Arthashastra · Chapter 15.1
manuṣyāṇāṃ vṛttir arthaḥ, manuṣyavatī bhūmir ity arthaḥ //
tasyāḥ pṛthivyā lābha.pālana.upāyaḥ śāstram artha.śāstram iti //
tad.dvātriṃśad yukti.yuktaṃ - adhikaraṇam, vidhānam, yogaḥ, pada.arthaḥ, hetv.arthaḥ, uddeśaḥ, nirdeśaḥ, upadeśaḥ, apadeśaḥ, atideśaḥ, pradeśaḥ, upamānam, artha.āpattiḥ, saṃśayaḥ, prasaṅgaḥ, viparyayaḥ, vākya.śeṣaḥ, anumatam, vyākhyānam, nirvacanam, nidarśanam, apavargaḥ, sva.saṃjñā, pūrva.pakṣaḥ, uttara.pakṣaḥ, eka.antaḥ, anāgata.avekṣaṇam,
atikrānta.avekṣaṇam, niyogaḥ, vikalpaḥ, samuccayaḥ ūhyam iti //
yam artham adhikṛtya^ucyate tad adhikaraṇam //
"pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya^ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam" iti //
śāstrasya prakaraṇa.anupūrvī vidhānam //
"vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samyogaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ" ity evaṃ.ādikam iti //
vākya.yojanā yogaḥ //
"catur.varṇa.āśramo lokaḥ" iti //
pada.avadhikaḥ pada.arthaḥ //
mūla.hara iti padam //
"yaḥ pitṛ.paitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūla.haraḥ" ity arthaḥ //
hetur artha.sādhako hetv.arthaḥ //
"artha.mūlau hi dharma.kāmau" iti //
samāsa.vākyam uddeśaḥ //
"vidyā.vinaya.hetur indriya.jayaḥ" iti //
vyāsa.vākyaṃ nirdeśaḥ //
"karṇa.tvag.akṣi.jihvā.ghrāṇa.indriyāṇāṃ śabda.sparśa.rūpa.rasa.gandheṣv avipratipattir indriya.jayaḥ"iti //
evaṃ vartitavyam ity upadeśaḥ //
"dharma.artha.virodhena kāmaṃ seveta, na nihsukhaḥ syāt" iti //
evam asāv āha^ity apadeśaḥ //
"mantri.pariṣadaṃ dvādaśa.amātyān kurvīta^iti mānavāḥ - ṣoḍaśa^iti bārhaspatyāḥ - viṃśatim ity auśanasāḥ - yathā.sāmarthyam iti kauṭilyaḥ" iti //
uktena sādhanam atideśaḥ //
"dattasya^apradānam ṛṇa.ādānena vyākhyātam" iti //
vaktavyena sādhanaṃ pradeśaḥ //
"sāma.dāna.bheda.daṇḍair vā, yathā^āpatsu vyākhyāsyāmaḥ" iti //
dṛṣṭena^adṛṣṭasya sādhanam upamānam //
"nivṛtta.parihārān pitā^iva^anugṛhṇīyāt" iti //
yad anuktam arthād āpadyate sā^artha.āpattiḥ //
"loka.yātrāvid rājānam ātma.dravya.prakṛti.sampannaṃ priya.hita.dvāreṇa^āśrayeta"
"na^apriya.hita.dvāreṇa^āśrayeta" ity arthād āpannaṃ bhavati^iti //
ubhayato.hetumān arthaḥ saṃśayaḥ //
"kṣīṇa.lubdha.prakṛtim apacarita.prakṛtiṃ vā" iti //
prakaraṇa.antareṇa samāno^arthaḥ prasaṅgaḥ //
"kṛṣi.karma.pradiṣṭāyāṃ bhūmau - iti samānaṃ pūrveṇa" iti //
pratilomena sādhanaṃ viparyayaḥ //
"viparītam atuṣṭasya" iti //
yena vākyaṃ samāpyate sa vākya.śeṣaḥ //
"chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca" iti //
tatra "śakuneḥ" iti vākya.śeṣaḥ //
para.vākyam apratiṣiddham anumatam //
"pakṣāv urasyaṃ pratigraha ity auśanaso vyūha.vibhāgaḥ" iti //
atiśaya.varṇanā vyākhyānam //
"viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyāt" iti //
guṇataḥ śabda.niṣpattir nirvacanam //
"vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam" iti //
dṛṣṭa.anto dṛṣṭa.anta.yukto nidarśanam //
"vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pāda.yuddham iva.abhyupaiti" iti //
abhipluta.vyapakarṣaṇam apavargaḥ //
"nityam āsannam ari.balaṃ vāsayed anyatra^abhyantara.kopa.śaṅkāyāḥ" iti //
parair asamitaḥ śabdaḥ sva.saṃjñā //
"prathamā prakṛtiḥ, tasya bhūmy.anantarā dvitīyā, bhūmy.eka.antarā tṛtīyā" iti //
pratiṣeddhavyaṃ vākyaṃ pūrva.pakṣaḥ //
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ" iti //
tasya nirṇayana.vākyam uttara.pakṣaḥ //
"tad.āyattatvāt, tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī" iti //
sarvatra.āyattam eka.antaḥ //
"tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta" iti //
paścād evaṃ vihitam ity anāgata.avekṣaṇam //
"tulā.pratimānaṃ pautava.adhyakṣe vakṣyāmaḥ" iti //
purastād evaṃ vihitam ity atikrānta.aveṣkaṇam //
"amātya.sampad uktā purastāt" iti //
evaṃ na^anyathā^iti niyogaḥ //
"tasmād dharmyam arthyaṃ ca^asya^upadiśet, na^adharmyam anarthaym ca" iti //
anena vā^anena vā^iti vikalpaḥ //
"duhitaro vā dharmiṣṭheṣu vivāheṣu jātāḥ" iti //
anena ca^anena ca^iti samuccayaḥ //
"svayaṃjātaḥ pitur bandhūnāṃ ca dāyādaḥ" iti //
anukta.karaṇam ūhyam //
"yathā ca dātā pratigrahītā ca na^upahatau syātāṃ tathā^anuśayaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ" iti
KAZ15.1.71ab/ evaṃ śāstram idaṃ yuktam etābhis tantra.yuktibhiḥ /
KAZ15.1.71cd/ avāptau pālane ca^uktaṃ lokasya^asya parasya ca //
KAZ15.1.72ab/ dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca pravartayati pāti ca /
KAZ15.1.72cd/ adharma.anartha.vidveṣān idaṃ śāstraṃ nihanti ca //
KAZ15.1.73ab/ yena śāstraṃ ca śastraṃ ca nanda.rāja.gatā ca bhūḥ /
KAZ15.1.73cd/ amarṣeṇa^uddhṛtāny āśu tena śāstram idaṃ kṛtam //
EEE =End of the Arthaśāstra=
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0