અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 08.4

દૈવ.પીડનં - અગ્નિર્ ઉદકં વ્યાધિર્ દુર્ભિક્ષં મરક ઇતિ ॥

"અગ્ન્ય્.ઉદકયોર્ અગ્નિ.પીડનમ્ અપ્રતિકાર્યં સર્વ.દાહિ ચ, શક્ય.અપગમનં તાર્ય.આબાધમ્ ઉદક.પીડનમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇત્ કૌટિલ્યઃ ॥

અગ્નિર્ ગ્રામમ્ અર્ધ.ગ્રામં વા દહતિ, ઉદક.વેગસ્ તુ ગ્રામ.શત.પ્રવાહી^ઇતિ ॥

"વ્યાધિ.દુર્ભિક્ષયોર્ વ્યાધિઃ પ્રેત.વ્યાધિત.ઉપસૃષ્ટ.પરિચારક.વ્યાયામ.ઉપરોધેન કર્માણ્ય્ ઉપહન્તિ, દુર્ભિક્ષં પુનર્ અકર્મ.ઉપઘાતિ હિરણ્ય.પશુ.કર.દાયિ ચ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

એક.દેશ.પીડનો વ્યાધિઃ શક્ય.પ્રતીકારશ્ ચ, સર્વ.દેશ.પીડનં દુર્ભિક્ષં પ્રાણિનામ્ અજીવનાય^ઇતિ ॥

તેન મરકો વ્યાખ્યાતઃ ॥

"ક્ષુદ્રક.મુખ્ય.ક્ષયયોઃ ક્ષુદ્રક.ક્ષયઃ કર્મણામ્ અયોગ.ક્ષેમં કરોતિ, મુખ્ય.ક્ષયઃ કર્મ.અનુષ્ઠાન.ઉપરોધ.ધર્મા" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

શક્યઃ ક્ષુદ્રક.ક્ષયઃ પ્રતિસંધાતું બાહુલ્યાત્ ક્ષુદ્રકાણામ્, ન મુખ્ય.ક્ષયઃ ॥

સહસ્રેષુ હિ મુખ્યો ભવત્ય્ એકો ન વા સત્ત્વ.પ્રજ્ઞા.આધિક્યાત્ તદ્.આશ્રયત્વાત્ ક્ષુદ્રકાણામ્ ઇતિ ॥

"સ્વ.ચક્ર.પર.ચક્રયોઃ સ્વ.ચક્રમ્ અતિમાત્રાભ્યાં દણ્ડ.કરાભ્યાં પીડયત્ય્ અશક્યં ચ વારયિતુમ્, પર.ચક્રં તુ શક્યં પ્રૈયોદ્ધુમ્ ઉપસારેણ સંધિના વા મોક્ષયિતુમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સ્વ.ચક્ર.પીડનં પ્રકૃતિ.પુરુષ.મુખ્ય.ઉપગ્રહ.વિઘાતાભ્યાં શક્યતે વારયિતુમ્ એક.દેશં વા પીડયતિ, સર્વ.દેશ.પીડનં તુ પર.ચક્રં વિલોપ.ઘાત.દાહ.વિધ્વંસન.અપવાહનૈઃ પીડયતિ^ઇતિ ॥

"પ્રકૃતિ.રાજ.વિવાદયોઃ પ્રકૃઇતિ.વિવાદઃ પ્રકૃતીનાં ભેદકઃ પર.અભિયોગાન્ આવહતિ, રાજ.વિવાદસ્ તુ પ્રકૃતીનાં દ્વિ.ગુણ.ભક્ત.વેતન.પરિહાર.કરો ભવતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

