આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 44

ઇતિ ભાસ્કરસ્ય કૃતૌ આર્યભટતન્ત્રભાષ્યે કાલક્રિયાપાદઃ સમાપ્તઃ ॥
ગોલપાદઃ
[મઙ્ગલાચરણમ્ ]
નમઃ સન્મઙ્ગલજ્ઞાનપૂર્ણકુમ્ભાય રાજતે ।
સુરાસુરશિરોઘૃષ્ટપાદપીઠાય વેધસે ॥
[ ગોલબન્ધઃ ]
કાલક્રિયાનન્તરમ્ ગોલમ્, "ત્રીણિ ગદતિ ગણિતમ્ કાલક્રિયામ્ ગોલમ્" ઇતિ ઉક્તત્વાત્ । ગમ્યતે જ્ઞાયતે અસ્માત્ ઇતિ ગોલમ્ । કિમ્ પુનર્ અસ્માત્ ગમ્યતે? ગ્રહભ્રમણધરિત્રીસંસ્થાનાદીનિ સર્વમ્ । એવમ્ પરમાર્થજિજ્ઞાસવઃ હિ અસત્યપૂર્વકમ્ સત્યમ્ પ્રતિપદ્યન્તે । તત્ યથા ભિષજઃ હિ ઉત્પલનાલાદિષુ સિરાવેધનાદીનિ પ્રતિપદ્યન્તે, યજ્ઞશસ્ત્રવિદઃ શુષ્કેષ્ટ્યા યજ્ઞાદીનિ [પ્રતિપદ્યન્તે], વૈયાકરણાઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયલોપાગમવર્ણવિકારાદિભિઃ સાધુશબ્દમ્ પ્રતિપદ્યન્તે,
એવમ્ અત્ર અપિ સાંવત્સરાઃ વૃત્તશલાકાસૂત્રાવલમ્બકાદિભિઃ ક્ષેત્રગણિતવિશેષૈઃ પારમાર્થિકમ્ ગોલમ્ પ્રતિપદ્યન્તે । તસ્માત્ દિઙ્માત્રપ્રદર્શનમ્ એવ એતત્ આરભ્યતે, અશક્યત્વાત્ અશેષપ્રદર્શનસ્ય । કઃ હિ ચિત્રયન્ નિમેષોન્મેષાદિ અપિ ચિત્રયતિ । તસ્માત્ શ્રીપર્ણિવઞ્ચુલકાષ્ઠયોઃ અન્યતમમ્ અર્ધવૃત્તચક્રસ્વરૂપમ્ ક્રાકચિકૈઃ વૃત્તમ્ એકમ્ નિષ્પાદયેત્ । તતઃ સુઘટિતાર્ધવૃત્તદ્વયેન ત્રિભિઃ વા સુઘટિતવૃત્તશકલૈઃ વૃત્તમ્ એકમ્ નિર્માપયેત્ । તત્ર વૃત્તશકલસન્ધિચ્છેદાઃ
ત્રયઃ શુરપુઙ્ખપાર્શ્વચ્છેદાવયવાર્ધચ્છેદઃ ઇતિ । તત્ર એતેષામ્ અન્યતમેન વૃત્તશકલાનિ અન્યોન્યમ્ ઘટયેત્ । તામ્રકીલકૈઃ તત્ર એવમ્ નિષ્પન્નમ્ એકમ્ વૃત્તમ્ પૂર્વાપરમ્ નિધાય દ્વિતીયમ્ દક્ષિણોત્તરમ્ ઉપરિ અધઃ ચ જનિતસ્વસ્તિકમ્ સ્વસ્તિકસમ્પાતે ચ મણ્ડલદ્વયમ્ અર્ધચ્ચેદેન છિત્વા તથા સંયોજ્યમ્ યથા એકમ્ એવ વૃત્તમ્ લક્ષ્યતે । તૌ વિહિતાર્ધચ્છેદેન સ્વસ્તિકચતુષ્ટયમ્ પ્રવેશ્ય નિશ્ચલમ્ નિદધ્ય તામ્રકીલકૈઃ નિશ્ચલીક્રિયતે ।
તતઃ તયોઃ મણ્ડલયોઃ બહિઃ પરિકરવત્ દિક્ચતુષ્ટયજનિતસ્વસ્તિકમ્ અન્યમ્ તથા એવ અર્ધચ્છેદેન સ્વસ્તિકચતુષ્ટયમ્ પ્રવેશ્ય નિશ્ચલમ્ નિદધ્યાત્ । પૂર્વાપરમણ્ડલમ્ ષષ્ટ્યઙ્કાઙ્કિતમ્ કારયેત્, યથા એકૈકસ્મિન્ ચતુર્ભાગે પઞ્ચદશ પઞ્ચદશાઙ્કાઃ સ્યુઃ । તે ચ અહોરાત્રઘટિકાઃ । એવમ્ પરિશેષમ્ મણ્ડલદ્વયમ્ અપિ, એકૈકમ્ ષષ્ટિશતત્રયાઙ્કિતમ્ [કારયેત્] । તાનિ વિષુવત્ [યામ્ય ઉત્તરક્ષિતિજ]મણ્ડલાનિ । તત્ તુલ્યમ્ એવ અપરમ્ મણ્ડલમ્ ષષ્ટિશતત્રયાઙ્કિતમ્
પૂર્વસ્વસ્તિકે અપરસ્વસ્તિકે ચ તિર્યક્ ત્રિભાગચ્છેદમ્ કૃત્વા દ્વૌ ત્રિભાગૌ મણ્ડલપ્રદેશસ્ય સ્વસ્તિકમ્ ઘટયેત્ । યથા વા મણ્ડલત્રયસમ્પાતમ્ એકમ્ એવ લક્ષ્યતે તથા અવછેદઃ કલ્પનીયઃ । પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરમણ્ડલયોઃ યઃ અધઃ સ્વસ્તિકઃ તસ્માત્ ઉત્તરેણ ઉત્તરશલાકાયામ્ ચતુર્વિંશતિભાગે તથા એવ અર્ધચ્છેદેન સ્વસ્તિકમ્ કારયેત્ । ઉપરિ અપિ તથા એવ ઉપરિસ્વસ્તિકાત્ દક્ષિણેન [દક્ષિણ]શલાકાયામ્ ચતુર્વિંશતિતમે ભાગે સ્વસ્તિકમ્ કારયેત્ । સર્વત્ર નિશ્ચલીકરણમ્
તામ્રકીલકૈઃ । એવમ્ તિર્યક્ રાશિપદઃ વ્યવસ્થિતઃ । સ એવ અપમણ્ડલમ્ ઇતિ ઉચ્યતે । તાવત્પ્રમાણમ્ એવ અન્યત્ મણ્ડલમ્ સઞ્ચારિ યત્ર ચન્દ્રમસઃ સમ્પાતઃ વર્તતે તસ્મિન્ બધ્વા તતઃ ઉત્તરેણ પરતઃ નિવતિતમે ભાગે યથા ચ અર્ધપઞ્ચમભાગાઃ તસ્ય ચ અપક્રમમણ્ડલસ્ય ચ અન્તરે ભવન્તિ તથા વિધાય પાતભાગે ચક્રાર્ધાન્તરે બધીયાત્ । એવમ્ તતઃ દક્ષિણેન નવતિતમે ભાગે અર્ધપઞ્ચમા ભાગાઃ તસ્ય અપક્રમમણ્ડલસ્ય ચ યથા અન્તરે ભવન્તિ તથા
નિદધ્યાત્ । એવમ્ તત્ વિમણ્ડલમ્, તત્ એવ વિક્ષેપમણ્ડલમ્ ઇતિ ઉચ્યતે ।
એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ સ્વેભ્યઃ સ્વેભ્યઃ પાતભાગેભ્યઃ અપિ મણ્ડલાનિ । બુધશુક્રયોઃ શીઘ્રોચ્ચાભ્યામ્ । સ્વાહોરાત્રમણ્ડલાનિ અપિ સઞ્ચારીણિ ã વિષુવતઃ ઉત્તરેણ મેષાપક્રમકાષ્ઠતુલ્યાન્તરે પૂર્વાપરાયતમ્ મણ્ડલમ્ મેષસ્ય અહોરાત્રમણ્ડલમ્, વૃષાન્તાપક્રમતુલ્યકાષ્ઠાન્તરે વૃષસ્ય, મિથુનાન્તાપક્રમતુલ્યકાષ્ઠાન્તરે મિથુનસ્ય, તાનિ એવ ઉત્ક્રમેણ કર્કટકસિંહકન્યાનામ્; એવમ્ [વિષુવતઃ] દક્ષિણેન તુલાવૃશ્ચિકધનુષામ્ સ્વાહોરાત્રમણ્ડલાનિ,
તાનિ એવ ઉત્ક્રમેણ મકરકુમ્ભમીનાનામ્ । સ્વાહોરાત્રમણ્ડલેષુ દક્ષિણોત્તરાયતાનિ સૂત્રાણિ બધ્નીયાત્ । તેષામ્ અર્ધાનિ અપક્રમજ્યાઃ । મેષસ્ય અહોરાત્રમણ્ડલેન ઉન્મણ્ડલસ્ય યત્ર સમ્પાતઃ તત્ર સૂત્રસ્ય એકમ્ અગ્રમ્ બધ્વા મીનસ્ય અહોરાત્રોન્મણ્ડલસમ્પાતે દ્વિતીયમ્ અગ્રમ્ બધ્નીયાત્ । ભૂમધ્યાવભેદિસૂત્રમ્ વિષુવતા સહ બધ્નીયાત્, તસ્ય પ્રથમસૂત્રસ્ય ચ યત્ર સમ્પાતઃ તત્ર પ્રથમસૂત્રાર્ધમ્ ભવતિ । એવમ્ અન્યેષામ્ સૂત્રાણામ્ અર્ધાનિ । તાનિ
સર્વાણિ અહોરાત્રાપક્રમજ્યાઃ સન્તિ । અશક્યત્વાત્ ક્વચિત્ તુ પ્રદર્શ્યન્તે । યાનિ વિક્ષેપાપક્રમસ્વાહોરાત્રમણ્ડલાનિ વ્યાખ્યાતાનિ [તાનિ ન] પ્રદર્શ્યન્તે । અન્યથા કાલસમઃ ગોલઃ ભ્રમયિતુમ્ ન શક્યતે, મણ્ડલબહુત્વાત્ ।
અથ સુશ્લક્ષ્ણામ્ ઋજ્વીમ્ અયઃશલાકામ્ ગોપુચ્છાયતવૃત્તામ્ દક્ષિણોત્તરસ્વસ્તિકાવભેદિનીમ્ નિર્ગતોભયાગ્રામ્ પઞ્જરભારસહામ્ નિદધ્યાત્ । તન્મધ્યે ભુવમ્ સમવૃત્તામ્ મૃદા અન્યેન વા રચયેત્ । એવમ્ અયમ્ એકઃ એવ પઞ્જરઃ સર્વેષામ્ ગ્રહાણામ્ । યસ્માત્ ભિન્નકક્ષ્યાસ્થાઃ અપિ ગ્રહાઃ એકકક્ષ્યાગતાઃ એવ ઉપલક્ષ્યન્તે, તસ્માત્ અયમ્ એવ એકઃ પઞ્જરઃ । અથવા સર્વેષામ્ એવ પૃથક્ પૃથક્ પઞ્જરાઃ યાવત્ તાવત્ પરિચ્છિન્નસ્વકક્ષ્યાપ્રમાણાઃ એવ પ્રદર્શયિતવ્યાઃ
।
અથવા પઞ્જરસ્ય બહિઃ [દક્ષિણોત્તર]સ્વસ્તિકયોઃ અયઃશલાકાયામ્ ત્ર્યઙ્ગુલામ્ ચતુરઙ્ગુલામ્ વા શ્લક્ષ્ણામ્ શરદણ્ડિકામ્ નિશ્ચલામ્ નિદધ્યાત્ । તતઃ યાવત્તાવત્પ્રમાણપરિચ્છિન્નખકક્ષ્યાપરિકલ્પિતમ્ ઉભયતઃ ચક્રાર્ધાન્તરકૃતવેધમ્ [મણ્ડલમ્] દક્ષિણોત્તરાવગાહિ નિધાય તસ્ય મધ્યે પઞ્જરમ્ પ્રવેશ્ય તામ્ અયઃશલાકામ્ ઉભયત્ર પાર્શ્વવેધૌ પ્રવેશયેત્, યથા સા શરદણ્ડિકા પઞ્જરદ્વયસીમાવગાહિની ભવતિ । તાવત્પ્રમાણમ્ એવ અન્યદ્વૃત્તમ્
પૂર્વાપરાવગાહિ ઉપરિ અધઃ ચ જનિતસ્વસ્તિકમ્ પૂર્વવત્ નિદધ્યાત્ । તત્ સમમણ્ડલમ્ । પુનર્ અપિ તાવત્ એવ અન્યત્ મણ્ડલમ્ પરિકરવત્ દિક્ચતુષ્ટયજનિતસ્વસ્તિકમ્ દક્ષિણોત્તરસ્વસ્તિકસમ્પાતકૃતવેધમ્ ઉભયત્ર લોહશલાકામ્ પ્રવેશ્ય નિશ્ચલમ્ નિદધ્યાત્ । તત્ ક્ષિતિજમણ્ડલમ્ । એવમ્ અયમ્ ગોલઃ વિષુવતિ સમઃ એવ અવતિષ્ઠતે । વિષુવતઃ ઉત્તરેણ યાવાન્ અક્ષઃ તાવત્સુ ભાગેષુ ખગોલોત્તરસ્વસ્તિકાત્ ઉપરિ વેધમ્ કારયેત્, દક્ષિણતઃ ચ તાવતિ એવ અન્તરે [અધઃ] વેધઃ
। પૂર્વવેધાભ્યામ્ અયઃશલાકામ્ નિષ્કાસ્ય સ્વદેશાક્ષભાગપ્રમાણપરિકલ્પિતવેધયોઃ પ્રવેશયેત્ । એવમ્ સ્વવિષયાક્ષપ્રમાણેન અવસ્થિતઃ ગોલઃ, તત્ર સર્વમ્ એવ પ્રદર્શયેત્ । અથ ખગોલપ્રમાણમ્ એવ અન્યદ્વૃત્તમ્ ઉભયતઃ ચક્રાર્ધાન્તરકૃતવેધમ્ ઉત્તરઃ નિર્ગતાયઃશલાકાગ્રમ્ પ્રવેશયેત્ । દ્વિતીયવેધમ્ દક્ષિણતઃ નિર્ગતાયઃશલાકાગ્રમ્ પ્રવેશયેત્ । તત્ર તત્ નિશ્ચલમ્ નિધાય, તસ્ય પૂર્વાપરસ્વસ્તિકસમ્પાતે પૂર્વવત્ તિર્યગ્ભેદેન પૂર્વાપરસ્વસ્તિકયોઃ
નિશ્ચલમ્ તત્ મણ્ડલમ્ નિદધ્યાત્ । તત્ ઉન્મણ્ડલમ્ ઇતિ આચક્ષતે । સર્વાણિ એવ વૃત્તાનિ ષષ્ટિશતત્રયભાગાઙ્કિતાનિ કારયેત્ ।

અન્યે પુનર્ સમાયામવનૌ ખગોલાર્ધપ્રમાણમ્ અવટમ્ ખાત્વા તત્ર યથા ક્ષિતિજમણ્ડલમ્ ઉપરિ ભવતિ તથા અર્ધનિમગ્નમ્ ખગોલમ્ નિધાય દર્શયન્તિ । એવમ્ અયમ્ કાષ્ઠમયઃ ગોલઃ ક્રિયતે । કાષ્ઠાસમ્ભવે પરિપક્વાલ્પસુષિરશ્લક્ષ્ણવંશશલાકાવૃત્તૈઃ વા ગોલઃ ક્રિયતે । એવમ્ ગોલમ્ બધ્વા સર્વમ્ એવ અવશેષમ્ શાસ્ત્રે વ્યાખ્યાયતે ।
[ ભગોલે અપક્રમમણ્ડલમ્ ]
અત્ર આદિતઃ એવ તાવત્ અપક્રમમણ્ડલમ્ આહ ã
મેષાદેઃ કન્યાન્તમ્ સમમ્ ઉદક્ અપમણ્ડલાર્ધમ્ અપયાતમ્ ।
તૌલ્યાદેઃ મીનાન્તમ્ શેષાર્ધમ્ દક્ષિણેન એવ