અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 15.1

મનુષ્યાણાં વૃત્તિર્ અર્થઃ, મનુષ્યવતી ભૂમિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥

તસ્યાઃ પૃથિવ્યા લાભ.પાલન.ઉપાયઃ શાસ્ત્રમ્ અર્થ.શાસ્ત્રમ્ ઇતિ ॥

તદ્.દ્વાત્રિંશદ્ યુક્તિ.યુક્તં - અધિકરણમ્, વિધાનમ્, યોગઃ, પદ.અર્થઃ, હેત્વ્.અર્થઃ, ઉદ્દેશઃ, નિર્દેશઃ, ઉપદેશઃ, અપદેશઃ, અતિદેશઃ, પ્રદેશઃ, ઉપમાનમ્, અર્થ.આપત્તિઃ, સંશયઃ, પ્રસઙ્ગઃ, વિપર્યયઃ, વાક્ય.શેષઃ, અનુમતમ્, વ્યાખ્યાનમ્, નિર્વચનમ્, નિદર્શનમ્, અપવર્ગઃ, સ્વ.સંજ્ઞા, પૂર્વ.પક્ષઃ, ઉત્તર.પક્ષઃ, એક.અન્તઃ, અનાગત.અવેક્ષણમ્,
અતિક્રાન્ત.અવેક્ષણમ્, નિયોગઃ, વિકલ્પઃ, સમુચ્ચયઃ ઊહ્યમ્ ઇતિ ॥

યમ્ અર્થમ્ અધિકૃત્ય^ઉચ્યતે તદ્ અધિકરણમ્ ॥

"પૃથિવ્યા લાભે પાલને ચ યાવન્ત્ય્ અર્થ.શાસ્ત્રાણિ પૂર્વ.આચાર્યૈઃ પ્રસ્થાપિતાનિ પ્રાયશસ્ તાનિ સંહૃત્ય^એકમ્ ઇદમ્ અર્થ.શાસ્ત્રં કૃતમ્" ઇતિ ॥

શાસ્ત્રસ્ય પ્રકરણ.અનુપૂર્વી વિધાનમ્ ॥

"વિદ્યા.સમુદ્દેશઃ, વૃદ્ધ.સમ્યોગઃ, ઇન્દ્રિય.જયઃ, અમાત્ય.ઉત્પત્તિઃ" ઇત્ય્ એવં.આદિકમ્ ઇતિ ॥

વાક્ય.યોજના યોગઃ ॥

"ચતુર્.વર્ણ.આશ્રમો લોકઃ" ઇતિ ॥

પદ.અવધિકઃ પદ.અર્થઃ ॥

મૂલ.હર ઇતિ પદમ્ ॥

"યઃ પિતૃ.પૈતામહમ્ અર્થમ્ અન્યાયેન ભક્ષયતિ સ મૂલ.હરઃ" ઇત્ય્ અર્થઃ ॥

હેતુર્ અર્થ.સાધકો હેત્વ્.અર્થઃ ॥

"અર્થ.મૂલૌ હિ ધર્મ.કામૌ" ઇતિ ॥

સમાસ.વાક્યમ્ ઉદ્દેશઃ ॥

"વિદ્યા.વિનય.હેતુર્ ઇન્દ્રિય.જયઃ" ઇતિ ॥

વ્યાસ.વાક્યં નિર્દેશઃ ॥

"કર્ણ.ત્વગ્.અક્ષિ.જિહ્વા.ઘ્રાણ.ઇન્દ્રિયાણાં શબ્દ.સ્પર્શ.રૂપ.રસ.ગન્ધેષ્વ્ અવિપ્રતિપત્તિર્ ઇન્દ્રિય.જયઃ"ઇતિ ॥

એવં વર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેશઃ ॥

"ધર્મ.અર્થ.વિરોધેન કામં સેવેત, ન નિહ્સુખઃ સ્યાત્" ઇતિ ॥

એવમ્ અસાવ્ આહ^ઇત્ય્ અપદેશઃ ॥

"મન્ત્રિ.પરિષદં દ્વાદશ.અમાત્યાન્ કુર્વીત^ઇતિ માનવાઃ - ષોડશ^ઇતિ બાર્હસ્પત્યાઃ - વિંશતિમ્ ઇત્ય્ ઔશનસાઃ - યથા.સામર્થ્યમ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ" ઇતિ ॥

ઉક્તેન સાધનમ્ અતિદેશઃ ॥

"દત્તસ્ય^અપ્રદાનમ્ ઋણ.આદાનેન વ્યાખ્યાતમ્" ઇતિ ॥

વક્તવ્યેન સાધનં પ્રદેશઃ ॥

"સામ.દાન.ભેદ.દણ્ડૈર્ વા, યથા^આપત્સુ વ્યાખ્યાસ્યામઃ" ઇતિ ॥

દૃષ્ટેન^અદૃષ્ટસ્ય સાધનમ્ ઉપમાનમ્ ॥

"નિવૃત્ત.પરિહારાન્ પિતા^ઇવ^અનુગૃહ્ણીયાત્" ઇતિ ॥

યદ્ અનુક્તમ્ અર્થાદ્ આપદ્યતે સા^અર્થ.આપત્તિઃ ॥

"લોક.યાત્રાવિદ્ રાજાનમ્ આત્મ.દ્રવ્ય.પ્રકૃતિ.સમ્પન્નં પ્રિય.હિત.દ્વારેણ^આશ્રયેત"

"ન^અપ્રિય.હિત.દ્વારેણ^આશ્રયેત" ઇત્ય્ અર્થાદ્ આપન્નં ભવતિ^ઇતિ ॥

ઉભયતો.હેતુમાન્ અર્થઃ સંશયઃ ॥

"ક્ષીણ.લુબ્ધ.પ્રકૃતિમ્ અપચરિત.પ્રકૃતિં વા" ઇતિ ॥

પ્રકરણ.અન્તરેણ સમાનો^અર્થઃ પ્રસઙ્ગઃ ॥

"કૃષિ.કર્મ.પ્રદિષ્ટાયાં ભૂમૌ - ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ" ઇતિ ॥

પ્રતિલોમેન સાધનં વિપર્યયઃ ॥

"વિપરીતમ્ અતુષ્ટસ્ય" ઇતિ ॥

યેન વાક્યં સમાપ્યતે સ વાક્ય.શેષઃ ॥

"છિન્ન.પક્ષસ્ય^ઇવ રાજ્ઞશ્ ચેષ્ટા.નાશશ્ ચ" ઇતિ ॥

તત્ર "શકુનેઃ" ઇતિ વાક્ય.શેષઃ ॥

પર.વાક્યમ્ અપ્રતિષિદ્ધમ્ અનુમતમ્ ॥

"પક્ષાવ્ ઉરસ્યં પ્રતિગ્રહ ઇત્ય્ ઔશનસો વ્યૂહ.વિભાગઃ" ઇતિ ॥

અતિશય.વર્ણના વ્યાખ્યાનમ્ ॥

"વિશેષતશ્ ચ સંઘાનાં સંઘ.ધર્મિણાં ચ રાજ.કુલાનાં દ્યૂત.નિમિત્તો ભેદસ્ તન્.નિમિત્તો વિનાશ ઇત્ય્ અસત્.પ્રગ્રહઃ પાપિષ્ઠતમો વ્યસનાનાં તન્ત્ર.દૌર્બલ્યાત્" ઇતિ ॥

