુખમ્ પ્રસાર્ય યત્ર ગ્રાહકમાર્ગમ્ સ્પૃશતિ તસ્માત્ ગ્રાહકાર્ધેન પરિલેખાત્ તત્કાલખણ્ડગ્રહણમ્ દૃશ્યતે ।
નિમીલનોન્મીલનયોઃ વિમર્દાર્ધલિપ્તાભિઃ ઇષ્ટગ્રાસવત્ કર્ણમ્ આનીય ઇષ્ટગ્રાસવિધિના નિમીલનોન્મીલને દર્શયિતવ્યે

[ ગ્રાહ્યબિમ્બસ્ય વર્ણઃ ]
[ગ્રાહ્યબિમ્બ]વર્ણપ્રતિપાદનાય આહ ã
પ્રગ્રહણાન્તે ધૂમ્રઃ ખણ્ડગ્રહણે શશી ભવતિ કૃષ્ણઃ ।
સર્વગ્રાસે કપિલઃ સકૃષ્ણતામ્રઃ તમોમધ્યે

પ્રગ્રહણે સ્પર્શે, અન્તે મોક્ષે, શશી ધૂમ્રઃ ભવતિ । ખણ્ડગ્રહણે કૃષ્ણઃ ભવતિ । ખણ્ડગ્રહણમ્ પ્રગ્રહણાત્ અર્ધાસન્નમ્ સર્વૈઃ ગૃહ્યતે । સર્વગ્રાસે કપિલઃ સકૃષ્ણતામ્રઃ તમોમધ્યે । યદા સકલમ્ બિમ્બમ્ છન્નમ્ ભવતિ તદા સર્વગ્રાસઃ, તત્ર કપિલવર્ણઃ । તસ્માત્ પરતઃ વિમર્દકાલાત્ મધ્યમ્ યાવત્ સકૃષ્ણતામ્રઃ ભવતિ । સૂર્યગ્રહણે પુનર્ સર્વદા કૃષ્ણવર્ણઃ

[ અનાદેશ્યમ્ રવિગ્રહણમ્ ]
ગ્રહણોપલબ્ધિપ્રદર્શનાય આહ ã
સૂર્યેન્દુપરિધિયોગે અર્કાષ્ટમભાગઃ ભવતિ અનાદેશ્યઃ ।
ભાનોઃ ભાસ્વરભાવાત્ સ્વચ્છતનુત્વાત્ ચ શશિપરિધેઃ

સૂર્યેન્દુપરિધિયોગઃ સૂર્યગ્રહણમ્ । અત્ર અર્કબિમ્બસ્ય અષ્ટમભાગઃ છન્નઃ અપિ અનાદેશ્યઃ । ભાનોઃ ભાસ્વરભાવાત્ । તીક્ષ્ણાંશોઃ ભાસ્વરસ્વરૂપત્વાત્ ઇતિ । ચન્દ્રસ્ય અપિ સ્વચ્છતનુત્વાત્ અષ્ટમભાગઃ બિમ્બસ્ય છન્નઃ અપિ અનાદેશ્યઃ ઇતિ । ગ્રાહ્યબિમ્બસ્ય અષ્ટમભાગઃ માનૈક્યાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષઃ ઇષ્ટગ્રાસકર્ણઃ । તદ્વર્ગાત્ સ્ફુટવિક્ષેપવર્ગોનાત્ મૂલમ્ ઇષ્ટોનસ્થિતિદલલિપ્તાઃ ભ્વન્તિ । તાઃ ષષ્ટિગુણાઃ ગત્યન્તરહૃતાઃ ઘટિકાઃ । તાઃ સ્પર્શે તિથ્યન્તે
વિશોધયેત્ । મોક્ષે અપિ તિથ્યન્તે યોજયેત્ । તૌ સ્પર્શમોક્ષકાલૌ ભવતઃ

[ ગ્રહસાધનોપાયઃ ]
ગ્રહસાધનોપાયપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
ક્ષિતિઃ અવિયોગાત્ દિનકૃત્ રવીન્દુયોગાત્ પ્રસાધયેત્ ચ ઇન્દુમ્ ।
શશિતારાગ્રહયોગાત્ તથા એવ તારાગ્રહાઃ સર્વે

ક્ષિતિઃ ચ રવિઃ ચ, તયોઃ યોગઃ ક્ષિતિરવિયોગઃ । તસ્માત્ રવિમ્ સાધયેત્ । રવીન્દુયોગાત્ ઇન્દુમ્ સાધયેત્ । શશિતારાગ્રહયોગાત્ ચ સર્વે તારાગ્રહાઃ ચ સાધનીયાઃ ।
દૃગુચ્છ્રિતમ્ સલિલસમીકૃતભૂપ્રદેશમણ્ડલકમ્ ચક્રભાગાઙ્કિતવૃત્તપરિધિમ્ દિક્ચતુષ્ટયચિહ્નિતમ્ કારયેત્ । તસ્ય અપરભાગે સ્થિતઃ સાંવત્સરઃ પ્રાક્પરિધૌ આસક્તમ્ ઉદ્ગચ્છન્તમ્ સૂર્યમ્ લક્ષયેત્ । તતઃ તત્પ્રદેશે ચિહ્નમ્ કૃત્વા તિષ્ઠેત્ યાવત્ અન્યોદયમ્ । તત્ર અપિ યત્ર પરિધિપ્રદેશે સૂર્યઃ ઉદિતઃ લક્ષ્યતે તત્ર ચિહ્નમ્ નિદધ્યાત્ । એવમ્ ઉદયત્રયેણ ચતુષ્કેણ વા અન્તરઘટિકાઃ યન્ત્રાદિના લક્ષયિતવ્યાઃ । તાઃ રવિભુક્તયઃ રવ્યુદયાન્તરાલે ભવન્તિ
। તાઃ એવ સ્ફુટરવિભુક્તિલિપ્તાઃ । મધ્યદિનચ્છાયયોઃ વેધેન તજ્જ્યાદિવિધિના [રવિદ્વયમ્ આનયેત્ ।] તયોઃ અન્તરમ્ [વા] સ્ફુટરવિભુક્તિઃ ।
અથ મેષાદૌ પ્રવૃત્તે સવિતરિ સૂર્યોદયાઃ ગણ્યન્તે યાવત્ મેષાદિમ્ પ્રવિશતિ, તે રવિભૂયોગાઃ જાયન્તે । એવમ્ સમ્યક્ ઉપલક્ષ્યમાણાઃ રવિભગણભોગે શતત્રયમ્ પઞ્ચષષ્ટ્યા અધિકમ્ દિનમ્ ભવતિ 365 । ઘટિકાઃ પઞ્ચદશ 15 । વિઘટિકાઃ એકત્રિંશત્ 31 । પ્રાણાઃ સાર્ધૈકાઃ
3
2।
તાઃ ક્રમેણ સવર્ણિતાઃ ઉપરિ ભાગાઃ 210389, છેદઃ 576 । એવમ્ એતૈઃ અંશૈઃ ષષ્ટસપ્તપઞ્ચચ્છેદૈઃ એકઃ અર્કભગણઃ । એતૈઃ યગાદિમાનમ્ ક્રિયતે ।
રવીન્દુયોગપ્રસાધનાય સૂર્યાધિક્રાન્તચન્દ્રમ્ ઉપલક્ષયેત્ । પુનર્ દ્વિતીયમ્ એવમ્ વર્ષમ્ પ્રતિ જાગરેણ દ્વાદશ રવીન્દુયોગાઃ 12, ચત્વારઃ રાશયઃ 4, દ્વાદશ ભાગાઃ 12, ષટ્ચત્વારિંશત્ લિપ્તાઃ 46, ચત્વારિંશત્ વિલિપ્તાઃ 40, અષ્ટચત્વારિંશત્ તત્પરાઃ 48 । એકેન રવિભગણેન યુતાઃ એતે સવર્ણિતાઃ
1039560048
77760000
યુગગતચન્દ્રભગણાઃ ત્રૈરાશિકેન ã યદિ એકેન રવિભગણભોગેન એતાવન્તઃ
1039560048
77760000
ચન્દ્રભગણાઃ લભ્યન્તે, તદા યુગ[રવિભગણ]ભોગેન અનેન 4320000 કિયન્તઃ ઇતિ, લબ્ધમ્ યુગે ચન્દ્રભગણાઃ 57753336 ।
અથવા ચન્દ્રસ્ય ઇષ્ટશુક્લપ્રતિપત્ આરભ્ય પ્રતિદિનમ્ ચન્દ્રોદયમ્ ઉપલક્ષ્ય બિન્દુઃ કાર્યઃ યાવત્ રવિભગણમ્ । એવમ્ રવિભગણભોગે ચન્દ્રોદયસંખ્યાઃ જાતાઃ
352
53
23
28
12
સવર્ણિતાઃ
352 । 11532492
216000
એતૈઃ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ એકસ્મિન્ [રવિ]ભગણભોગે એતાવન્તઃ [ચન્દ્રોદયાઃ] ભવન્તિ, [તદા યુગ]રવિભગણભોગે કિયન્તઃ । પ્રાગ્વત્ યુગે ચન્દ્રોદયાઃ જાતાઃ 1524484164 । ક્ષિતિભગણેભ્યઃ 1582237500 શુદ્ધાઃ યુગચન્દ્રભગણાઃ 57753336 ।
શશિતારાગ્રહયોગાન્ શશિભગણેભ્યઃ વિશોધ્ય શેષમ્ ઇષ્ટગ્રહસ્ય ભગણાઃ । વર્ષમ્ પ્રતિ જાગરેણ ચન્દ્રબૃહસ્પતિયોગાઃ ભગણાઃ 13, રાશયઃ 3, ભાગાઃ 12, લિપ્તાઃ 25, વિલિપ્તાઃ 33, તત્પરાઃ 36 । એતે ક્રમેણ સવર્ણિતાઃ જાતાઃ
1033004016
77760000
યદિ એકસ્મિન્ રવિભગણે એતાવન્તઃ
1033004016
77760000
ગુરુશશિયોગાઃ લભ્યન્તે, તદા યુગરવિભગણે 4320000 કિયન્તઃજિતિ, લબ્ધાઃ યુગાબ્દે ગુરુશશિયોગાઃ 57389112 ચન્દ્રભગણેભ્યઃ 57753336 વિશોધ્ય શેષમ્ ગુરુભગણાઃ યુગે જાતાઃ 364224 । એવમ્ ભૌમાદીનામ્ અપિ રવિભગણભોગમ્ યાવત્ ચન્દ્રેણ સહ યોગાન્ પ્રસાધ્ય ગ્રહભગણસાધનમ્ કર્તવ્યમ્ । માર્ગદર્શનમ્ એવ એતત્ અસ્મદાદીનામ્ અવિષયઃ ।
બુધશુક્રયોઃ શીઘ્રસાધનમ્ । પ્રાચ્યામ્ અસ્તમિતઃ પશ્ચાત્ યાવદ્ભિઃ દિનૈઃ ઉદિતઃ તાવતામ્ દિનાનામ્ અર્ધમ્ ઉદયદિનેભ્યઃ પાતયેત્ અસ્તમિતદિનેષુ ક્ષિપેત્ । પુનર્ પ્રાચ્યામ્ યદા અસ્તમયઃ પ્રતીચ્યામ્ ઉદયઃ તદા અનેન એવ વિધિના નિરંશદિનસિદ્ધિઃ કાર્યા । તયોઃ આદ્યન્તનિરંશયોઃ મધ્યે શીઘ્રકેન્દ્રભગણઃ ભવતિ । બુધસ્ય શીઘ્રકેન્દ્રભગણદિનાનિ આસન્નાનિ 116, શુક્રસ્ય 584 । એતૈઃ ભૂદિનેભ્યઃ 1577917500 ભાગમ્ દત્વા લબ્ધમ્
બુધશુક્રશીઘ્રકેન્દ્રભગણાઃ ભવન્તિ ।
રવ્યુચ્ચ[પરિધિ]સાધનમ્ । મધ્યાહ્નચ્છાયયા રવિમ્ પ્રસાધ્ય તદ્દિનમધ્યમરવિણા વિશેષ્ય મધ્યમે અધિકે ઋણમ્, ધનમૂલે । એવમ્ પ્રતિદિનમ્ ઉપલભ્ય યાવત્ વર્ધમાનમ્ રવિફલમ્ સ્થિરીભવતિ, તત્ફલમ્ પરમફલમ્ । તતઃ પરમ્ હ્રાસમ્ એષ્યતિ । પરમફલદિને મધ્યમે અર્કે ઋણફલોપલક્ષિતે રાશિત્રયમ્ શોધયેત્, શેષમ્ રવિમન્દોચ્ચમ્ । ધનફલોપલક્ષિતે રાશિત્રયમ્ ક્ષિપેત્, મન્દોચ્ચમ્ ભવતિ । પરમફલજ્યા ચક્રાંશહતા ત્રિજ્યાહૃતા
રવેઃ પરિધિઃ ભવતિ ।