શક્યઃ પ્રકૃતિ.વિવાદઃ પ્રકૃતિ.મુખ્ય.ઉપગ્રહેણ કલહ.સ્થાન.અપનયનેન વા વારયિતુમ્ ॥

વિવદમાનાસ્ તુ પ્રકૃતયઃ પરસ્પર.સંઘર્ષેણ^ઉપકુર્વન્તિ ॥

રાજ.વિવાદસ્ તુ પીડન.ઉચ્છેદનાય પ્રકૃતીનાં દ્વિ.ગુણ.વ્યાયામ.સાધ્ય ઇતિ ॥

"દેશ.રાજ.વિહારયોર્ દેશ.વિહારસ્ ત્રૈકાલ્યેન કર્મ.ફલ.ઉપઘાતં કરોતિ, રાજ.વિહારસ્ તુ કારુ.શિલ્પિ.કુશીલવ.વાગ્.જીવન.રૂપ.આજીવા.વૈદેહક.ઉપકારં કરોતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

દેશ.વિહારઃ કર્મ.શ્રમમ્ અવધા.અર્થમ્ અલ્પં ભક્ષયતિ ભક્ષયિત્વા ચ ભૂયઃ કર્મસુ યોગં ગચ્છતિ, રાજ.વિહારસ્ તુ સ્વયં વલ્લભૈશ્ ચ સ્વયં.ગ્રાહ.પ્રણય.પણ્ય.અગાર.કાર્ય.ઉપગ્રહૈઃ પીડયતિ^ઇતિ ॥

"સુભગા.કુમારયોઃ કુમારઃ સ્વયં વલ્લભૈશ્ ચ સ્વયં.ગ્રાહ.પ્રણય.પણ્ય.અગાર.કાર્ય.ઉપગ્રહૈઃ પીડયતિ, સુભગા વિલાસ.ઉપભોગેન" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

શક્યઃ કુમારો મન્ત્રિ.પુરોહિતાભ્યાં વારયિતુમ્, ન સુભગા બાલિશ્યાદ્ અનર્થ્ય.જન.સમ્યોગાચ્ ચ^ઇતિ ॥

"શ્રેણી.મુખ્યયોઃ શ્રેણી બાહુલ્યાદ્ અનવગ્રહા સ્તેય.સાહસાભ્યાં પીડયતિ, મુખ્યઃ કાર્ય.અનુગ્રહ.વિઘાતાભ્યામ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સુવ્યાવર્ત્યા શ્રેણી સમાન.શીલ.વ્યસનત્વાત્, શ્રેણી.મુખ્ય.એક.દેશ.ઉપગ્રહેણ વા ॥

સ્તમ્ભ.યુક્તો મુખ્યઃ પર.પ્રાણ.દ્રવ્ય.ઉપઘાતાભ્યાં પીડયતિ^ઇતિ ॥

"સમ્નિધાતૃ.સમાહર્ત્રોઃ સમ્નિધાતા કૃત.વિદૂષણ.અત્યયાભ્યાં પીડયતિ, સમાહર્તા કરણ.અધિષ્ઠિતઃ પ્રદિષ્ટ.ફલ.ઉપભોગી ભવતિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સમ્નિધાતા કૃત.અવસ્થમ્ અન્યૈઃ કોશ.પ્રવેશ્યં પ્રતિગૃહ્ણાતિ, સમાહર્તા તુ પૂર્વમ્ અર્થમ્ આત્મનઃ કૃત્વા પશ્ચાદ્ રાજ.અર્થં કરોતિ પ્રણાશયતિ વા, પર.સ્વ.આદાને ચ સ્વ.પ્રત્યયશ્ ચરતિ^ઇતિ ॥

"અન્ત.પાલ.વૈદેહકયોર્ અન્ત.પાલશ્ ચોર.પ્રસર્ગ.દેય.અત્યાદાનાભ્યાં વણિક્.પથં પીડયતિ, વૈદેહકાસ્ તુ પણ્ય..પ્રતિપણ્ય.અનુગ્રહૈઃ પ્રસાધયન્તિ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અન્ત.પાલઃ પણ્ય.સમ્પાત.અનુગ્રહેણ વર્તયતિ, વૈદેહકાસ્ તુ સમ્ભૂય પણ્યાનામ્ ઉત્કર્ષ.અપકર્ષં કુર્વાણાઃ પણે પણ.શતં કુમ્ભે કુમ્ભ.શતમ્ ઇત્ય્ આજીવન્તિ ॥