ગુણતઃ શબ્દ.નિષ્પત્તિર્ નિર્વચનમ્ ॥

"વ્યસ્યત્ય્ એનં શ્રેયસ ઇતિ વ્યસનમ્" ઇતિ ॥

દૃષ્ટ.અન્તો દૃષ્ટ.અન્ત.યુક્તો નિદર્શનમ્ ॥

"વિગૃહીતો હિ જ્યાયસા હસ્તિના પાદ.યુદ્ધમ્ ઇવ.અભ્યુપૈતિ" ઇતિ ॥

અભિપ્લુત.વ્યપકર્ષણમ્ અપવર્ગઃ ॥

"નિત્યમ્ આસન્નમ્ અરિ.બલં વાસયેદ્ અન્યત્ર^અભ્યન્તર.કોપ.શઙ્કાયાઃ" ઇતિ ॥

પરૈર્ અસમિતઃ શબ્દઃ સ્વ.સંજ્ઞા ॥

"પ્રથમા પ્રકૃતિઃ, તસ્ય ભૂમ્ય્.અનન્તરા દ્વિતીયા, ભૂમ્ય્.એક.અન્તરા તૃતીયા" ઇતિ ॥

પ્રતિષેદ્ધવ્યં વાક્યં પૂર્વ.પક્ષઃ ॥

"સ્વામ્ય્.અમાત્ય.વ્યસનયોર્ અમાત્ય.વ્યસનં ગરીયઃ" ઇતિ ॥

તસ્ય નિર્ણયન.વાક્યમ્ ઉત્તર.પક્ષઃ ॥

"તદ્.આયત્તત્વાત્, તત્.કૂટ.સ્થાનીયો હિ સ્વામી" ઇતિ ॥

સર્વત્ર.આયત્તમ્ એક.અન્તઃ ॥

"તસ્માદ્ ઉત્થાનમ્ આત્મનઃ કુર્વીત" ઇતિ ॥

પશ્ચાદ્ એવં વિહિતમ્ ઇત્ય્ અનાગત.અવેક્ષણમ્ ॥

"તુલા.પ્રતિમાનં પૌતવ.અધ્યક્ષે વક્ષ્યામઃ" ઇતિ ॥

પુરસ્તાદ્ એવં વિહિતમ્ ઇત્ય્ અતિક્રાન્ત.અવેષ્કણમ્ ॥

"અમાત્ય.સમ્પદ્ ઉક્તા પુરસ્તાત્" ઇતિ ॥

એવં ન^અન્યથા^ઇતિ નિયોગઃ ॥

"તસ્માદ્ ધર્મ્યમ્ અર્થ્યં ચ^અસ્ય^ઉપદિશેત્, ન^અધર્મ્યમ્ અનર્થય્મ્ ચ" ઇતિ ॥

અનેન વા^અનેન વા^ઇતિ વિકલ્પઃ ॥

"દુહિતરો વા ધર્મિષ્ઠેષુ વિવાહેષુ જાતાઃ" ઇતિ ॥

અનેન ચ^અનેન ચ^ઇતિ સમુચ્ચયઃ ॥

"સ્વયંજાતઃ પિતુર્ બન્ધૂનાં ચ દાયાદઃ" ઇતિ ॥

અનુક્ત.કરણમ્ ઊહ્યમ્ ॥

"યથા ચ દાતા પ્રતિગ્રહીતા ચ ન^ઉપહતૌ સ્યાતાં તથા^અનુશયં કુશલાઃ કલ્પયેયુઃ" ઇતિ
કz15.1.71અબ્। એવં શાસ્ત્રમ્ ઇદં યુક્તમ્ એતાભિસ્ તન્ત્ર.યુક્તિભિઃ ।
કz15.1.71ચ્દ્। અવાપ્તૌ પાલને ચ^ઉક્તં લોકસ્ય^અસ્ય પરસ્ય ચ ॥
કz15.1.72અબ્। ધર્મમ્ અર્થં ચ કામં ચ પ્રવર્તયતિ પાતિ ચ ।
કz15.1.72ચ્દ્। અધર્મ.અનર્થ.વિદ્વેષાન્ ઇદં શાસ્ત્રં નિહન્તિ ચ ॥
કz15.1.73અબ્। યેન શાસ્ત્રં ચ શસ્ત્રં ચ નન્દ.રાજ.ગતા ચ ભૂઃ ।
કz15.1.73ચ્દ્। અમર્ષેણ^ઉદ્ધૃતાન્ય્ આશુ તેન શાસ્ત્રમ્ ઇદં કૃતમ્ ॥
એએએ =એન્દ્ ઓf થે અર્થશાસ્ત્ર=