Arthashastra · Chapter 08.4

daiva.pīḍanaṃ - agnir udakaṃ vyādhir durbhikṣaṃ maraka iti //

"agny.udakayor agni.pīḍanam apratikāryaṃ sarva.dāhi ca, śakya.apagamanaṃ tārya.ābādham udaka.pīḍanam" ity ācāryāḥ //

na^it kauṭilyaḥ //

agnir grāmam ardha.grāmaṃ vā dahati, udaka.vegas tu grāma.śata.pravāhī^iti //

"vyādhi.durbhikṣayor vyādhiḥ preta.vyādhita.upasṛṣṭa.paricāraka.vyāyāma.uparodhena karmāṇy upahanti, durbhikṣaṃ punar akarma.upaghāti hiraṇya.paśu.kara.dāyi ca" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

eka.deśa.pīḍano vyādhiḥ śakya.pratīkāraś ca, sarva.deśa.pīḍanaṃ durbhikṣaṃ prāṇinām ajīvanāya^iti //

tena marako vyākhyātaḥ //

"kṣudraka.mukhya.kṣayayoḥ kṣudraka.kṣayaḥ karmaṇām ayoga.kṣemaṃ karoti, mukhya.kṣayaḥ karma.anuṣṭhāna.uparodha.dharmā" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

śakyaḥ kṣudraka.kṣayaḥ pratisaṃdhātuṃ bāhulyāt kṣudrakāṇām, na mukhya.kṣayaḥ //

sahasreṣu hi mukhyo bhavaty eko na vā sattva.prajñā.ādhikyāt tad.āśrayatvāt kṣudrakāṇām iti //

"sva.cakra.para.cakrayoḥ sva.cakram atimātrābhyāṃ daṇḍa.karābhyāṃ pīḍayaty aśakyaṃ ca vārayitum, para.cakraṃ tu śakyaṃ praiyoddhum upasāreṇa saṃdhinā vā mokṣayitum" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

sva.cakra.pīḍanaṃ prakṛti.puruṣa.mukhya.upagraha.vighātābhyāṃ śakyate vārayitum eka.deśaṃ vā pīḍayati, sarva.deśa.pīḍanaṃ tu para.cakraṃ vilopa.ghāta.dāha.vidhvaṃsana.apavāhanaiḥ pīḍayati^iti //

"prakṛti.rāja.vivādayoḥ prakṛiti.vivādaḥ prakṛtīnāṃ bhedakaḥ para.abhiyogān āvahati, rāja.vivādas tu prakṛtīnāṃ dvi.guṇa.bhakta.vetana.parihāra.karo bhavati" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

śakyaḥ prakṛti.vivādaḥ prakṛti.mukhya.upagraheṇa kalaha.sthāna.apanayanena vā vārayitum //

vivadamānās tu prakṛtayaḥ paraspara.saṃgharṣeṇa^upakurvanti //

rāja.vivādas tu pīḍana.ucchedanāya prakṛtīnāṃ dvi.guṇa.vyāyāma.sādhya iti //

"deśa.rāja.vihārayor deśa.vihāras traikālyena karma.phala.upaghātaṃ karoti, rāja.vihāras tu kāru.śilpi.kuśīlava.vāg.jīvana.rūpa.ājīvā.vaidehaka.upakāraṃ karoti" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

deśa.vihāraḥ karma.śramam avadhā.artham alpaṃ bhakṣayati bhakṣayitvā ca bhūyaḥ karmasu yogaṃ gacchati, rāja.vihāras tu svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ.grāha.praṇaya.paṇya.agāra.kārya.upagrahaiḥ pīḍayati^iti //

"subhagā.kumārayoḥ kumāraḥ svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ.grāha.praṇaya.paṇya.agāra.kārya.upagrahaiḥ pīḍayati, subhagā vilāsa.upabhogena" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

śakyaḥ kumāro mantri.purohitābhyāṃ vārayitum, na subhagā bāliśyād anarthya.jana.samyogāc ca^iti //

