આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 38

અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ । અગ્રમ્ શેષઃ । અધિકાગ્રમ્ યસ્ય સઃ અયમ્ અધિકાગ્રઃ । અધિકાગ્રઃ ચ અસૌ ભાગહારઃ ચ અધિકાગ્રભાગહારઃ । તમ્ અધિકાગ્રભાગહારમ્, છિન્દ્યાત્ વિભજેત્ ઇતિ અર્થઃ । કેન ઇતિ આહ ã ઊનાગ્રભાગહારેણ । શેષપરસ્પરભક્તમ્ । લબ્ધેન ન અસ્તિ પ્રયોજનમ્, શેષેણ સહ કર્મ ક્રિયતે । પરસ્પરેણ ભક્તમ્ પરસ્પરભક્તમ્, ઇતરેતરભક્તમ્ ઇતિ અર્થઃ । શેષેણ સહ પરસ્પરભક્તમ્ શેષપરસ્પરભક્તમ્ । મતિગુણમ્,
સ્વબુદ્ધિગુણમ્ ઇતિ અર્થઃ । કથમ્ પુનર્ સ્વબુદ્ધિગુણઃ ક્રિયતે ? અયમ્ રાશિઃ કેન ગુણિતમ્ ઇદમ્ અગ્રાન્તરમ્ પ્રક્ષિપ્ય વિશોધ્ય વા અસ્ય રાશેઃ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ । અગ્રાન્તરે ક્ષિપ્તમ્ । સમેષુ ક્ષિપ્તમ્ વિષમેષુ શોધ્યમ્ ઇતિ સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ વ્યાખ્યાયતે ।
એવમ્ પરસ્પરેણ લબ્ધાનિ પદાનિ અવસ્થાપ્ય, મતિઃ ચ અધઃ, પશ્ચિમલબ્ધમ્ ચ મત્યા અધઃ । અધુપરિગુણિતમ્, અધઃસ્થિતેન રાશિના ઉપરિરાસિઃ ગુણિતઃ । અન્ત્યયુક્, અન્ત્યેન રાશિના પશ્ચિમલબ્ધેન સહિતઃ । એવમ્ ભૂયઃ ભૂયઃ કર્મ યાવત્ કર્મપરિસમાપ્તિમ્ ઇતિ । ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્, ઊનાગ્રસ્ય યત્ છેદમ્ તેન ભાજિતે શેષમ્, તેન ઊનાગ્રચ્છેદેન પૂર્વગણિતકર્મણા નિષ્પન્નરાશેઃ વિભક્તશેષમ્ પરિગૃહ્યતે । અધિકાગ્રચ્છેદગુણમ્, અધિકાગ્રચ્છેદેન
અભ્યસ્તમ્ । દ્વિચ્છેદાગ્રમ્, દ્વયોઃ છેદયોઃ અગ્રમ્, અગ્રમ્ સઙ્ખ્યા । અધિકાગ્રયુતમ્, અધિકાગ્રેણ યુતમ્ અધિકાગ્રયુતમ્ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્ અધિકાગ્રચ્છેદેન અભ્યસ્તમ્ અધિકાગ્રસહિતમ્ તત્ દ્વયોઃ અપિ છેદયોઃ ભાજ્યરાશિઃ ભવતિ ઇતિ ।
એવમ્ સાગ્રકુટ્ટાકારઃ વ્યાખ્યાતઃ । નિરગ્રકુટ્ટાકારઃ અપિ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
પઞ્ચભિઃ એકમ્ રૂપમ્ દ્વે રૂપે ચ એવ સપ્તભાગેન ।
અવશિષ્યતે તુ રાશિઃ વિગણ્યતામ્ તત્ર કા સઙ્ખ્યા

ન્યાસઃ ã 1 2
5 7
કરણમ્ ã અધિકાગ્રચ્છેદમ્ સપ્ત 7, ઊનાગ્રચ્છેદેન પઞ્ચકેન 5, ભાજિતે શેષમ્ ઉપરિ દ્વૌ 2 અધઃ પઞ્ચ 5 । અલ્પઃ રાશિઃ ઇતિ અત્ર એવ મતિઃ કલ્પ્યતે । અયમ્ [ઉપરિ] રાશિઃ કેન ગુણિતઃ રૂપમ્ અગ્રાન્તરમ્ પ્રક્ષિપ્ય પઞ્ચભિઃ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ લબ્ધા મતિઃ દ્વે રૂપે । ભાગલબ્ધમ્ એકમ્ 1, શેષમ્ 0 । અસ્ય સ્થાપના
2
1 ।
તૃતીયપદસ્ય અસમ્ભવાત્ એતત્ એવ સઞ્જાતમ્ । ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્ 2, અધિકાગ્રચ્છેદેન સપ્તકેન ગુણિતમ્ જાતમ્ 14, અધિકાગ્ર[2]સહિતમ્ 16 । એતત્ એવ દ્વિચ્છેદાગ્રમ્ । અયમ્ એવ રાશિઃ પઞ્ચભિઃ ભાગમ્ હ્રિયમાણઃ એકાગ્રઃ, સપ્તભિઃ દ્વ્યગ્રઃ ઇતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વાદશભિઃ પઞ્ચાગ્રઃ સપ્તાગ્રઃ સ ચ પુનર્ મયા દૃષ્ટઃ ।
એકત્રિંશદ્ભક્તઃ કઃ અસૌ રાશિઃ ભવેત્ એકઃ

ન્યાસઃ ã 5 7
12 31
કરણમ્ ã "અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્યાત્ ઊનાગ્રભાગહારેણ" ઇતિ શેષમ્ ઉપરિ સપ્ત, અધઃ દ્વાદશ । એતયોઃ પરસ્પરભક્તે લબ્ધમ્ એકમ્, પુનર્ એકમ્ એવ, શેષમ્ ઉપરિ દ્વૌ અધઃ પઞ્ચ । અત્ર મતિઃ । સમાનિ પદાનિ ઇતિ અયમ્ રાશિઃ કેન ગુણિતઃ રૂપદ્વયમ્ અગ્રાન્તરમ્ પ્રક્ષિપ્ય પઞ્ચભિઃ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ લબ્ધમ્ રૂપમ્ ચતુષ્કમ્ મતિઃ । તામ્ પૂર્વલબ્ધસ્ય અધઃ વ્યવસ્થાપયેત્ । ભાગલબ્ધમ્ ચ રૂપદ્વયમ્ ઇતિ એવમ્ લબ્ધમ્ અધઃ વ્યવસ્થાપ્યઃ
। "અધૌપરિગુણિતમ્ અન્ત્યયુગ્" ઇતિ અનેન ન્યાયેન લબ્ધમ્ 10 । એતત્ એવ "ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્ અધિકાગ્રચ્છેદગુણમ્" જાતમ્ 310, "અધિકાગ્રયુતમ્ દ્વિચ્છેદાગ્રમ્" તત્ ચ ઇદમ્ 317 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
અષ્ટાભિઃ પઞ્ચાગ્રઃ ચતુરગ્રઃ કીર્તિતઃ નવભિઃ એવ ।
સપ્તભિઃ એકાગ્રઃ અસૌ વિગણ્યતામ્ કઃ ભવેત્ રાશિઃ

ન્યાસઃ ã 5 4 1
8 9 7
કરણમ્ ã
5 4
8 9.
એતયોઃ કુટ્ટાકારેણ [લબ્ધમ્] રૂપમ્ 1, રાશિઃ ચ ત્રયોદશ । અત્ર છેદયોઃ અભ્યાસઃ ભાગહારઃ ઇતિ સ્થાપના
13 1
72 7 ।
એતયોઃ પૂર્વવત્ લબ્ધઃ રાશિઃ 85 । અયમ્ રાશિઃ અષ્ટાભિઃ ભાગમ્ હ્રિયમાણઃ પઞ્ચાગ્રઃ, નવભિઃ ચતુરગ્રઃ, સપ્તભિઃ એકાગ્રઃ ઇતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વ્યાદ્યૈઃ શટ્પર્યન્તૈઃ એકાગ્રઃ યઃ અવશિષ્યતે રાશિઃ ।
સપ્તભિઃ એવ સ શુદ્ધઃ વદ શીઘ્રમ્ કઃ ભવેત્ ગણક

ન્યાસઃ ã 1 1 1 1 1 0
2 3 4 5 67
અત્ર ઇચ્છયા અધિકાગ્રઃ રાશિઃ પરિકલ્પનીયઃ । લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ રાશિપ્રમાણમ્ 301 । એવમ્ સાગ્રકુટ્ટાકારઃ વ્યાખ્યાતઃ ।
[ નિરગ્રકુટ્ટાકારઃ ]
ઇદાનીમ્ તુ એવ સૂત્રે નિરગ્રકુટ્ટકાર્થમ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ અપવર્તયેત્ ઇતિ અર્થઃ । કેન ઇતિ આહ ã ઊનાગ્રભાગહારેણ । અગ્રમ્ સઙ્ખ્યા, ઊનમ્ ચ તદગ્રમ્ ચ ઊનાગ્રમ્, ઊનાગ્રમ્ ચ તત્ ભાગહારઃ ચ સ ઊનાગ્રભાગહારઃ, તેન ઊનાગ્રભાગહારેણ, અપવર્તયેત્ ઇતિ અર્થઃ । યથા એકવિંશતિઃ સપ્તભિઃ અપવર્ત્યતે । યેન ભાગહારઃ અપવર્તિતઃ તેન એવ ભાજ્યઃ અપિ અપવર્તનીયઃ । કથમ્ ઇદમ્ અવગમ્યતે યેન એવ ભાગહારઃ
અપવર્તિતઃ તેન એવ ભાજ્યઃ અપિ અપવર્તનીયઃ ઇતિ ? સમ્પ્રદાયાવિચ્છેદાત્ । અથવા ન્યાયઃ એષઃ, અપવર્તિતસ્ય ભાગહારસ્ય અપવર્તિતેન એવ ભાજ્યેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ, યથા સપ્તભિઃ એકવિંશતિઃ ભાગાઃ અપવર્તિતાઃ ત્રિભાગાઃ । અથવા ભાગહારસ્ય અપવર્તનમ્ બ્રુવતા આચાર્યેણ ભાજ્યસ્ય અપિ અપવર્તનમ્ અભિહિતમ્ એવ । કુતઃ ? ભાગહારભાજ્યયોઃ સહચારિત્વાત્ । યથા સ્થલાનિ પરિમૃજ્યન્તામ્ ઇતિ ઉક્તે સરકાણિ અપિ પરિમૃજ્યન્તે । અધિકાગ્રભાગહારમ્ ઇતિ આદિના ગ્રન્થેન
એતત્ પ્રતિપાદયતિ ã અપવર્તિતયોઃ ભાગહારભાજ્યયોઃ કુટ્ટાકારઃ ઇતિ । શેષપરસ્પરભક્તમ્, ભાગહારભાજ્યયોઃ પરસ્પરભક્તમ્ ઇતિ । મતિગુણમ્ ઇતિ એતત્ પૂર્વેણ સમાનમ્ । અગ્રાન્તરે ક્ષિપ્તમ્, અગ્રમ્ સઙ્ખ્યા, અગ્રસ્ય અન્તરમ્ અગ્રાન્તરમ્ સઙ્ખ્યાન્તરમ્ ઇતિ અર્થઃ । તત્ ચ ઇચ્છાપરિકલ્પિતમ્ ઇદમ્ સઙ્ખ્યાન્તરમ્ પ્રક્ષિપ્ય અપનીય વા અસ્ય રાશેઃ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ । અધૌપરિગુણિતમ્ અન્ત્યયુક્ ઇતિ એતત્ સર્વમ્ પૂર્વેણ સમાનમ્ । ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્,
અપવર્તિતભાગહારશેષમ્ ઇતિ અર્થઃ । કુટ્ટાકારઃ ભવતિ ઇતિ વાક્યશેષઃ । ઉપરિ [રાસિઃ] ભાગહારેણ ભક્તઃ [કાર્યઃ] અધોરાશિઃ ભાજ્યરાશિના ભાજ્યઃ । ગણિતે અપિ ઉક્તમ્ ã
ઉપરિ ચ ભાગહારેણ ભક્તે હિ રાશિઃ ભવેત્ વા ।
ઇતિ એવમ્ આદિના ગ્રન્થેન । શેષે કુટ્ટાકારભાગલબ્ધે ભવતઃ ઇતિ । અધિકાગ્રચ્છેદગુણમ્ ઇતિ આદિ ન નિરગ્રકુટ્ટાકારેષુ [ઉપયુજ્યતે ] ।
તત્ યથા ઉદ્દેશકઃ ã
અષ્ટૌ કેન અભ્યસ્તાઃ ષડ્રૂપયુતાઃ હૃતાઃ ત્રયોદશભિઃ ।
દદ્યુઃ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ કઃ ગુણકારઃ કિમ્ આપ્તમ્ ચ

ન્યાસઃ ã 8 6
13
ભાજ્યઃ અષ્ટૌ, ભાગહારઃ ત્રયોદશ, અગ્રાન્તરમ્ ષટ્ ।
કરણમ્ ã ભાજ્યભાગહારરાશી રૂપેણ અપવર્તિતૌ
8
13
"શેષપરસ્પરભક્તમ્" ઇતિ જાતમ્
1
1
1
1 ।
પરસ્પરભક્તશેષમ્
1
2 ।
"મતિગુણમ્ અગ્રાન્તરે ક્ષિપ્તમ્" ઇતિ અયમ્ એકઃ રાશિઃ કેન ગુણિતઃ ષડ્રૂપાણિ પ્રક્ષિપ્ય દ્વાભ્યામ્ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ મતિઃ દ્વે 2, મત્યા ગુણિતમ્ જાતમ્
2
2 ।
એતત્ ષડ્રૂપયુતમ્
8
2 ।
લબ્ધમ્ રૂપચતુષ્કમ્ 4 । એતત્ સર્વમ્ યથાક્રમેણ
1
1
1
1
2
4 ।
"અધૌપરિગુણિતમ્ અન્ત્યયુક્" ઇતિ જાતમ્
22
14 ।
"ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્" ઇતિ ઊનાગ્ર[=અપવર્તિત]ભાગહારભાજ્યભક્તશેષમ્ સ્થાપિતમ્
9
6 ।
અયમ્ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
એકાદશ કેન હતાઃ ત્રિકરહિતાઃ તે હૃતાઃ ત્રિવિંશત્યા ।
દદ્યુઃ શુદ્ધમ્ અથ અંશમ્ લબ્ધમ્ ગુણકમ્ ચ મે બ્રૂહિ

ન્યાસઃ ã 11
23
[ત્રિક]રહિતાત્ લબ્ધમ્ પૂર્વક્રમેણ એવ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
17
8 ।
[ગ્રહકુટ્ટાકારઃ, મણ્ડલશેષવિધિઃ]
અથ ઇદાનીમ્ ગ્રહગણિતે કુટ્ટાકારઃ યોજ્યતે ã રવિભાગણાઃ કેન ગુણિતાઃ મણ્ડલશેષમ્ અપનીય ભૂદિવસાનામ્ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દદ્યુઃ ઇતિ રવિભગણાઃ ભૂદિવસાઃ ચ ન્યસ્યન્તે
4320000
1577917500 ।
એતૌ ઊનાગ્રચ્છેદાર્થમ્ પરસ્પરેણ ભાજ્યૌ । શેષમ્ ઊનાગ્રચ્છેદઃ પઞ્ચસપ્તતિશતાનિ 7500 । અનેન અપવર્તિતૌ
576
210389।
એતૌ ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતૌ શેષૌ । એતયોઃ ભગવતઃ ભાસ્કરસ્ય કુટ્ટાકારઃ સાધ્યઃ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
મધ્યમ્ રવેઃ મૃગપતૌ ધનુઃ અંશકાર્ધે
દૃષ્ટમ્ મયા દિનકરોદયકાલજાતમ્ ।
આગણ્યતામ્ દિનગણઃ ભટશાસ્ત્રસિદ્ધઃ
યાતાઃ ચ તસ્ય ભગણાઃ કલિકાલસિદ્ધાઃ

ન્યાસઃ ã [મધ્યમરવિઃ] 4 । 28 । 20 ।
"ગણકારાઃ ભાગહરાઃ" [ગણિતí, 28] ઇતિ મણ્ડલશેષાનયનમ્ । તત્ યથા ã સવિતારમ્ લિપ્તીકૃત્ય જાતમ્ 8900 । એતત્ અનેન 210389 ગુણિતમ્ ખખષડ્ઘનેન [21600] ભક્તમ્, લબ્ધમ્ મણ્ડલશેષમ્ 86688 । ઇદમ્ એવ મણ્ડલશેષમ્ અગ્રાન્તરમ્ પરિકલ્પ્ય કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે ।
[ન્યાસઃ]
576 અગ્રાન્તરમ્ 86688
210389
લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારન્યાયેન ã
8201068565
22452768
ઊનાગ્રભાગહારભાજ્યભક્તશેષૌ ã
[105345
288 ]
[288] એતત્ કલિયાતમ્, અહર્ગણઃ ચ ã 105345 ।
અથવા એકરૂપાપચયેન કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા અહર્ગણઃ મણ્ડલાનિ ચ આનીયન્તે । તત્ યથા ã એકાપચયેન કુટ્ટાકારભાગલબ્ધૌ ã
94602
259
અનેન મણ્ડલશેષેણ ચ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ એકરૂપાપચયેન અયમ્ કુટ્ટાકારઃ મણ્ડલશેષાપચયેન કિયાન્ ઇતિ ન્યાસઃ ã 1, 94602, 86688 । અત્ર લબ્ધમ્ નિરપવર્તિતદિવસૈઃ વિભક્તશેષમ્ અહર્ગણઃ પૂર્વલિખિતઃ એવ । મણ્ડલાનયને એકરૂપાપચયેન ઇદમ્ ભાગલબ્ધમ્, મણ્ડલશેષાપચયેન કિયત્ ઇતિ ન્યાસઃ ã 1, 259, 86688 । અત્ર લબ્ધમ્ નિરપવર્તિતમણ્ડલૈઃ વિભક્તમ્ શેષમ્ મણ્ડલાનિ પૂર્વલિખિતાનિ એવ ।
[ મણ્ડલગન્તવ્યવિધિઃ]
અથવા નિરપવર્તિતભાગહારભાજ્યરાશી [મણ્ડલગન્તવ્યમ્] [ક્ષેપઃ ચ] પરિકલ્પ્ય કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । તત્ યથા ã
ગન્તવ્યમ્ રવિણા અષ્ટમ્ અસ્ય ભવનસ્ય આહુઃ કલાનામ્ શતમ્
સઞ્ચિન્ત્ય આશુ વદ અશ્મકસ્ય ગણિતમ્ જ્ઞાતમ્ ત્વયા ચેત્ યદિ ।
યાવન્તિ અદ્ય કલેઃ ગતાનિ મતિમન્ વર્ષાણિ સર્વાણિ મે
તુ અહ્નામ્ યઃ ચ ગણઃ સ ચ એવ વિશદમ્ વાચ્યમ્ કલેઃ યઃ ગતમ્

ન્યાસઃ ã ગન્તવ્યમ્ રવિણા ã
7
1
40
અનેન મણ્ડલગન્તવ્યેન "ગુણકારાઃ ભાગહરાઃ" ઇતિ મણ્ડલગન્તવ્યમ્ 123701 । અનેન ઉપચયાગ્રેણ પૂર્વવત્ અહર્ગણઃ કલિયાતમ્ ચ
105345
288 ।
એકરૂપોપચયેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
115787
317 ।
પૂર્વવત્ અનેન અપિ યદિ એકરૂપોપચયેન અયમ્ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ વા મણ્ડલગન્તવ્યોપચયેન [123701] કઃ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ઇતિ લબ્ધમ્ નિરપવર્તિતભાગહારભાજ્યભક્તશેષમ્ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ।
અત્ર મણ્ડલગન્તવ્યપ્રક્ષેપાત્ એકમ્ અધિકમ્ ભવતિ । અતઃ મણ્ડલમ્ એકમ્ અપનીયતે । એવમ્ મણ્ડલકુટ્ટાકારઃ વ્યાખ્યાતઃ ।
[ રાશિકુટ્ટાકારઃ ]
ઇદાનીમ્ તુ રાશિકુટ્ટાકારઃ ઉચ્યતે । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
વાત્યા હૃતાઃ સભગણાઃ દિવસસ્ય ભર્ત્તુઃ
યે રાશયઃ દિવસરાશિવશેન લબ્ધાઃ ।
શેષમ્ ત્રિસપ્ત નવપઞ્ચ ચ ભાગલિપ્તાઃ
વાચ્યમ્ દિવાકરગતમ્ દિનરાશિસાકમ્

ન્યાસઃ ã 0
0
21
59
કરણમ્ ã "ગુણકારાઃ ભાગહરાઃ" ઇતિ રાશિશેષમ્ લબ્ધમ્ 154168 । અપવર્તિતરવિભગણાઃ દ્વાદશગુણાઃ રાસયઃ ઇતિ સ્થાપના
6912
210389 ।
રાશિશેષમ્ 154168 ।
લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારક્રમેણ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
176564
5800
ભાગલબ્ધમ્ દ્વાદશભિઃ વિભજ્ય લબ્ધમ્ ભુક્તભગણાઃ । શેષમ્ રાશયઃ । તે ચ 483, [4] । અહર્ગણાઃ [176564 । અથવા] યાવત્ અભિરુચિતમ્ પૃચ્છકાય ।
એકરૂપાપચયેન અપિ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા લબ્ધમ્ ã
113078
3715
એતાભ્યામ્ અપિ ત્રૈરાશિકેન અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
176564
5800
શેષમ્ સમાનમ્ ।
[ પ્રકારાન્તરેણ સાધનવિધિઃ]
અન્યે પુનર્ દ્વાદશાનામ્ ભૂદિવસાનામ્ ચ એકાપનયેન કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકમ્ કુર્વન્તિ । યસ્માત્ મણ્ડલશેષસ્ય દ્વાદશ ગુણકારઃ । તત્ર ગતાઃ રાશયઃ મણ્ડલશેષમ્ ચ લભ્યન્તે । તત્ યથા ã
ન્યાસઃ ã
12
210389
અત્ર લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
122727
7
શેષમ્ ઉક્તત્વાત્ ન ઉક્તમ્ ।
[ ભાગકુટ્ટાકારઃ ]
ભાગશેષઃ ઉદ્દેશકઃ ã
ભગણભવનભાગાઃ વાતનીતાઃ સમસ્તાઃ
દિનકરપરિભુક્તાઃ લિપ્તિકાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટાઃ ।
વદ યદિ દિનરાશિમ્ વેત્સિ ચેત્ આશ્મકીયમ્
ગતમ્ અપિ દિનભર્તુઃ મણ્ડલાદ્યમ્ ક્ષણેન

ન્યાસઃ ã
0
0
0
5
[લબ્ધમ્] ભાગશેષમ્ ã 17532
પૂર્વવત્ લબ્ધમ્ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
62715
61812
યદા પુનર્ એકાપનયેન કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે તદા અપિ સ એવ અહર્ગણઃ, તત્ એવ ભાગલબ્ધમ્ । તત્ યથા ã એકાપનયેન અપિ કુટ્ટાકારભાગલબ્ધે સ્યાતામ્ । તે ચ ã
59873
51011
અનેન ત્રૈરાશિકેન પૂર્વવત્ લબ્ધઃ એવ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ । ભાગલબ્ધે ષષ્ટિશતત્રયભક્તે ગતમણ્ડલાનિ રાશિભાગાઃ ચ જાતાઃ 171, 8, [12] ।
અન્યે પુનર્ ત્રિંશતઃ નિરપવર્તિતભૂદિનાનામ્ ચ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકેન ગતભાગાન્ રાશિશેષમ્ ચ આનયન્તિ । તત્ યથા ã
[ન્યાસઃ] ã
30
210389
[અત્ર] કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
7013
1
અનેન ત્રૈરાશિકમ્ કૃત્વા રાશિશેષમ્ ગતભાગાઃ ચ ã
84740
12
અનેન રાશિશેષેણ અહર્ગણાનયનસ્ય અભિહિત્વાત્ ન ઉક્તમ્ ।
[ લિપ્તાકુટ્ટાકારઃ ]
એવમ્ લિપ્તાશેષમ્ દૃષ્ટ્વા કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
મણ્ડલર્ક્ષલવલિપ્તિકા હૃતા મારુતેન [વિકલા પ્રદૃશ્યતે] ।
કથ્યતામ્ દિનગણઃ વિવસ્વતઃ ભુક્તમણ્ડલગૃહાંશલિપ્તિકાઃ

ન્યાસઃ ã
0
0
0
0
1
પૂર્વવત્ લબ્ધમ્ લિપ્તિકાશેષમ્ ã 3506
કરણમ્ ã ખખષડ્ઘનેન અપવર્તિતરવિભગણાન્ સંગુણય્ય સ્થાપના ã
12441600
210389
અત્ર ભાગહારેણ ભાજ્યમ્ વિભજ્ય લબ્ધમ્ પૃથગ્વિનષ્ટમ્ સ્થાપયેત્ । શેષસ્ય ભૂદિવસાનામ્ ચ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા લબ્ધસ્ય ઉપરિરાશિમ્ કુટ્ટાકારમ્ અવિનષ્ટસ્થાપિતેન પૃથક્ સંગુણય્ય ભાગલબ્ધમ્ પ્રક્ષિપેત્ । ભાગલબ્ધમ્ ભવતિ । અનેન ક્રમેણ લબ્ધમ્ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ । સ્થાપના ã
125342
7412246
ભાગલબ્ધે ખખષડ્ઘનભક્તે ગતમણ્ડલાનિ રાશિભાગલિપ્તાઃ ચ ã
343
1
27
26
અથવા એકાપનયેન કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે । તત્ યથા ã એકાપનયેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
81647
4828291
શેષમ્ ઉક્તત્વાત્ ન ઉક્તમ્ ।
અથવા ષષ્ટ્યા ભૂદિવસાનામ્ ચ એકાપનયેન કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ભાગશેષમ્ ગતલિપ્તાઃ ચ લભ્યન્તે અનુપાતેન । તત્ યથા ã એકાપનયેન ષષ્ટ્યા ભૂદિવસાનામ્ ચ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
108701
31
એવમ્ લિપ્તાતત્પરાશેષયોઃ અપિ યોજ્યમ્ ।
અથ કશ્ચિત્ સૂર્યમ્ ઉદ્દિશ્ય કિયતા કાલેન પુનર્ એવંવિધઃ સૂર્યઃ ભવિષ્યતિ ઇતિ પૃચ્છતિ, સ એવમ્ વક્તવ્યઃ ã નિરપવર્તિતભૂદિનતુલ્યૈઃ ઇતિ, યસ્માત્ નિરપવર્તિતભૂદિનૈઃ ક્ષિપ્તઃ સૂર્યઃ તાદૃક્ એવ ભવતિ ।
[વારકુટ્ટાકારઃ ]
અથ કશ્ચિત્ સૂર્યદિને સૂર્યમ્ ઉદ્દિશ્ય પુનર્ કિયતા કાલેન સૂર્યદિને સોમદિને અન્યસ્ય વા ગ્રહવારદિવસે સૂર્યઃ એવમ્ ભવિષ્યતિ ઇતિ પૃચ્છતિ, તત્ યથા ã નિરપવર્તિતભૂદિનેષુ સપ્તહૃતાવશિષ્ટેષુ કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । ગ્રહવારઃ યઃ નિર્દિષ્ટઃ તસ્માત્ ય[ત્ ઉ]ત્તરઃ ગ્રહવારઃ તતઃ પ્રભૃતિ એકોત્તરયા વૃદ્ધ્યા અપચયમ્ પરિકલ્પ્ય એવમ્ લબ્ધમ્ કુટ્ટાકારઃ નિરપવર્તિતભૂદિનાનામ્ ગુણકારઃ તેન ગુણિતેષુ નિરપવર્તિતભૂદિનેષુ નિર્દિષ્ટસૂર્યેણ આનીતમ્
અહર્ગણમ્ પ્રક્ષિપ્ય જાતદિવસતુલ્યઃ કાલઃ આદેષ્ટવ્યઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
ધન્વિન્યંશાઃ શરકૃતિસમાઃ ષટ્કૃતિઃ મૌરિકાણામ્
મધ્યમ્ ભાનોઃ દશ ચ વિકલાસંયુતમ્ વર્ણયન્તિ ।
રાત્રેઃ પાતુઃ તનુજદિવસે કેન કાલેન તુલ્યઃ
ભાવી સૂર્યઃ કથય વિશદમ્ જીવશુક્રજ્ઞવારે

બુધદિવસે અયમ્ સૂર્યમધ્યમઃ ã
8
25
36
10
અનેન સૂર્યેણ પૂર્વકરણેન લબ્ધમ્ અહર્ગણઃ 1000 । અસ્મિન્ અહર્ગણે બુધવારઃ । અથ કુટ્ટાકારાનયનમ્ । નિરપવર્તિતભૂદિવસેષુ સપ્તભક્તેષુ શેષઃ 4 । જીવદિનાર્થમ્ કુટ્ટાકારઃ એકાપનયેન 2, અનેન નિરપવર્તિતભૂદિવસાઃ ગુણિતાઃ જાતાઃ 420778, અસ્મિન્ પૂર્વલબ્ધા[હર્ગણયુતે જાતઃ] કાલઃ 421778 । શુક્રદિનાર્થમ્ કુટ્ટાકારે દ્વૌ અપનીયતે । લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ કાલઃ 842556 । બુધદિનાર્થમ્ કુટ્ટાકારઃ 7 । કાલઃ ચ 1473723 ।
એવમ્ સર્વેષુ એવ દિવસવારેષુ યુક્ત્યા કાલઃ કુટ્ટાકારઃ ચ યોજ્યઃ ।
[ ગ્રહકુટ્ટાકારે વિશેષઃ ]
યઃ ઉપચયાગ્રઃ કુટ્ટાકારઃ સ ચ રાશિભાગલિપ્તાશેષેષુ અપિ યોજ્યઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
યે ભુક્તાઃ પવનહૃતાઃ સરાશિભાગાઃ
દૃશ્યન્તે દિવસકરેણ ભોજ્યલિપ્તાઃ ।
તન્માત્રાઃ વિષયકૃતિઃ શિવૈઃ સમેતાઃ
વાચ્યઃ અહ્નામ્ અથ ચ ગણઃ દ્વાકરઃ ચ

ન્યાસઃ ã
0
0
36
અત્ર અપવર્તિતભગણાન્ ભાગીકૃત્ય ઉપચયાગ્રેણ સહ પૂર્વવત્ કુટ્ટાકારલબ્ધઃ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધઃ ચ
66027
65077 ।
અત્ર ભાગલબ્ધમ્ એકેન અધિકમ્ ભવતિ । એકમ્ અપનીય શેષે ષષ્ટિશતત્રયભક્તે રવેઃ ભગણાઃ રાશયઃ ભાગાઃ ચ પ્રતિવક્તવ્યાઃ ।
એકરૂપોપચયેન અપિ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ગન્તવ્યાગ્રેણ અનેન 126233 ત્રૈરાશિકમ્ । અનેન અપિ લબ્ધમ્ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ પૂર્વલિખિતમ્ એવ । એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ ગ્રહાણામ્ કુટ્ટાકારઃ યોજ્યઃ ।
[ વારકુટ્ટાકારે વિશેષઃ ]
અથ કશ્ચિત્ એવમ્ પૃચ્છતિ ã સૂર્યાચન્દ્રમસૌ સૂર્યદિને સોમદિને વા ઇયત્સઙ્ખ્યૌ । એતૌ પુનર્ કિયતા કાલેન એતાવત્સઙ્ખ્યૌ એવ ભવિષ્યતઃ ઇતિ । અત્ર કુટ્ટકારક્રમઃ ã કશ્ચિત્ રાશિઃ સૂર્યસ્ય નિરપવર્તિતભૂદિવસૈઃ ભાગમ્ હ્રિયમાણઃ શૂન્યાગ્રઃ, ચન્દ્રસ્ય અપિ શૂન્યાગ્રઃ એવ સઃ । અસ્મિન્ ઉદ્દેશને દ્વયોઃ અપિ સમ્બન્ધઃ દ્વિચ્છેદાગ્રસંવર્ગઃ હિ નામ સદૃશીકરણમ્ રાશેઃ । અત્ર ચ સૂર્યસ્ય નિરપવર્તિતદિવસાઃ અનેન 3449 અપવર્તિતાઃ લબ્ધમ્ 61 । ચન્દ્રસ્ય
અપિ તેન એવ અપવર્તિતેન જાતાઃ 625 । તતઃ સૂર્યસ્ય નિરવર્તિતદિનાનામ્ અપવર્તિતચન્દ્રદિવસાઃ ગુણકારઃ । તે ચ અત્ર લિખિતાઃ એવ । ગુણિતે જાતમ્ 131493125 । ચન્દ્રસ્ય અપિ સૂર્યાપવર્તિતદિવસૈઃ ગુણિતે જાતમ્ 131493125 । અનેન રાશિના પૂર્વવત્ ગ્રહકુટ્ટાકારઃ યોજ્યઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તુલાધરનરે દૃષ્ટૌ મયા તત્ત્વતઃ
ભાગૈઃ દ્વાદશભિઃ દ્વયેન ચ યુતૌ સૂર્યસ્ય વારોદયે ।
લિપ્તાભિઃ શશિસૂન્યસાગરયુતૌ જીવસ્ય વારે પુનર્
શુક્રસ્ય અથ શનૈશ્ચરસ્ય દિવસે તુલ્યૌ કિયદ્ભિઃ દિનૈઃ ॥
વિલિપ્તાભિઃ અધિકઃ અર્કઃ વિજ્ઞેયઃ ભૂધરેન્દુભિઃ ।
શોધયેત્ ચ નિશાનાથાત્ વિલિપ્તાઃ ધૃતિસમ્મિતાઃ

ન્યાસઃ ã
[સૂí] [ચંí]
6 6
12 2
1 39
17 42
લબ્ધમ્ આભ્યામ્ અહર્ગણઃ ã 7500 ।
કરણમ્ ã સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ નિરપવર્તિતદિવસાનામ્ ગ્રહભક્તશેષમ્
1
7 ।
નિર્દિષ્ટવારાત્ ઉત્તરતઃ ચતુર્થઃ જીવઃ, પઞ્ચમઃ શુક્રઃ, ષષ્ઠઃ શનૈશ્ચરઃ ઇતિ એતૈઃ એવમ્ તુ ઇમે ગ્રહભક્તશેષાત્ યથાક્રમેણ લબ્ધાઃ જીવસ્ય 4, શુક્રસ્ય 5, શનૈશ્ચરસ્ય 6 । એતે એવ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ નિરપ[વ]ર્તિતદિવસાનામ્ ગુણકારાઃ । ગુણકારગુણિતેષુ આનીતાહર્ગણમ્ પ્રક્ષિપ્ય ક્રમેણ ã
[ 525980000, 657473125, 788966250 દિવસાઃ ]
[ ગ્રહયોયેન કુટ્ટાકારઃ ]
અથ કશ્ચિત્ દ્વૌ ગ્રહૌ એકત્ર કૃત્વા અહર્ગણમ્ પૃચ્છતિ તસ્ય અયમ્ ઉપાયઃ ã નિર્દિષ્ટગ્રહભગણાનામ્ સમાસિતાનામ્ ભૂદિવસાનામ્ ચ અપવર્તનમ્ કૃત્વા કુટ્ટાકારઃ કરણીયઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
ત્રિંશત્પઞ્ચશશાઙ્કાઃ સંયુક્તૌ શશિદિવાકરૌ દૃષ્ટૌ ।
દિનરાશિમ્ બ્રૂહિ ગતમ્ ચક્રાણિ ચ યાનિ ભ્ક્તાનિ

ન્યાસઃ ã 1
5
30
કરણમ્ ã ચન્દ્રાદિત્યભગણાઃ 62073336 । [યુગકુદિનપ્રમાણમ્ ચ] 1577917500 । એતૌ દ્વાદશભાગેન અપવર્તિતૌ જાતૌ ã
5172778
131493125
મણ્ડલશેષમ્ ã 12966683 । અત્ર લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
87942886
3459565
એકાપનયેન અપિ ત્રૈરાશિકમ્ કૃત્વા સ એવ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ લભ્યતે । તત્ યથા ã
એકરૂપાપચયેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
57699692
2269835
[ અત્ર અપિ ત્રૈરાશિકેન પૂર્વોક્તઃ એવ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ । ]
એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ સમાસપ્રશ્નેષુ કુટ્ટાકારઃ કલ્પનીયઃ, રાશિભાગલિપ્તાશેષેષુ અપિ । એવમ્ એવ ત્રિચતુઃસમાસેષુ અપિ વિસ્તરેણ વ્યાખ્યેયમ્ ।
[ દ્વ્યગ્રકુટ્ટાકારઃ ]
અથ કશ્ચિત્ દિવસકરમણ્ડલશેષપરિસમાપ્તિકાલે જનિતમ્ દિવિચરમ્ ઉદ્દિશ્ય દિવસકરમ્ દિવિચરભગણાન્ પૃચ્છતિ, તસ્ય અયમ્ ઉપાયઃ ã નિર્દિષ્ટદિવિચરમ્ રવિભગણાન્ ચ અપવર્ત્ય કુટ્ટાકારઃ યોજ્યઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
ભાનુમણ્ડલસમાપ્તિકાલજઃ મેદિનીહૃદયજઃ અભિલક્ષિતઃ ।
દ્વિત્રિપઞ્ચવિષયાઃ ગૃહાદયઃ બ્રૂહિ મણ્ડલગતમ્ કુજાર્કયોઃ

ન્યાસઃ ã 2
15
5
કરણમ્ ã કુજાર્કભગણાઃ ã
2296824
4320000
એતૌ ચતુર્વિંશતિભિઃ અપવર્તિતૌ ã
95701
180000
મણ્ડલશેષમ્ ઇદમ્ 37542 । લબ્ધમ્ રવિકુજયોઃ યાતભગણાઃ 68142, 36229 ।
એકાપનયેન અપિ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકેન તે એવ ભગણાઃ । તત્ યથા ã
એકાપનયેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
174301
92671
એવમ્ એવ અન્યેષામ્ અપિ ગ્રહાણામ્ ।
અથવા ગ્રહમ્ ઉદ્દિશ્ય ગ્રહમ્ એવ અન્યમ્ [પૃચ્છતિ તત્ર] અપિ ભાગહારભાજ્યપરિકલ્પનયા કુટ્ટાકારઃ કલ્પનીયઃ ।
અથ મણ્ડલપરિસમાપ્તિકાલાત્ અન્યકાલસમ્ભૂતગ્રહભગણાદીન્ ઉદ્દિશ્યતે તથા [ગ્રહ]ભગણાત્ તત્ર રવિભગણરાશિભાગલિપ્તાન્ ચ પૃચ્છતિ, તસ્ય અપિ કુટ્ટાકારાનયનસ્ય અયમ્ ઉપાયઃ ã રવિભગણાન્ ખખષડ્ઘનેન સંગુણય્ય નિર્દિષ્ટભગણૈઃ સહ અપવર્ત્ય કુટ્ટાકારવિધિઃ ઇતિ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
સ્વોચ્ચાંશકાર્ધમ્ અધિરૂઢમહેન્દ્રસૂરી
તેજોવિતાનવિમલીકૃતદિઙ્મુખેન ।
સૂર્યેણ યાતમ્ ઇહ પૃચ્છતિ ચ આશ્મકીયે
વાચ્યમ્ કિમ્ આશુ વદ તસ્ય વિશાલબુદ્ધે

ન્યાસઃ ã 0
3
4
30
કરણમ્ ã [ગુરુભગણાઃ] ખખષડ્ઘનગુણિતસૂર્યભગણૈઃ સહ અપવર્તિતે દ્વિનવત્યુત્તરશતભાગેન જાતૌ
1897
486000000
શેષમ્ અપચયઃ 127575000 । લબ્ધમ્ સૂર્યયાત[લિપ્તાઃ ગુરુ]ભગણાઃ ચ 78975000, [308] । લિપ્તાઃ ખખષડ્ઘનભક્તાઃ મણ્ડલાનિ રાશયઃ ભાગાઃ લિપ્તાઃ ચ સૂર્યસ્ય
3656
3
0
0
એકાપનયન અપિ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા ત્રૈરાશિકેન એતત્ એવ લભ્યતે । તત્ યથા ã એકાપનયેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
135014233
527
એવમ્ રાશ્યાદિશેષેષુ અપિ યોજ્યમ્ ।
[વેલાકુટ્ટાકારઃ ]
અથ વેલાકુટ્ટાકારઃ । કશ્ચિત્ ગ્રહમ્ ઉદયકાલાત્ અન્યકાલજનિતમ્ પ્રદર્શ્ય દિવસગણમ્ પૃચ્છતિ, તસ્ય અયમ્ આનયનોપાયઃ ã ઇષ્ટકાલચ્છેદગુણિતાન્ નિરપવર્તિતભૂદિવસાન્ કૃત્વા પૂર્વવત્ કુટ્ટાકારમ્ નિષ્પાદ્ય ઇષ્ટકાલચ્છેદભક્તઃ અહર્ગણઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
રાત્ર્યર્ધકાલજનિતઃ દિવસસ્ય ભર્તુઃ
ઇષ્ટઃ મૃગાર્ધસહિતઃ અષ્ટચતુષ્કલાગ્રઃ ।
લિપ્તાત્રિભાગશકલદ્વિતયેન યુક્તઃ
શીઘ્રમ્ દિનાદિ ભગણાન્ ચ વદ આશ્મકીયમ્

ન્યાસઃ ã 9
15
32
40
કરણમ્ ã અહર્ગણઃ ચતુર્ભાગેન અનેન ઇતિ ચત્વારિ નિરપવર્તિતદિનાનામ્ ગુણકારઃ ઇતિ ચતુર્ભાગેન રવિભગણાન્ અપવર્ત્ય સ્થાપના
144
210389 ।
મણ્ડલશેષમ્ 166876 । લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ કુટ્ટાકારઃ [7003] । અસ્ય ચતુર્થાંશાત્ અહર્ગણઃ [1750] ।
એવમ્ આસ્તમયિકઃ ઉદ્દેશકઃ ã
અસ્તાદ્રેઃ તુઙ્ગશૃઙ્ગવ્યવહિતવપુષઃ તિગ્મરશ્મેઃ ગતાનામ્
ચક્રાદ્યઙ્કાવલીનામ્ ક્રમગણિતચયઃ વિસ્મૃતઃ સર્વઃ એવ ।
દૃષ્ટઃ લિપ્તાગ્રશેષઃ ગુણવિયદુડુપાઃ સ્પષ્ટઃ એવ અઙ્કરાશિઃ
શીઘ્રમ્ વાચ્યઃ ગણઃ અહ્નામ્ કલિયુગગણિતઃ મણ્ડલાદિઃ ચ ભાસ્વાન્

ન્યાસઃ ã 288 [x 21600] શેષમ્ 103
210389
અનેન અપચયેન પૂર્વવત્ અહર્ગણસ્થાપના ã 99275
ભાગલબ્ધમ્ રવેઃ યાતમણ્ડલરાશિભાગલિપ્તાઃ ã
271
9
16
13
એકાપનયેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
163294
4828291 ।
અનેન અપિ ત્રૈરાશિકેન પૂર્વાનીતઃ અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ મણ્ડલાદિ [પૂર્વોક્તમ્ એવ] ।
માધ્યાહ્નિકઃ ઉદ્દેશકઃ ã
[યત્ શેષમ્ મણ્ડલાનામ્ ખ] નવનગચતુર્ભૂતશીતાંશુતુલ્યમ્
મધ્યમ્ યાતસ્ય ભાનોઃ પટુતરનિકરદ્યોતિતાશામુખસ્ય ।
દૃષ્ટમ્ વાચ્યઃ ગણઃ અહ્નામ્ ગતભગણ[ચયઃ યઃ અપિ કાલેન] સિદ્ધઃ
કુટ્ટાકારોપદેશઃ વિધિવત્ અધિગતઃ યેન તેન આશ્મકીયઃ

ન્યાસઃ ã
[ 144
210389] મણ્ડલશેષમ્ 154790 ।
અનેન મણ્ડલશેષેણ પૂર્વકરણેન લબ્ધમ્ [કુટ્ટાકારઃ] ભાગલબ્ધમ્ ચ
3997
2,
કુટ્ટાકારસ્ય ચતુર્થઃ અંશઃ અહર્ગણઃ 999 ।
એકાપનયેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
168019
115 । અનેન ત્રૈરાશિકેન પૂર્વવત્ અહર્ગણાનયનમ્ ।
તથા ચ યામમુહૂર્તનાડીવિનાડિકાકાલેષુ અપિ યથાયોગમ્ યુક્ત્યા કુટ્ટાકારઃ વિકલ્પનીયઃ । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
નાડીભિઃ કિયતીભિઃ અપિ ઉપચિતાત્ અહ્નામ્ ગણાત્ આગતઃ
તિગ્માંશોઃ ભગણાદિકઃ અત્ર વિલયમ્ નીતઃ અધુના વાત્યયા ।
દૃષ્ટઃ સપ્તતિઃ એકરૂપસહિતા શેષઃ કલાનામ્ મયા
વક્તવ્યઃ દ્યુગણઃ ગતઃ ચ સવિતુઃ સ્પષ્ટાઃ ચ યાઃ નાડિકાઃ

લિપ્તાશેષઃ 71 ।
કરણમ્ ã અપવર્તિતરવિભગણાન્ ષષ્ટ્યા સહ અપવર્તયેત્ । ષષ્ટ્યા દ્વાદશભાગેન પઞ્ચ । અપવર્તિતરવિભગણાનામ્ દ્વાદશભાગેન અષ્ટચત્વારિંશત્ । પઞ્ચભિઃ ભૂદિનાનિ [શેષમ્ ચ] સંગુણય્ય સ્થાપના ã
48 [x 21600] શેષમ્ 71 [x 5]
1051945
[એષુ પઞ્ચભિઃ અપવર્તનમ્ કૃત્વા સ્થાપના ã
207360 શેí 71]
210389
પૂર્વવત્ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા લબ્ધઃ અહર્ગણઃ ã 720, નાડ્યઃ 3 ।
રવિયાતભગણાદયઃ ચ ã
1
11
19
41
એકાપનયનેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
59873
59011
પૂર્વવત્ ત્રૈરાશિકેન અહર્ગણઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ।
[અનપવર્તિતશેષેણ કુટ્ટાકારઃ ]
અથ પુનર્ અ[ન]પવર્તિતમ્ એવ શેષમ્ ઉદ્દિશ્ય અહર્ગણમ્ યાતમ્ ચ પૃચ્છતિ, તસ્ય અપિ અયમ્ આનયનોપાયઃ । ભાગહારભાજ્યાગ્રાણામ્ એકેન અપવર્તનચ્છેદેન અપવર્તનમ્ કૃત્વા પૂર્વવત્ કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । અથ પુનર્ એતાનિ ભાગહારભાજ્યાગ્રાણિ છેદેન એકેન અપવર્તનમ્ ન પ્રયચ્છન્તિ યથા તથા અસૌ ઉદ્દેશકઃ, તાદૃશઃ ચ એકઃ રાશિઃ એવ ન અસ્તિ અતઃ ન આનીયતે ।
ઉદ્દેશકઃ ã
શરયમવસવઃ શતાભિનિઘ્ના દિનકરમણ્ડલશેષરાશિસઙ્ખ્યા ।
અવિકૃતભગણક્ષમાદિનોત્થા કથય તયા દિનરાશિમણ્ડલાનિ

ન્યાસઃ ã 4320000 શેષમ્ ã 82500
1577917500
એતે રાશયઃ ચ ખાકાશશરમુનિભિઃ અપવર્ત્ય કુટ્ટાકારેણ અહર્ગણઃ રવિયાતમણ્ડલાનિ ચ ã
199066
545 ।
[દ્વ્યગ્રકુટ્ટાકારવિશેષઃ ]
અથ કશ્ચિત્ [દ્વિ]ચ્છેદાગ્રન્યાયેન એકમ્ અહર્ગણમ્ ગ્રહયોઃ ભિન્નાગ્રભગણશેષાભ્યામ્ પૃચ્છતિ, તસ્ય અપિ "અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્ય" આદિત્યનેન દ્વિચ્છેદાગ્રાનયનમ્ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
અર્કાઙ્ગારકવાસરૈઃ અપહૃતઃ કશ્ચિત્ દિનાનામ્ ગણઃ
લબ્ધૌ [તત્ર ન વેદ્મિ] ન એવ ચ તયોઃ શેષૌ મયા લક્ષિતૌ ।
યૌ તૌ મણ્ડલતાડિતૌ અથ પુનર્ ભક્તૌ દિનૈઃ સ્વૈઃ પૃથક્
તત્ર આપ્તમ્ મરુતા અપનીત[મ્ અધુના ચ અગ્રે તયોઃ તિ]ષ્ઠતઃ ॥
અર્કસ્ય અશ્વિનગાબ્ધિનાગશિખિનઃ શેષઃ કુજસ્ય ઉચ્યતે
ભૂતાશ્વ્યઙ્ગનભઃ અષ્ટશીતકિરણક્ષોણીષરક્ષ્માભૃતઃ ।
એતાભ્યામ્ પૃથક્ [અર્કભૂમિસુતયોઃ અહ્નામ્] ગણૌ તદ્ગતૌ
દ્વ્યગ્રમ્ ચ અપિ તયોઃ વિગણ્ય ગણકાઃ વ્યાવર્ણયધ્વમ્ ક્રમાત્

ન્યાસઃ ã અર્કસ્ય 38472
ભૌમસ્ય 77180625
એતાભ્યામ્ મણ્ડલશેષાભ્યામ્ પૃથક્ પૃથક્ પૂર્વેણ ક્રમેણ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા અહર્ગણૌ લબ્ધૌ, અર્કસ્ય 8833, ભૌમસ્ય 640000 । એતાભ્યામ્ અગ્રાભ્યામ્ "અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ ઊનાગ્રભાગહારેણ" ઇતિ અનેન કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે ।
તથા ચ ન્યાસઃ ã
[અર્કસ્ય] 8833 [ભૌમસ્ય] 640000
210389 131493125
અગ્રાન્તરમ્ ã 631167
એતયોઃ છેદાગ્રાન્તરાણામ્ અનેન 210389 અપવર્તનમ્ કૃત્વા સ્થાપના ã
1 3
625
અત્ર ઊનાગ્રચ્છેદઃ એકઃ તેન સર્વઃ એવ રાશિઃ શુદ્ધ્યતે ઇતિ અતઃ રાશિવિપર્યયાત્ વ્યાખ્યાયતે । તથા ચ ન્યાસઃ 1 । અત્ર રૂપમ્ વિદ્યતે । અયમ્ એકઃ રાશિઃ કેન ગુણિતઃ અગ્રાન્તરમ્ ત્રીણિ અપનીય [શરયમર્તુભિઃ ભાગે હૃતે] શુદ્ધમ્ ભાગમ્ પ્રયચ્છતિ ઇતિ લબ્ધઃ રાશિઃ ત્રીણિ રૂપાણિ । અસ્ય વિપર્યસ્તરાશિક્રમેણ એવ શરયમર્તુભિઃ ભાગે હૃતે શેષઃ કુટ્ટાકારઃ ત્રિકઃ તેન અધિકાગ્રચ્છેદેન ગુણિતઃ જાતઃ 1875 । અનેન અધિકાગ્રચ્છેદઃ અયમ્ 131493125 ગુણિતઃ
અધિકાગ્રયુતઃ દ્વિચ્છેદાગ્રમ્ સંજાતમ્ શરાદ્રિગુણનવાબ્ધિદ્વિવિયદ્ભૂતશરરસાબ્ધિનેત્રાણિ, અઙ્કૈઃ અપિ ન્યાસઃ 246550249375 । અયમ્ રાશિઃ દ્વિચ્છેદાગ્રઃ । એવમ્ અન્યેન છેદાગ્રેણ સહ કુટ્ટાકારે ક્રિયમાણે દ્વિચ્છેદાગ્રસંવર્ગઃ હારતામ્ પ્રતિપદ્યતે । દ્વિચ્છેદાગ્રરાશિભ્યામ્ સહ કુટ્ટાકારેણ ત્રિચ્છેદાગ્રાનયનમ્ । એવમ્ ચતુરગ્રાણિ અપિ સ્વધિયા અભ્યૂહ્યાનિ ઇતિ ।
[ કક્ષ્યાવિધૌ દ્વ્યગ્રકુટ્ટાકારઃ ]
અથ કક્ષ્યાહર્ગણેષુ ઉદ્દેશકઃ ã
કક્ષ્યાપ્રક્રમસઙ્ખ્યયા ગણિતયોઃ શેષૌ રવીન્દ્વઃ રવેઃ
દ્વ્યષ્ટેષુ અદ્બ્ધિકૃતાબ્ધિખેષુભુવનચ્છિદ્રેન્દવઃ કીર્તિતાઃ ।
નન્દાઙ્ગાશ્વિનિશાકરાઃ કૃતિહતાઃ સમ્યક્ સહસ્રસ્ય તે
દ્વ્યગ્રમ્ વાચ્યમ્ અહર્ગણઃ કલિભુજઃ યાતાઃ ચ તત્પર્યયાઃ

ન્યાસઃ ã 19350444582રવેઃ
49797813966
1269000000 ચન્દ્રસ્ય
3724920000
અગ્રાન્તરમ્ 18081444582 । એતે ભાગહારાગ્રરાશ્યોઃ અપવર્તનમ્ પ્રયચ્છન્તિ । વેદનવર્તુશૂન્યયમૈઃ [ 20694 ] અપવર્ત્ય સ્થાપના । 20694 એતૈઃ અપવર્તિતા રવિકક્ષ્યા 2406389 । ચન્દ્રસ્ય અપિ 180000 । અગ્રાન્તરમ્ અપવર્તિતમ્ 873753 ।
એતૈઃ અપવર્તિતભાગહારાગ્રાન્તરરાશિભિઃ કુટ્ટાકારન્યાયેન લબ્ધઃ રાશિઃ ગુણયમાદ્રિપુષ્કરર્તુશરાંગાદ્રીન્દુયમાઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 2176563723 । "ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્" ઇતિ । અયમ્ રાશિઃ ઊનાગ્રચ્છેદેન અનેન 180000 ભક્તઃ શેષમ્ [3727] । [અનેન] શેષેણ અધિકાગ્રચ્છેદઃ [અયમ્ 2406389] ગુણિતઃ જાતઃ સપ્તોદધિયમાઙ્ગાષ્ટનન્દાષ્ટશરનન્દવસવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 8958986247 । અયમ્ રાશિઃ અપવર્તનેન અનેન [20694 ગુણિતઃ જા]તઃ
વસ્વિન્દૂદધિભૂતરન્ધ્રાગ્નીન્દુરસયમાદ્રિનન્દાગ્નિશરધૃતયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 185397261395418 । અયમ્ એવ અધિકાગ્રેણ યુતઃ [વિયદભ્રખખા]બ્ધિવસુરુદ્રરસાઙ્ગેન્દૂદધિશરધૃતયઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 185416611840000 । અયમ્ રાશિઃ દ્વિચ્છેદાગ્રઃ । અસ્ય ભૂદિનૈઃ સહ અપવર્તિત[ખકક્ષ્યયા ભાગે કૃતે ] અહર્ગણઃ લભ્યતે । કથમ્ પુનર્ ખકક્ષ્યાયાઃ ભૂદિનસ્ય ચ અપવર્તનમ્ ? ઉચ્યતે ã કક્ષ્યાભિઃ ગ્રહાનયને ખકક્ષ્યાયાઃ અહર્ગણઃ ગુણકારઃ,
સ્વકક્ષ્યાભૂદિનસંવર્ગઃ ભાગહારઃ ઇતિ ખકક્ષ્યાયાઃ ભૂદિનાનામ્ ચ અપવર્તનેન વિયદમ્બરતિથિનન્દૈઃ લબ્ધમ્ ખકક્ષ્યાતઃ કૃતોદધિનગશરરામાગ્નિરસગુણેન્દવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 136335744 । ભૂદિનેભ્યઃ અપિ શરાબ્ધિયમાદ્રીન્દવઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 17245 । અનેન ભૂદિનલબ્ધેન યથા સ્વગ્રહકક્ષ્યા ગુણિતા, અહર્ગણાપવર્તિતખકક્ષ્યાભ્યાસસ્ય ભાગહારાઃ ભવન્તિ । પૂર્વલિખિતદ્વિચ્છેદાગ્રરાશિઃ અપવર્તિતખકક્ષ્યાહર્ગણસંવર્ગઃ ઇતિ અતઃ સ્વભાગહારાભ્યામ્
વિભજ્ય લબ્ધમ્ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ યાતભગણાઃ । રવેઃ 3723, ચન્દ્રસ્ય 49777 । યૌ અત્ર શેષૌ તયોઃ મણ્ડલશેષૌ યથાક્રમેણ નિર્દિષ્ટૌ ભવતઃ । અસ્મિન્ એવ દ્વિચ્છેદાગ્રે અપવર્તિતખકક્ષ્યયા વિભક્તે લબ્ધમ્ અહર્ગણઃ રસવિશ્વાઃ શતવર્ગગુણિતાઃ, અઙ્કૈઃ અપિ 1360000 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
કક્ષ્યાખ્યાતવિધિક્રમેણ ગણિતૌ શેષૌ કલાનામ્ ક્રમાત્
દ્વ્યઙ્ગેષુ અબ્ધિશિલીમુખત્રિકનભોભૂતેન્દ્રિયાષ્ટ્યઃ રવેઃ ।
ચન્દ્રસ્ય આયુતતાડિતાઃ કૃતરસાઃ વસ્વગ્નયઃ સૂક્ષ્મકાઃ
વાચ્યાઃ તદ્ભગણાદયઃ દિનગણઃ દ્વ્યગ્રમ્ ચ તાભ્યામ્ તયોઃ

ન્યાસઃ ã રવેઃ 16550354562
49797813966
ચન્દ્રસ્ય અપિ 2438640000
3724920000
અત્ર કુટ્ટાકારસ્ય યુગપત્ સમ્પાદયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ પૃથક્ પૃથક્ કુટ્ટાકારેણ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ મણ્ડલશેષૌ અપવર્તનીયૌ સ્વચ્છેદાભ્યામ્ "અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ ઊનાગ્રભાગહારેણ" ઇતિ અનેન ક્રમેણ અહર્ગણાનયનમ્ । તત્ યથા ã રવેઃ શેષભાગહારૌ અપવર્તિતૌ ષડ્ભિઃ ã
2758392427
8299635661
એતાભ્યામ્ અપવર્તિતશેષભાગહારાભ્યામ્ કુટ્ટાકારઃ ચિન્ત્યતે । તત્ર ભાગશેષમ્ ષષ્ટ્યા સઙ્ગુણય્ય અનેન એવ અપવર્તિતભાગહારેણ ભાગમ્ હૃત્વા રવેઃ લિપ્તાઃ લભ્યન્તે, લિપ્તાશેષઃ ચ અતિરિચ્યતે । સ લિખિતઃ એવ । તત્ર ઇદમ્ ચિન્ત્યતે ã સષ્ટિઃ કેન ગુણિતા લિપ્તાશેષમ્ અપનીય અપવર્તિતભાગહારસ્ય શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ । એવમ્ ભાગશેષઃ ઉપલભ્યતે । સ ચ 7377318041 । અથવા ષષ્ટિઃ કેન ગુણિતા એકમ્ અપનીય ષડ્ભિઃ અપવર્તિતભાગહારેણ હૃતા શુદ્ધમ્
ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ એકાપનયનકુટ્ટાકારમ્ અપિ આનીય તેન ભાગશેષાનયનમ્ લિપ્તાનયનમ્ ચ । એકરૂપાપનયનેન કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ ã
8161308400
[59]
અનેન કુટ્ટાકારેણ પૂર્વલિખિતઃ ભાગશેષઃ લભ્યતે । તતઃ પુનર્ અપિ તેન ભાગશેષેણ ત્રિંશતા ચ કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । ત્રિંશત્ કેન ગુણિતા ભાગશેષમ્ અપ[નીય] ષડ્ભિઃ અપવર્તિતભાગહારસ્ય શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ રાશિશેષઃ ઉપલભ્યતે । સ ચ 5502346520 । એવમ્ પુનર્ અપિ અનેન કુટ્ટાકારઃ ક્રિયતે । દ્વાદશ કેન ગુણિતા રાશિશેષમ્ અપનીય તસ્ય એવ ષડ્ભિઃ અપવર્તિતભાગહારસ્ય શુદ્ધમ્ ભાગમ્ દાસ્યતિ ઇતિ મણ્ડલશેષઃ ઉપલભ્યતે । સ ચ
3225074097 । અયમ્ અપવર્તિતભાગહારભાજ્યાભ્યામ્ ઉત્પન્નઃ ઇતિ ષડ્ભિઃ ગુણિતઃ પ્રાગુપન્યસ્તોદ્દેશકમણ્ડલશેષઃ ભવતિ ઇતિ સઃ પૂર્વલિખિતઃ એવ । એકાપનયનેન [કુટ્ટાકારઃ] ભાગલબ્ધમ્ ચ 7607999356 । ભાગલબ્ધૈઃ પૃતહ્ક્ પૃથક્ રાશિભાગલિપ્તાનયનમ્ ।
[ 11]
એવમ્ ચન્દ્રસ્ય અપિ શેષભાગહારરાશી ક્રમેણ આયુતગુણિતાષ્ટોત્તરશતેન અપવર્ત્ય સ્થાપના ã2258
3449
આભ્યામ્ ક્રમેણ કુટ્ટાકારઃ પૂર્વવત્ । ષષ્ટ્યા ચ ભાગશેષઃ લભ્યતે, સ ચ 2222 । એકાપનયનેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
1782
31 ।
પુનર્ અપિ ભાગશેષાપનયનેન ત્રિંશતા ચ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા રાશિશેષઃ લભ્યતે । સ ચ 304 । એકાપનયનેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
115
1 ।
તતઃ પુનર્ અપિ રાશિશેષાપનયનેન દ્વાદશાનામ્ ચ કુટ્ટાકારમ્ કૃત્વા મણ્ડલશેષઃ લભ્યતે, સ ચ 1175 । એકાપનયનેન અપિ કુટ્ટાકારઃ ભાગલબ્ધમ્ ચ
2012
7 ।
અત્ર ચ આનીતઃ મણ્ડલશેષઃ એવ અષ્ટોત્તરશતેન આયુતગુણિતેન અભ્યસ્તઃ પ્રાગુપન્યસ્તોદ્દેશકમણ્ડલશેષઃ ભવતિ "ચન્દ્રસ્ય આયુતતાડિતાઃ કૃતરસાઃ" ઇતિ આદિ પૂર્વલિખિતા એવ ।
એવમ્ મણ્ડલશેષૌ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ અવગમ્ય "અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ ઊનાગ્રભાગહારેણ" ઇતિ અનેન પૂર્વક્રમેણ ગતમણ્ડલાનિ અહર્ગણઃ ચ પૂર્વલિખિતઃ એવ । અથવા યઃ અસૌ પૂર્વમણ્ડલશેષરાશિના અનેન ક્રમેણ આનીતઃ ખખષડ્ઘનેન ગુણિતઃ સ્વકક્ષ્યાભાગહારેણ અપહૃતઃ યથાવિહિતલિપ્તાશેષરાશિઃ ઇતિ અતઃ ઇદમ્ વિચિન્ત્ય[તે ã ખખ]ષડ્ઘનઃ કેન ગુણિતઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પૃથક્ પૃથક્ અભિહિતલિપ્તાશેષમ્ અપનીય
સ્વકક્ષ્યોક્તભાગહારાભ્યામ્ અપહૃતમ્ પૃથક્ શુદ્ધમ્ ભાગમ્ પ્રયચ્છતિ ઇતિ એવમ્ કુટ્ટાકારે કૃતે સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પૃથક્ પૃથક્ ગતમણ્ડલાનિ તયોઃ મણ્ડલશેષરાશી ચ લભ્યેતે । તાનિ મણ્ડલાનિ મણ્ડલશેષરાશી ચ પૂર્વલિખિતઃ એવ ।
[ કક્ષ્યાવિધૌ ત્ર્યગ્રકુટ્ટાકારઃ ]
એવમ્ ત્ર્યગ્રકુટ્ટાકારઃ અપિ વિગણ્યતે । તત્ યથા ã
ઉદ્દેશકઃ ã
તિગ્માંશોઃ ગગનાગ્નિદસ્રગગનમ્ સૂર્યાબ્ધિરામેષવઃ
રામાઙ્ગાબ્ધિવિયત્કૃશાનુદહનાઃ શેષઃ સ્મૃતઃ માણ્ડલઃ ।
ઇન્દોઃ અમ્બરશૂન્યવેદગગનમ્ રામાબ્ધિદસ્રદ્વિકમ્
રન્ધ્રાદ્ર્યમ્બરસપ્તભૂતયમલાઃ શેષઃ ગુરોઃ ઉચ્યતે ॥
વ્યોમાભ્રાબ્ધિશરાર્થસપ્તગિરયઃ વસ્વઙ્કષટ્ષટ્કકા
ભૂતેન્દ્વઙ્કરસાગ્નિદૃષ્ટનિચયઃ કક્ષ્યાભિધાનાત્ અયમ્ ।
ત્ર્યગ્રાહર્ગણમણ્ડલાનિ વિધિવ[ત્ વાચ્યાનિ] તત્સઙ્ખ્યયા
કુટ્ટાકારવિચિત્રતા પરિગતા યદિ અશ્મકોક્તક્રમાત્