ચન્દ્રોચ્ચપરિધિસાધનમ્ । સૂર્યાસ્તમયાત્ કૃષ્ણે પક્ષે યાવતીભિઃ ઘટિકાભિઃ ચન્દ્રોદયઃ ભવતિ ઘટિકાયન્ત્રસાધિતાભિઃ તાભિઃ ષડ્રાશિયુતાત્ અર્કાત્ લગ્નમ્ સ્વોદયૈઃ ત્રિપ્રશ્નોક્તવિધિના કર્તવ્યમ્ । સ સ્ફુટચન્દ્રઃ । તત્ તાત્કાલિકમધ્યમચન્દ્રવિશ્લેષશેષમ્ માન્દફલમ્ ધનુમ્ ઋણમ્ વા । એવમ્ પ્રત્યહમ્ ઉપલક્ષયેત્ પૂર્વવત્ યાવત્ વર્ધમાનફલમ્ સ્થિરીભવતિ । તતઃ રવિવત્ ઉચ્ચપરિધિસાધનમ્ । એવમ્ પ્રતિદિનમ્ કુર્યાત્ યાવત્ મધ્યમસ્ફુટયોઃ
ન કિઞ્ચિત્ અન્તરમ્ સ્યાત્ । સ એવ ચન્દ્રઃ તદુચ્ચમ્ ભવતિ । તદ્દિનપરમફલપાતદિનોચ્ચયોઃ અન્તરમ્ કૃત્વા તદ્દિનપરમફલાર્કયોઃ અન્તરમ્ કાર્યમ્ । તત[ઃ ત્રૈરાશિકમ્] ã યદિ અનેન ગત્યન્તરેણ એતત્ ઉચ્ચાન્તરમ્, તદા સૂર્યભગણૈઃ કિમ્ ઇતિ અન્દ્રોચ્ચભગણસિદ્ધિઃ ।
ચન્દ્રસ્ય પાતભગણસાધનમ્ । ચન્દ્રગ્રહણે [સ્પર્શકાલાત્] મધ્યગ્રહણમ્ યાવત્ સ્થિત્યર્ધઘટિકાઃ ચન્દ્રગ્રહણકાલોત્પન્નાઃ તાઃ સ્ફુટસૂર્યશશિભુક્ત્યન્તરેણ ગુણયેત્, ષષ્ટ્યા વિભજેત્, સ્થિત્યર્ધલિપ્તાઃ સ્યુઃ । તદ્વર્ગમ્ સમ્પર્કાર્ધવર્ગાત્ વિશોધ્ય શેષસ્ય મૂલમ્ ચન્દ્રવિક્ષેપઃ । સ ત્રિજ્યાહતઃ ખાગાક્ષિભક્તઃ [270] કાષ્ઠિતઃ ભુજચાપમ્ । એવમ્ મોક્ષમ્ અપિ [સ્થિત્યર્ધમ્] મધ્યગ્રહણાત્ જાનીયાત્ । યદિ પ્રથમસ્થિત્યર્ધમ્ મહત્ ઓજપદે
ગ્રહઃ ભવતિ, અન્યથા યુગ્મપદે સ્યાત્ । યદિ ઉત્તરવિક્ષેપઃ વિષમપદે ભુજચાપમ્ સ્ફુટમ્, યુગ્મપદે ચક્રાર્ધાત્ વિશોધ્ય ભવતિ । દક્ષિણવિક્ષેપે વિષમપદે ચક્રાર્ધમ્ ક્ષિપેત્, યુગ્મપદે ચક્રાત્ વિશોધયેત્ । સ બાહુઃ સ્યાત્ । એવમ્ સ્વધિયા શેષમ્ ચ । એવમ્ અન્યત્ ગ્રહણકાલિકમ્ બાહુમ્ ઉત્પાદયેત્ । ઉભયોઃ અન્તરમ્ સાધયેત્ । ગ્રહણદ્વયકાલાન્તરજા તત્પાતભુક્તિઃ । તતઃ ચન્દ્રપાતભગણસિદ્ધિઃ ।
અથવા ચન્દ્રસ્ય દિનાર્ધચ્છાયયા ક્રાન્તિમ્ ઉક્તવત્ પ્રસાધયેત્ । તસ્યાઃ તદ્દિનચન્દ્રક્રાન્ત્યન્તરમ્ વિક્ષેપઃ । શેષમ્ પ્રાગ્વત્ ઇતિ ।
બુધસિતયોઃ યાવતા રાત્રિગતકાલેન અસ્તમયઃ જાયતે તાવતા લગ્નમ્ ષડ્રાશિયુતમ્ સ્ફુટઃ બુધઃ શુક્રઃ ચ । શેષાણામ્ ચન્દ્રવત્ આનયનમ્ રાત્રિગતે કાલે । મધ્યસ્ફુટયોઃ અન્તરમ્ મન્દફલયુતવિયુતમ્ શીઘ્રફલમ્ । પુનર્ પઞ્ચભિઃ અહોભિઃ ફલસાધનમ્ કર્તવ્યમ્ । પ્રાક્ફલેન સહ વિશ્લેષયેત્ । એવમ્ તાવત્ પરીક્ષયેત્ યાવત્ વર્ધમાનમ્ શીઘ્રફલમ્ સ્થિરીભવતિ । એવમ્ સ્વધિયા અભ્યૂહ્ય શીઘ્રોચ્ચ[પરિધિ]સાધનમ્ । તારાગ્રહયોગાન્તરાત્

ગ્રહવિક્ષેપસાધનમ્ કર્તવ્યમ્ । ઉદયાસ્તમયવક્રાનુવક્રૈઃ શીઘ્રભગણસાધનમ્ વિધેયમ્ । અથવા ગ્રહમ્ યષ્ટ્યાદિયન્ત્રેણ વિદિત્વા દ્વિતીયે અપિ દિને તાવતિ એવ કાલે વિદ્ધ્યાત્, તદન્તરમ્ સ્ફુટભુક્તિઃ । સા મધ્યમભુક્તેઃ યદા ઊના સ્યાત્ તદા કક્ષ્યામણ્ડલાત્ ઉપરિ ગ્રહઃ, અધિકા ચેત્ તદા અધઃ વર્તતે । તદ્ભૂમધ્યાન્તરમ્ કર્ણઃ । તદ્વશાત્ પરમાલ્પતામ્ પરમાધિકતામ્ ચ ભુક્તેઃ લક્ષયેત્ ઇતિ ભગણભોગમ્ યાવત્ । ભગણભોગઃ મધ્યમગત્યા
એવ ભવતિ । એવમ્ મન્દફલસ્ય પરમાધિકતામ્ લક્ષયિત્વા પરમમન્દકર્ણવ્યાસાર્ધાન્તરમ્ પરમફલમ્ માન્દમ્ ભવતિ