અભિજાત.ઉપરુદ્ધા ભૂમિઃ પશુ.વ્રજ.ઉપરુદ્ધા વા^ઇતિ "અભિજાત.ઉપરુદ્ધા ભૂમિઃ મહા.ફલા^અપ્ય્ આયુધીય.ઉપકારિણી ન ક્ષમા મોક્ષયિતું વ્યસન.આબાધ.ભયાત્, પશુ.વ્રજ.ઉપરુદ્ધા તુ કૃષિ.યોગ્યા ક્ષમા મોક્ષયિતુમ્ ॥

વિવીતં હિ ક્ષેત્રેણ બાધ્યતે" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અભિજાત.ઉપરુદ્ધા ભૂમિર્ અત્યન્ત.મહા.ઉપકારા^અપિ ક્ષમા મોક્ષયિતું વ્યસન.આબાધ.ભયાત્, પશુ.વ્રજ.ઉપરુદ્ધા તુ કોશ.વાહન.ઉપકારિણી ન ક્ષમા મોક્ષયિતુમ્, અન્યત્ર સસ્ય.વાપ.ઉપરોધાદ્ ઇતિ ॥

"પ્રતિરોધક.આટવિકયોઃ પ્રતિરોધકા રાત્રિ.સત્ત્ર.ચરાઃ શરીર.આક્રમિણો નિત્યાઃ શત.સહસ્ર.અહપારિણઃ પ્રધાન.કોપકાશ્ ચ વ્યવહિતાઃ પ્રત્યન્તર.અરણ્ય.ચરાશ્ ચ^આટવિકાઃ પ્રકાશા દૃસ્યાશ્ ચરન્તિ, એક.દેશ.ઘાતકાશ્ ચ" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

પ્રતિરોધકાઃ પ્રમત્તસ્ય^અપરહન્તિ, અલ્પાઃ કુણ્ઠાઃ સુખા જ્ઞાતું ગ્રહીતું ચ, સ્વ.દેશસ્થાઃ પ્રભૂતા વિક્રાન્તાશ્ ચ^આટવિકાઃ પ્રકાશ.યોદિનો^અપહર્તારો હન્તારશ્ ચ દેશાનાં રાજ.સધર્માણ ઇતિ ॥

મૃગ.હસ્તિ.વનયોઃ મૃગાઃ પ્રભૂતાઃ પ્રભૂત.માંસ.ચર્મ.ઉપકારિણો મન્દ.ગ્રાસ.અવક્લેશિનઃ સુનિયમ્યાશ્ ચ ॥

વિપરીતા હસ્તિનો ગૃહ્યમાણા દુષ્ટાશ્ ચ દેશ.વિનાશાય^ઇતિ ॥

સ્વ.પર.સ્થાનીય.ઉપકારયોઃ સ્વ.સ્થાનીય.ઉપકારો ધાન્ય.પશુ.હિરણ્ય.કુપ્ય.ઉપકારો જાનપદાનામ્ આપદ્ય્ આત્મ.ધારણઃ ॥

વિપરીતઃ પર.સ્થાનીય.ઉપકારઃ ॥

ઇતિ પીડનાનિ - આભ્યન્તરો મુખ્ય.સ્તમ્ભો બાહ્યો^અમિત્ર.અટવી.સ્તમ્ભઃ ॥ [ઇતિ સ્તમ્ભ.વર્ગહ્]

તાભ્યાં પીડનૈર્ યથા.ઉક્તૈશ્ ચ પીડિતઃ, સક્તો મુખ્યેષુ, પરિહાર.ઉપહતઃ, પ્રકીર્ણો, મિથ્યા.સંહૃતઃ, સામન્ત.અટવી.હૃત ઇતિ કોશ.સઙ્ગ.વર્ગઃ ॥
કz08.4.50અબ્। પીડનાનામ્ અનુત્પત્તાવ્ ઉત્પન્નાનાં ચ વારણે ।
કz08.4.50ચ્દ્। યતેત દેશ.વૃદ્ધ્ય્.અર્થં નાશે ચ સ્તમ્ભ.સઙ્ગયોઃ ॥એ
(બલ.વ્યસન.વર્ગહ્ - મિત્ર.વ્યસન.વર્ગહ્)