"śreṇī.mukhyayoḥ śreṇī bāhulyād anavagrahā steya.sāhasābhyāṃ pīḍayati, mukhyaḥ kārya.anugraha.vighātābhyām" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

suvyāvartyā śreṇī samāna.śīla.vyasanatvāt, śreṇī.mukhya.eka.deśa.upagraheṇa vā //

stambha.yukto mukhyaḥ para.prāṇa.dravya.upaghātābhyāṃ pīḍayati^iti //

"samnidhātṛ.samāhartroḥ samnidhātā kṛta.vidūṣaṇa.atyayābhyāṃ pīḍayati, samāhartā karaṇa.adhiṣṭhitaḥ pradiṣṭa.phala.upabhogī bhavati" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

samnidhātā kṛta.avastham anyaiḥ kośa.praveśyaṃ pratigṛhṇāti, samāhartā tu pūrvam artham ātmanaḥ kṛtvā paścād rāja.arthaṃ karoti praṇāśayati vā, para.sva.ādāne ca sva.pratyayaś carati^iti //

"anta.pāla.vaidehakayor anta.pālaś cora.prasarga.deya.atyādānābhyāṃ vaṇik.pathaṃ pīḍayati, vaidehakās tu paṇya..pratipaṇya.anugrahaiḥ prasādhayanti" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

anta.pālaḥ paṇya.sampāta.anugraheṇa vartayati, vaidehakās tu sambhūya paṇyānām utkarṣa.apakarṣaṃ kurvāṇāḥ paṇe paṇa.śataṃ kumbhe kumbha.śatam ity ājīvanti //

abhijāta.uparuddhā bhūmiḥ paśu.vraja.uparuddhā vā^iti "abhijāta.uparuddhā bhūmiḥ mahā.phalā^apy āyudhīya.upakāriṇī na kṣamā mokṣayituṃ vyasana.ābādha.bhayāt, paśu.vraja.uparuddhā tu kṛṣi.yogyā kṣamā mokṣayitum //

vivītaṃ hi kṣetreṇa bādhyate" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

abhijāta.uparuddhā bhūmir atyanta.mahā.upakārā^api kṣamā mokṣayituṃ vyasana.ābādha.bhayāt, paśu.vraja.uparuddhā tu kośa.vāhana.upakāriṇī na kṣamā mokṣayitum, anyatra sasya.vāpa.uparodhād iti //

"pratirodhaka.āṭavikayoḥ pratirodhakā rātri.sattra.carāḥ śarīra.ākramiṇo nityāḥ śata.sahasra.ahapāriṇaḥ pradhāna.kopakāś ca vyavahitāḥ pratyantara.araṇya.carāś ca^āṭavikāḥ prakāśā dṛsyāś caranti, eka.deśa.ghātakāś ca" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

pratirodhakāḥ pramattasya^aparahanti, alpāḥ kuṇṭhāḥ sukhā jñātuṃ grahītuṃ ca, sva.deśasthāḥ prabhūtā vikrāntāś ca^āṭavikāḥ prakāśa.yodino^apahartāro hantāraś ca deśānāṃ rāja.sadharmāṇa iti //

mṛga.hasti.vanayoḥ mṛgāḥ prabhūtāḥ prabhūta.māṃsa.carma.upakāriṇo manda.grāsa.avakleśinaḥ suniyamyāś ca //

viparītā hastino gṛhyamāṇā duṣṭāś ca deśa.vināśāya^iti //

sva.para.sthānīya.upakārayoḥ sva.sthānīya.upakāro dhānya.paśu.hiraṇya.kupya.upakāro jānapadānām āpady ātma.dhāraṇaḥ //

viparītaḥ para.sthānīya.upakāraḥ //

iti pīḍanāni - ābhyantaro mukhya.stambho bāhyo^amitra.aṭavī.stambhaḥ // [iti stambha.vargah]

tābhyāṃ pīḍanair yathā.uktaiś ca pīḍitaḥ, sakto mukhyeṣu, parihāra.upahataḥ, prakīrṇo, mithyā.saṃhṛtaḥ, sāmanta.aṭavī.hṛta iti kośa.saṅga.vargaḥ //
KAZ08.4.50ab/ pīḍanānām anutpattāv utpannānāṃ ca vāraṇe /
KAZ08.4.50cd/ yateta deśa.vṛddhy.arthaṃ nāśe ca stambha.saṅgayoḥ //E
(bala.vyasana.vargah - mitra.vyasana.vargah)