[ સમ્પ્રદાયસંસ્મરણમ્ ]
ભગણાદીનામ્ પ્રમાણાનિ કથમ્ જ્ઞાતાનિ આચાર્યેણ તત્પ્રતિપાદનાય આહ ã
સદસજ્જ્ઞાનસમુદ્રાત્ સમુદ્ધૃતમ્ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદેન ।
સજ્જ્ઞાનોત્તમરત્નમ્ મયા નિમગ્નમ્ સ્વમતિનાવા

સદસત્ સત્ અસત્ । સત્ શુભમ્, અસત્ અશુભમ્ । જ્ઞાનમ્ જ્ઞાયતે અનેન ઇતિ । સજ્જ્ઞાનોત્તમરત્નમ્ સત્ જ્ઞાનમ્ તત્ એવ ઉત્તમરત્નમ્, ઉત્કૃષ્ટમ્ રત્નમ્, જ્યોતિઃશાસ્ત્રમ્ । નિમગ્નમ્ નિલીનમ્ । સ્વમતિનાવા સ્વકીયા મતિઃ (સ્વમતિઃ), સ્વમતિઃ એવ નૌઃ તયા સ્વમતિનાવા સદસજ્જ્ઞાનસમુદ્રાત્ સમુદ્ધૃતમ્ ઇતિ

[ પ્રતિકઞ્ચુકકારિણે દણ્ડવિધાનમ્ ]
શપથપ્રતિપાદનાય આહ ã
આર્યભટીયમ્ નામ્ના પૂર્વમ્ સ્વાયમ્ભુવમ્ સદા નિત્યમ્ ।
સુકૃતાયુષોઃ પ્રણાશમ્ કુરુતે પ્રતિકઞ્ચુકમ્ યઃ અસ્ય

આર્યભટસ્ય ઇદમ્ આર્યભટીયમ્ । કિમ્ તત્? યદા એવ અત્યન્તવિપ્રલીનસમ્પ્રદાયમ્ બ્રહ્મણઃ પ્રસાદેન વા સ્વનામધેયમ્ । યઃ પૂર્વમ્ સ્વાયમ્ભુવમ્ આસીત્ ઇદાનીમ્ આર્યભટેન પ્રકાશિતત્વાત્ આર્યભટીયમ્ । સ્વાયમ્ભુવમ્ તત્ સર્વદા નિત્યમ્ । સ્વયંભુવા પ્રણીતમ્ અર્થમ્ ગૃહીત્વા આચાર્યાઃ શાસ્ત્રાણિ રચયન્તિ । સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ તુ સઃ અર્થઃ જ્ઞાતઃ એવ । અન્યથા અતીન્દ્રિયાર્થાનામ્ કથમ્ માનુષમાત્રૈઃ ઇયમ્ યુક્તિઃ કર્તુમ્ શક્યતે । અસ્ય પ્રતિકઞ્ચુકમ્
પ્રતિબિમ્બમ્ યઃ કરોતિ તસ્ય સુકૃતસ્ય આયુષઃ ચ પ્રણાશમ્ ભવતિ