Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 23

23.1

vṛtte kṣetre, śarayoḥ saṃvargaḥ śarasaṃvargaḥ, saḥ ardhajyāvargaḥ bhavati | sa khalu dhanuṣoḥ, tayoḥ eva dhanuṣoḥ ardhajyāvargaḥ bhavati |
uddeśakaḥ ã
kṣetre daśāviṣkambhe dvikāṣṭasaṅkhyau śarau mayā dṛṣṭau |
tatra eva navaikamitau ardhajye tu kramāt vācye

23.2

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 44
karaṇam ã etau dvau śarau 2, 8 | etayoḥ saṃvargaḥ ardhajyāvargaḥ 16 | asya mūlam 4, iyam ardhajyā | dvitīyoddeśake api labdhā ardhajyā 3 |
atra eva śyenamūṣikoddeśān vyāvarṇayanti | tat yathā ã ardhajyā bhujā, ardhajyāmaṇḍalakendrāntarālam koṭiḥ, tadvargayogamūlam karṇaḥ maṇḍalavyāsārdham | tat tu pradarśyate ã
nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 45
iyam ardhajyā śyenasthānocchrāyaḥ, ardhajyāparidhyantarālam mūṣikapracārabhūmiḥ, viṣkambhārdham karṇaḥ śyenamārgaḥ | maṇḍalakendram mūṣikavadhapradeśaḥ | tatra śyenasthānocchrāyaḥ ardhajyā iti tadvargaḥ, mūṣikapracārabhūmiḥ śaraḥ iti tena vibhajyate, labdham dvitīyaḥ śaraḥ | tena "antarayuktam hīnam" [śloí 24 ] iti etam kṛtvā labdham mūṣikāvāsaprāpyabhūmiḥ śyena[gati]karṇapramāṇam ca | yaḥ eva dvitīyaḥ mahāśaraḥ sa eva vaṃśabhaṅgapade
ardhatryaśrikṣetrākāreṇa vyavasthitaḥ | tat ca pradarśitam | evam gaṇitam bījamātram upadiṣṭam |
[ uddeśakaḥ ] ã
dvādaśahastocchritasya prākārasya upari śyenaḥ vyavasthitaḥ | tena prākāramūlāt caturviṃśatihastaniṣkrāntaḥ mūṣikaḥ [dṛṣṭaḥ, tena] mūṣikena ca śyenaḥ | tatra mūṣikaḥ tadbhayāt prākārāvasthitam ātmīyālayam drutataram prasthitaḥ antare śyenena karṇagatinā vyāpāditaḥ | tatra icchāmaḥ jñātum [ki]yat antaram ākhunā prāptam, kiyat vā śyenena āyātam iti

23.3

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 46
karaṇam ã śyenocchrāyavargaḥ 144, etat anena mūṣikapracārabhūmipramāṇena 24 vibhajya labdham 6, anena antareṇa mūṣikapracārabhūmiḥ yuktā 30, apacitā 18 | etayoḥ ardham śyenagatiḥ mūṣikāvāsāntarālam ca yathākrameṇa 15, 9.
uddeśakaḥ ã
aṣṭādaśakocchrāye śyenaḥ stambhe sthitaḥ hi ākhuḥ |
āvāsāt niṣkrāntaḥ tu ekāśītyā bhayāt śrayenāt ||
gacchan ālayadṛṣṭiḥ krūreṇa nipātitaḥ tataḥ mārge |
kiyatā prāpnoti bilam śyenagatiḥ vā tadā vācyam

23.4

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 47
labdham ākhoḥ āgatabhūmiḥ
8
1
2 ,
śyenagatiḥ
42
1
2 .
anena eva prakāreṇa vaṃśabhaṅgoddeśakaḥ ã
aṣṭādaśakocchrāyaḥ vaṃśaḥ vātena pātitaḥ mūlāt |
ṣaḍgatvā asau patitaḥ tribhujam kṛtvā kva bhagnaḥ syāt

23.5

nyāsaḥ ã
vaṃśaḥ 15, mūlāt yaḥ apasāraḥ tatpramāṇam ardhajyā 6, tasya vargaḥ 36, vaṃśapramāṇena anena 18 bhaktaḥ labdham 2, pūrvavat "antarayuktam hīnam dalitam" [ gaṇitaí 24 ] iti vaṃśaśakale 10, 8.
parilekhaḥ 48
uddeśakaḥ ã
ṣoḍaśahastaḥ vaṃśaḥ pavanena nipātitaḥ svamūlāt tat |
aṣṭau gatvā patitaḥ kasmin bhagnaḥ marutvataḥ vācyaḥ

23.6

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 49
labdhe vaṃśaśakale 10, 6.
kamaloddeśakeṣu dṛśyakamalapramāṇam ekaḥ śaraḥ | kamalanimajjanabhūmiḥ ardhajyā | atra pūrvavat ardhajyāvarge śarahṛte mahāśaraḥ labhyate tatra dṛśyakamalasaṃkramaṇena jalapramāṇam kamalapramāṇam ca |
uddeśakaḥ ã
kamalam jalāt pradṛśyam vikasitam aṣṭāṅgulam nivātena |
nītam majjati haste śīghram kamalāmbhasī vācye

23.7

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 50
dṛśyakamalasya [pramāṇam] 8, nimajjanabhūmiḥ 24 |
karaṇam ã ardhajyāyāḥ caturviṃśateḥ vargaḥ 576, tat dṛśyakamalena aṣṭābhiḥ bhāgalabdham 72 | etat dṛśyakamalayuktam 80, vihīnam ca 64 | ete dalite kamalapramāṇam jalapramāṇam ca 40, 32 |
uddeśakaḥ ã
aṅgulaṣaṭkam kamalam majjati hastadvayam gatam mūlāt |
icchāmi tatra boddhum paṅkajam ambhaḥpramāṇam ca

23.8

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 51
dṛśyam 6, nimajjanabhūmiḥ 48 | labdham pūrvavat paṅkajapramāṇam 195, ambhaḥ pramāṇam 189.
matsyabakoddeśakeṣu api evam eva āyatacaturaśrakṣetrasya ekaḥ bāhuḥ ardhajyā, bāhudvayam mahāśaraḥ, śeṣam mūṣikoddeśakavat karma |
uddeśakaḥ ã
ṣaḍdvādaśikā vāpī tasyām pūrvottare sthitaḥ matsyaḥ |
vāyavye koṇe syāt bakaḥ sthitaḥ tadbhayāt tūrṇam ||
bhitvā vāpīm matsyaḥ karṇena gataḥ diśam tataḥ yāmyām |
pārśvena āgatya hataḥ bakena vācyam tayoḥ yātam

23.9

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 52
bakamatsyakaraṇam ã vāpīpārśvam ardhajyā iti tasya vargaḥ 36, pārśvadvayam mahāśaraḥ iti jātam 18 | anena bhāgalabdham 2 | etena aṣṭādaśabhiḥ saṃkramaṇena labdham matsyabakagatipramāṇam vāpīpārśvaśeṣaḥ ca 10, 8 | pārśvaśeṣe pārśvapatite śeṣaḥ dakṣiṇāparakoṇaprāptiḥ matsyasya |
uddeśakaḥ ã
dvādaśadaśikā vāpī hi āgneyasthaḥ bakaḥ atha matsyaḥ api |
aiśānyām aparāśāgataḥ hataḥ asau kiyat vācyam

23.17

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 53
pūrvavat labdham dakṣiṇāparakoṇāt bakena gatam
3
3
11 |
paścimabāhoḥ anupraviṣṭamatsyagatiḥ
8
8
11 |
vilomabījakaraṇena etat sarvam anuṣṭhitam |
pratyayakaraṇam ca sarveṣu eva kṣetreṣu "yaḥ ca eva bhujāvargaḥ koṭīvargaḥ ca karṇavargaḥ saḥ" [gaṇitaí, 17 ] iti anena eva iti

23.18

[ vṛttāvagāhaśarajñānam ]
vṛttāvagāhaśarānayanāya āha ã
grāsone dve vṛtte grāsaguṇe bhājayet pṛthaktvena |
grāsonayogalabdhau saṃpātaśarau parasparataḥ

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc