આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 23

વૃત્તે ક્ષેત્રે, શરયોઃ સંવર્ગઃ શરસંવર્ગઃ, સઃ અર્ધજ્યાવર્ગઃ ભવતિ । સ ખલુ ધનુષોઃ, તયોઃ એવ ધનુષોઃ અર્ધજ્યાવર્ગઃ ભવતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ક્ષેત્રે દશાવિષ્કમ્ભે દ્વિકાષ્ટસઙ્ખ્યૌ શરૌ મયા દૃષ્ટૌ ।
તત્ર એવ નવૈકમિતૌ અર્ધજ્યે તુ ક્રમાત્ વાચ્યે

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 44
કરણમ્ ã એતૌ દ્વૌ શરૌ 2, 8 । એતયોઃ સંવર્ગઃ અર્ધજ્યાવર્ગઃ 16 । અસ્ય મૂલમ્ 4, ઇયમ્ અર્ધજ્યા । દ્વિતીયોદ્દેશકે અપિ લબ્ધા અર્ધજ્યા 3 ।
અત્ર એવ શ્યેનમૂષિકોદ્દેશાન્ વ્યાવર્ણયન્તિ । તત્ યથા ã અર્ધજ્યા ભુજા, અર્ધજ્યામણ્ડલકેન્દ્રાન્તરાલમ્ કોટિઃ, તદ્વર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ મણ્ડલવ્યાસાર્ધમ્ । તત્ તુ પ્રદર્શ્યતે ã
ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 45
ઇયમ્ અર્ધજ્યા શ્યેનસ્થાનોચ્છ્રાયઃ, અર્ધજ્યાપરિધ્યન્તરાલમ્ મૂષિકપ્રચારભૂમિઃ, વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ કર્ણઃ શ્યેનમાર્ગઃ । મણ્ડલકેન્દ્રમ્ મૂષિકવધપ્રદેશઃ । તત્ર શ્યેનસ્થાનોચ્છ્રાયઃ અર્ધજ્યા ઇતિ તદ્વર્ગઃ, મૂષિકપ્રચારભૂમિઃ શરઃ ઇતિ તેન વિભજ્યતે, લબ્ધમ્ દ્વિતીયઃ શરઃ । તેન "અન્તરયુક્તમ્ હીનમ્" [શ્લોí 24 ] ઇતિ એતમ્ કૃત્વા લબ્ધમ્ મૂષિકાવાસપ્રાપ્યભૂમિઃ શ્યેન[ગતિ]કર્ણપ્રમાણમ્ ચ । યઃ એવ દ્વિતીયઃ મહાશરઃ સ એવ વંશભઙ્ગપદે
અર્ધત્ર્યશ્રિક્ષેત્રાકારેણ વ્યવસ્થિતઃ । તત્ ચ પ્રદર્શિતમ્ । એવમ્ ગણિતમ્ બીજમાત્રમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
[ ઉદ્દેશકઃ ] ã
દ્વાદશહસ્તોચ્છ્રિતસ્ય પ્રાકારસ્ય ઉપરિ શ્યેનઃ વ્યવસ્થિતઃ । તેન પ્રાકારમૂલાત્ ચતુર્વિંશતિહસ્તનિષ્ક્રાન્તઃ મૂષિકઃ [દૃષ્ટઃ, તેન] મૂષિકેન ચ શ્યેનઃ । તત્ર મૂષિકઃ તદ્ભયાત્ પ્રાકારાવસ્થિતમ્ આત્મીયાલયમ્ દ્રુતતરમ્ પ્રસ્થિતઃ અન્તરે શ્યેનેન કર્ણગતિના વ્યાપાદિતઃ । તત્ર ઇચ્છામઃ જ્ઞાતુમ્ [કિ]યત્ અન્તરમ્ આખુના પ્રાપ્તમ્, કિયત્ વા શ્યેનેન આયાતમ્ ઇતિ

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 46
કરણમ્ ã શ્યેનોચ્છ્રાયવર્ગઃ 144, એતત્ અનેન મૂષિકપ્રચારભૂમિપ્રમાણેન 24 વિભજ્ય લબ્ધમ્ 6, અનેન અન્તરેણ મૂષિકપ્રચારભૂમિઃ યુક્તા 30, અપચિતા 18 । એતયોઃ અર્ધમ્ શ્યેનગતિઃ મૂષિકાવાસાન્તરાલમ્ ચ યથાક્રમેણ 15, 9.
ઉદ્દેશકઃ ã
અષ્ટાદશકોચ્છ્રાયે શ્યેનઃ સ્તમ્ભે સ્થિતઃ હિ આખુઃ ।
આવાસાત્ નિષ્ક્રાન્તઃ તુ એકાશીત્યા ભયાત્ શ્રયેનાત્ ॥
ગચ્છન્ આલયદૃષ્ટિઃ ક્રૂરેણ નિપાતિતઃ તતઃ માર્ગે ।
કિયતા પ્રાપ્નોતિ બિલમ્ શ્યેનગતિઃ વા તદા વાચ્યમ્

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 47
લબ્ધમ્ આખોઃ આગતભૂમિઃ
8
1
2 ,
શ્યેનગતિઃ
42
1
2 .
અનેન એવ પ્રકારેણ વંશભઙ્ગોદ્દેશકઃ ã
અષ્ટાદશકોચ્છ્રાયઃ વંશઃ વાતેન પાતિતઃ મૂલાત્ ।
ષડ્ગત્વા અસૌ પતિતઃ ત્રિભુજમ્ કૃત્વા ક્વ ભગ્નઃ સ્યાત્

ન્યાસઃ ã
વંશઃ 15, મૂલાત્ યઃ અપસારઃ તત્પ્રમાણમ્ અર્ધજ્યા 6, તસ્ય વર્ગઃ 36, વંશપ્રમાણેન અનેન 18 ભક્તઃ લબ્ધમ્ 2, પૂર્વવત્ "અન્તરયુક્તમ્ હીનમ્ દલિતમ્" [ ગણિતí 24 ] ઇતિ વંશશકલે 10, 8.
પરિલેખઃ 48
ઉદ્દેશકઃ ã
ષોડશહસ્તઃ વંશઃ પવનેન નિપાતિતઃ સ્વમૂલાત્ તત્ ।
અષ્ટૌ ગત્વા પતિતઃ કસ્મિન્ ભગ્નઃ મરુત્વતઃ વાચ્યઃ

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 49
લબ્ધે વંશશકલે 10, 6.
કમલોદ્દેશકેષુ દૃશ્યકમલપ્રમાણમ્ એકઃ શરઃ । કમલનિમજ્જનભૂમિઃ અર્ધજ્યા । અત્ર પૂર્વવત્ અર્ધજ્યાવર્ગે શરહૃતે મહાશરઃ લભ્યતે તત્ર દૃશ્યકમલસંક્રમણેન જલપ્રમાણમ્ કમલપ્રમાણમ્ ચ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
કમલમ્ જલાત્ પ્રદૃશ્યમ્ વિકસિતમ્ અષ્ટાઙ્ગુલમ્ નિવાતેન ।
નીતમ્ મજ્જતિ હસ્તે શીઘ્રમ્ કમલામ્ભસી વાચ્યે

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 50
દૃશ્યકમલસ્ય [પ્રમાણમ્] 8, નિમજ્જનભૂમિઃ 24 ।
કરણમ્ ã અર્ધજ્યાયાઃ ચતુર્વિંશતેઃ વર્ગઃ 576, તત્ દૃશ્યકમલેન અષ્ટાભિઃ ભાગલબ્ધમ્ 72 । એતત્ દૃશ્યકમલયુક્તમ્ 80, વિહીનમ્ ચ 64 । એતે દલિતે કમલપ્રમાણમ્ જલપ્રમાણમ્ ચ 40, 32 ।
ઉદ્દેશકઃ ã
અઙ્ગુલષટ્કમ્ કમલમ્ મજ્જતિ હસ્તદ્વયમ્ ગતમ્ મૂલાત્ ।
ઇચ્છામિ તત્ર બોદ્ધુમ્ પઙ્કજમ્ અમ્ભઃપ્રમાણમ્ ચ

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 51
દૃશ્યમ્ 6, નિમજ્જનભૂમિઃ 48 । લબ્ધમ્ પૂર્વવત્ પઙ્કજપ્રમાણમ્ 195, અમ્ભઃ પ્રમાણમ્ 189.
મત્સ્યબકોદ્દેશકેષુ અપિ એવમ્ એવ આયતચતુરશ્રક્ષેત્રસ્ય એકઃ બાહુઃ અર્ધજ્યા, બાહુદ્વયમ્ મહાશરઃ, શેષમ્ મૂષિકોદ્દેશકવત્ કર્મ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
ષડ્દ્વાદશિકા વાપી તસ્યામ્ પૂર્વોત્તરે સ્થિતઃ મત્સ્યઃ ।
વાયવ્યે કોણે સ્યાત્ બકઃ સ્થિતઃ તદ્ભયાત્ તૂર્ણમ્ ॥
ભિત્વા વાપીમ્ મત્સ્યઃ કર્ણેન ગતઃ દિશમ્ તતઃ યામ્યામ્ ।
પાર્શ્વેન આગત્ય હતઃ બકેન વાચ્યમ્ તયોઃ યાતમ્

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 52
બકમત્સ્યકરણમ્ ã વાપીપાર્શ્વમ્ અર્ધજ્યા ઇતિ તસ્ય વર્ગઃ 36, પાર્શ્વદ્વયમ્ મહાશરઃ ઇતિ જાતમ્ 18 । અનેન ભાગલબ્ધમ્ 2 । એતેન અષ્ટાદશભિઃ સંક્રમણેન લબ્ધમ્ મત્સ્યબકગતિપ્રમાણમ્ વાપીપાર્શ્વશેષઃ ચ 10, 8 । પાર્શ્વશેષે પાર્શ્વપતિતે શેષઃ દક્ષિણાપરકોણપ્રાપ્તિઃ મત્સ્યસ્ય ।
ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વાદશદશિકા વાપી હિ આગ્નેયસ્થઃ બકઃ અથ મત્સ્યઃ અપિ ।
ઐશાન્યામ્ અપરાશાગતઃ હતઃ અસૌ કિયત્ વાચ્યમ્

ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 53
પૂર્વવત્ લબ્ધમ્ દક્ષિણાપરકોણાત્ બકેન ગતમ્
3
3
11 ।
પશ્ચિમબાહોઃ અનુપ્રવિષ્ટમત્સ્યગતિઃ
8
8
11 ।
વિલોમબીજકરણેન એતત્ સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્ ।
પ્રત્યયકરણમ્ ચ સર્વેષુ એવ ક્ષેત્રેષુ "યઃ ચ એવ ભુજાવર્ગઃ કોટીવર્ગઃ ચ કર્ણવર્ગઃ સઃ" [ગણિતí, 17 ] ઇતિ અનેન એવ ઇતિ

[ વૃત્તાવગાહશરજ્ઞાનમ્ ]
વૃત્તાવગાહશરાનયનાય આહ ã
ગ્રાસોને દ્વે વૃત્તે ગ્રાસગુણે ભાજયેત્ પૃથક્ત્વેન ।
ગ્રાસોનયોગલબ્ધૌ સંપાતશરૌ પરસ્પરતઃ