Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 44

44.1

iti bhāskarasya kṛtau āryabhaṭatantrabhāṣye kālakriyāpādaḥ samāptaḥ ||
Golapādaḥ
[maṅgalācaraṇam ]
namaḥ sanmaṅgalajñānapūrṇakumbhāya rājate |
surāsuraśiroghṛṣṭapādapīṭhāya vedhase ||
[ golabandhaḥ ]
kālakriyānantaram golam, "trīṇi gadati gaṇitam kālakriyām golam" iti uktatvāt | gamyate jñāyate asmāt iti golam | kim punar asmāt gamyate? grahabhramaṇadharitrīsaṃsthānādīni sarvam | evam paramārthajijñāsavaḥ hi asatyapūrvakam satyam pratipadyante | tat yathā bhiṣajaḥ hi utpalanālādiṣu sirāvedhanādīni pratipadyante, yajñaśastravidaḥ śuṣkeṣṭyā yajñādīni [pratipadyante], vaiyākaraṇāḥ prakṛtipratyayalopāgamavarṇavikārādibhiḥ sādhuśabdam pratipadyante,
evam atra api sāṃvatsarāḥ vṛttaśalākāsūtrāvalambakādibhiḥ kṣetragaṇitaviśeṣaiḥ pāramārthikam golam pratipadyante | tasmāt diṅmātrapradarśanam eva etat ārabhyate, aśakyatvāt aśeṣapradarśanasya | kaḥ hi citrayan nimeṣonmeṣādi api citrayati | tasmāt śrīparṇivañculakāṣṭhayoḥ anyatamam ardhavṛttacakrasvarūpam krākacikaiḥ vṛttam ekam niṣpādayet | tataḥ sughaṭitārdhavṛttadvayena tribhiḥ vā sughaṭitavṛttaśakalaiḥ vṛttam ekam nirmāpayet | tatra vṛttaśakalasandhicchedāḥ
trayaḥ śurapuṅkhapārśvacchedāvayavārdhacchedaḥ iti | tatra eteṣām anyatamena vṛttaśakalāni anyonyam ghaṭayet | tāmrakīlakaiḥ tatra evam niṣpannam ekam vṛttam pūrvāparam nidhāya dvitīyam dakṣiṇottaram upari adhaḥ ca janitasvastikam svastikasampāte ca maṇḍaladvayam ardhaccedena chitvā tathā saṃyojyam yathā ekam eva vṛttam lakṣyate | tau vihitārdhacchedena svastikacatuṣṭayam praveśya niścalam nidadhya tāmrakīlakaiḥ niścalīkriyate |
tataḥ tayoḥ maṇḍalayoḥ bahiḥ parikaravat dikcatuṣṭayajanitasvastikam anyam tathā eva ardhacchedena svastikacatuṣṭayam praveśya niścalam nidadhyāt | pūrvāparamaṇḍalam ṣaṣṭyaṅkāṅkitam kārayet, yathā ekaikasmin caturbhāge pañcadaśa pañcadaśāṅkāḥ syuḥ | te ca ahorātraghaṭikāḥ | evam pariśeṣam maṇḍaladvayam api, ekaikam ṣaṣṭiśatatrayāṅkitam [kārayet] | tāni viṣuvat [yāmya uttarakṣitija]maṇḍalāni | tat tulyam eva aparam maṇḍalam ṣaṣṭiśatatrayāṅkitam
pūrvasvastike aparasvastike ca tiryak tribhāgacchedam kṛtvā dvau tribhāgau maṇḍalapradeśasya svastikam ghaṭayet | yathā vā maṇḍalatrayasampātam ekam eva lakṣyate tathā avachedaḥ kalpanīyaḥ | pūrvāparadakṣiṇottaramaṇḍalayoḥ yaḥ adhaḥ svastikaḥ tasmāt uttareṇa uttaraśalākāyām caturviṃśatibhāge tathā eva ardhacchedena svastikam kārayet | upari api tathā eva uparisvastikāt dakṣiṇena [dakṣiṇa]śalākāyām caturviṃśatitame bhāge svastikam kārayet | sarvatra niścalīkaraṇam
tāmrakīlakaiḥ | evam tiryak rāśipadaḥ vyavasthitaḥ | sa eva apamaṇḍalam iti ucyate | tāvatpramāṇam eva anyat maṇḍalam sañcāri yatra candramasaḥ sampātaḥ vartate tasmin badhvā tataḥ uttareṇa parataḥ nivatitame bhāge yathā ca ardhapañcamabhāgāḥ tasya ca apakramamaṇḍalasya ca antare bhavanti tathā vidhāya pātabhāge cakrārdhāntare badhīyāt | evam tataḥ dakṣiṇena navatitame bhāge ardhapañcamā bhāgāḥ tasya apakramamaṇḍalasya ca yathā antare bhavanti tathā
nidadhyāt | evam tat vimaṇḍalam, tat eva vikṣepamaṇḍalam iti ucyate |
evam anyeṣām api svebhyaḥ svebhyaḥ pātabhāgebhyaḥ api maṇḍalāni | budhaśukrayoḥ śīghroccābhyām | svāhorātramaṇḍalāni api sañcārīṇi ã viṣuvataḥ uttareṇa meṣāpakramakāṣṭhatulyāntare pūrvāparāyatam maṇḍalam meṣasya ahorātramaṇḍalam, vṛṣāntāpakramatulyakāṣṭhāntare vṛṣasya, mithunāntāpakramatulyakāṣṭhāntare mithunasya, tāni eva utkrameṇa karkaṭakasiṃhakanyānām; evam [viṣuvataḥ] dakṣiṇena tulāvṛścikadhanuṣām svāhorātramaṇḍalāni,
tāni eva utkrameṇa makarakumbhamīnānām | svāhorātramaṇḍaleṣu dakṣiṇottarāyatāni sūtrāṇi badhnīyāt | teṣām ardhāni apakramajyāḥ | meṣasya ahorātramaṇḍalena unmaṇḍalasya yatra sampātaḥ tatra sūtrasya ekam agram badhvā mīnasya ahorātronmaṇḍalasampāte dvitīyam agram badhnīyāt | bhūmadhyāvabhedisūtram viṣuvatā saha badhnīyāt, tasya prathamasūtrasya ca yatra sampātaḥ tatra prathamasūtrārdham bhavati | evam anyeṣām sūtrāṇām ardhāni | tāni
sarvāṇi ahorātrāpakramajyāḥ santi | aśakyatvāt kvacit tu pradarśyante | yāni vikṣepāpakramasvāhorātramaṇḍalāni vyākhyātāni [tāni na] pradarśyante | anyathā kālasamaḥ golaḥ bhramayitum na śakyate, maṇḍalabahutvāt |
atha suślakṣṇām ṛjvīm ayaḥśalākām gopucchāyatavṛttām dakṣiṇottarasvastikāvabhedinīm nirgatobhayāgrām pañjarabhārasahām nidadhyāt | tanmadhye bhuvam samavṛttām mṛdā anyena vā racayet | evam ayam ekaḥ eva pañjaraḥ sarveṣām grahāṇām | yasmāt bhinnakakṣyāsthāḥ api grahāḥ ekakakṣyāgatāḥ eva upalakṣyante, tasmāt ayam eva ekaḥ pañjaraḥ | athavā sarveṣām eva pṛthak pṛthak pañjarāḥ yāvat tāvat paricchinnasvakakṣyāpramāṇāḥ eva pradarśayitavyāḥ
|
athavā pañjarasya bahiḥ [dakṣiṇottara]svastikayoḥ ayaḥśalākāyām tryaṅgulām caturaṅgulām vā ślakṣṇām śaradaṇḍikām niścalām nidadhyāt | tataḥ yāvattāvatpramāṇaparicchinnakhakakṣyāparikalpitam ubhayataḥ cakrārdhāntarakṛtavedham [maṇḍalam] dakṣiṇottarāvagāhi nidhāya tasya madhye pañjaram praveśya tām ayaḥśalākām ubhayatra pārśvavedhau praveśayet, yathā sā śaradaṇḍikā pañjaradvayasīmāvagāhinī bhavati | tāvatpramāṇam eva anyadvṛttam
pūrvāparāvagāhi upari adhaḥ ca janitasvastikam pūrvavat nidadhyāt | tat samamaṇḍalam | punar api tāvat eva anyat maṇḍalam parikaravat dikcatuṣṭayajanitasvastikam dakṣiṇottarasvastikasampātakṛtavedham ubhayatra lohaśalākām praveśya niścalam nidadhyāt | tat kṣitijamaṇḍalam | evam ayam golaḥ viṣuvati samaḥ eva avatiṣṭhate | viṣuvataḥ uttareṇa yāvān akṣaḥ tāvatsu bhāgeṣu khagolottarasvastikāt upari vedham kārayet, dakṣiṇataḥ ca tāvati eva antare [adhaḥ] vedhaḥ
| pūrvavedhābhyām ayaḥśalākām niṣkāsya svadeśākṣabhāgapramāṇaparikalpitavedhayoḥ praveśayet | evam svaviṣayākṣapramāṇena avasthitaḥ golaḥ, tatra sarvam eva pradarśayet | atha khagolapramāṇam eva anyadvṛttam ubhayataḥ cakrārdhāntarakṛtavedham uttaraḥ nirgatāyaḥśalākāgram praveśayet | dvitīyavedham dakṣiṇataḥ nirgatāyaḥśalākāgram praveśayet | tatra tat niścalam nidhāya, tasya pūrvāparasvastikasampāte pūrvavat tiryagbhedena pūrvāparasvastikayoḥ
niścalam tat maṇḍalam nidadhyāt | tat unmaṇḍalam iti ācakṣate | sarvāṇi eva vṛttāni ṣaṣṭiśatatrayabhāgāṅkitāni kārayet |

anye punar samāyāmavanau khagolārdhapramāṇam avaṭam khātvā tatra yathā kṣitijamaṇḍalam upari bhavati tathā ardhanimagnam khagolam nidhāya darśayanti | evam ayam kāṣṭhamayaḥ golaḥ kriyate | kāṣṭhāsambhave paripakvālpasuṣiraślakṣṇavaṃśaśalākāvṛttaiḥ vā golaḥ kriyate | evam golam badhvā sarvam eva avaśeṣam śāstre vyākhyāyate |
[ bhagole apakramamaṇḍalam ]
atra āditaḥ eva tāvat apakramamaṇḍalam āha ã
meṣādeḥ kanyāntam samam udak apamaṇḍalārdham apayātam |
taulyādeḥ mīnāntam śeṣārdham dakṣiṇena eva

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc