Language

ENहिગુ
Scripture Library

Arthashastra · Chapter 15.1

15.1.01

manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ //

15.1.02

tasyāḥ pṛthivyā lābha.pālana.upāyaḥ śāstram artha.śāstram iti //

15.1.03

tad.dvātriṃśad yukti.yuktaṃ - adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, pada.arthaḥ, hetv.arthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, artha.āpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākya.śeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, sva.saṃjñā, pūrva.pakṣaḥ, uttara.pakṣaḥ, eka.antaḥ, anāgata.avekṣaṇam,
atikrānta.avekṣaṇam, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ ūhyam iti //

15.1.04

yam artham adhikṛtya^ucyate tad adhikaraṇam //

15.1.05

"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya^ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam" iti //

15.1.06

śāstrasya prakaraṇa.anupūrvī vidhānam //

15.1.07

"vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samyogaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ" ity evaṃ.ādikam iti //

15.1.08

vākya.yojanā yogaḥ //

15.1.09

"catur.varṇa.āśramo lokaḥ" iti //

15.1.10

pada.avadhikaḥ pada.arthaḥ //

15.1.11

mūla.hara iti padam //

15.1.12

"yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla.haraḥ" ity arthaḥ //

15.1.13

hetur artha.sādhako hetv.arthaḥ //

15.1.14

"artha.mūlau hi dharma.kāmau" iti //

15.1.15

samāsa.vākyam uddeśaḥ //

15.1.16

"vidyā.vinaya.hetur indriya.jayaḥ" iti //

15.1.17

vyāsa.vākyaṃ nirdeśaḥ //

15.1.18

"karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṃ śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ"iti //

15.1.19

evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ //

15.1.20

"dharma.artha.virodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti //

15.1.21

evam asāv āha^ity apadeśaḥ //

15.1.22

"mantri.pariṣadaṃ dvādaśa.amātyān kurvīta^iti mānavāḥ - ṣoḍaśa^iti bārhaspatyāḥ - viṃśatim ity auśanasāḥ - yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti //

15.1.23

uktena sādhanam atideśaḥ //

15.1.24

"dattasya^apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam" iti //

15.1.25

vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ //

15.1.26

"sāma.dāna.bheda.daṇḍair vā, yathā^āpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti //

15.1.27

dṛṣṭena^adṛṣṭasya sādhanam upamānam //

15.1.28

"nivṛtta.parihārān pitā^iva^anugṛhṇīyāt" iti //

15.1.29

yad anuktam arthād āpadyate sā^artha.āpattiḥ //

15.1.30

"loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṃ priya.hita.dvāreṇa^āśrayeta"

15.1.31

"na^apriya.hita.dvāreṇa^āśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavati^iti //

15.1.32

ubhayato.hetumān arthaḥ saṃśayaḥ //

15.1.33

"kṣīṇa.lubdha.prakṛtim apacarita.prakṛtiṃ vā" iti //

15.1.34

prakaraṇa.antareṇa samāno^arthaḥ prasaṅgaḥ //

15.1.35

"kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṃ bhūmau - iti samānaṃ pūrveṇa" iti //

15.1.36

pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ //

15.1.37

"viparītam atuṣṭasya" iti //

15.1.38

yena vākyaṃ samāpyate sa vākya.śeṣaḥ //

15.1.39

"chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca" iti //

15.1.40

tatra "śakuneḥ" iti vākya.śeṣaḥ //

15.1.41

para.vākyam apratiṣiddham anumatam //

15.1.42

"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha.vibhāgaḥ" iti //

15.1.43

atiśaya.varṇanā vyākhyānam //

15.1.44

"viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyāt" iti //

15.1.45

guṇataḥ śabda.niṣpattir nirvacanam //

15.1.46

"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti //

15.1.47

dṛṣṭa.anto dṛṣṭa.anta.yukto nidarśanam //

15.1.48

"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda.yuddham iva.abhyupaiti" iti //

15.1.49

abhipluta.vyapakarṣaṇam apavargaḥ //

15.1.50

"nityam āsannam ari.balaṃ vāsayed anyatra^abhyantara.kopa.śaṅkāyāḥ" iti //

15.1.51

parair asamitaḥ śabdaḥ sva.saṃjñā //

15.1.52

"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmy.anantarā dvitīyā, bhūmy.eka.antarā tṛtīyā" iti //

15.1.53

pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva.pakṣaḥ //

15.1.54

"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ" iti //

15.1.55

tasya nirṇayana.vākyam uttara.pakṣaḥ //

15.1.56

"tad.āyattatvāt, tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī" iti //

15.1.57

sarvatra.āyattam eka.antaḥ //

15.1.58

"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti //

15.1.59

paścād evaṃ vihitam ity anāgata.avekṣaṇam //

15.1.60

"tulā.pratimānaṃ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti //

15.1.61

purastād evaṃ vihitam ity atikrānta.aveṣkaṇam //

15.1.62

"amātya.sampad uktā purastāt" iti //

15.1.63

evaṃ na^anyathā^iti niyogaḥ //

15.1.64

"tasmād dharmyam arthyaṃ ca^asya^upadiśet, na^adharmyam anarthaym ca" iti //

15.1.65

anena vā^anena vā^iti vikalpaḥ //

15.1.66

"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti //

15.1.67

anena ca^anena ca^iti samuccayaḥ //

15.1.68

"svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti //

15.1.69

anukta.karaṇam ūhyam //

15.1.70

"yathā ca dātā pratigrahītā ca na^upahatau syātāṃ tathā^anuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti
KAZ15.1.71ab/ evaṃ śāstram idaṃ yuktam etābhis tantra.yuktibhiḥ /
KAZ15.1.71cd/ avāptau pālane ca^uktaṃ lokasya^asya parasya ca //
KAZ15.1.72ab/ dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pravartayati pāti ca /
KAZ15.1.72cd/ adharma.anartha.vidveṣān idaṃ śāstraṃ nihanti ca //
KAZ15.1.73ab/ yena śāstraṃ ca śastraṃ ca nanda.rāja.gatā ca bhūḥ /
KAZ15.1.73cd/ amarṣeṇa^uddhṛtāny āśu tena śāstram idaṃ kṛtam //
EEE =End of the Arthaśāstra=

Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc