અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 08.3

અવિદ્યા.વિનયઃ પુરુષ.વ્યસન.હેતુઃ ॥

અવિનીતો હિ વ્યસન.દોષાન્ ન પશ્યતિ ॥

તાન્ ઉપદેક્ષ્યામઃ ॥

કોપજસ્ ત્રિ.વર્ગઃ, કામજશ્ ચતુર્.વર્ગઃ ॥

તયોઃ કોપો ગરીયાન્ ॥

સર્વત્ર હિ કોપશ્ ચરતિ ॥

પ્રાયશશ્ ચ કોપ.વશા રાજાનઃ પ્રકૃતિ.કોપૈર્ હતાઃ શ્રૂયન્તે, કામ.વશાઃ ક્ષય.નિમિત્તમ્ અરિ.વ્યાધિભિર્ ઇતિ ॥

ન^ઇતિ ભારદ્વાજઃ ॥

"સત્.પુરુષ.આચારઃ કોપો વૈર.યાતનમ્ અવજ્ઞા.વધો ભીત.મનુષ્યતા ચ ॥

નિત્યશ્ ચ કોપેન સમ્બન્ધઃ પાપ.પ્રતિષેધ.અર્થઃ ॥

કામઃ સિદ્ધિ.લાભઃ સાન્ત્વં ત્યાગ.શીલતા સમ્પ્રિય.ભાવશ્ ચ ॥

નિત્યશ્ ચ કામેન સમ્બન્ધઃ કૃત.કર્મણઃ ફલ.ઉપભોગ.અર્થઃ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

દ્વેષ્યતા શત્રુ.વેદનં દુઃખ.આસઙ્ગશ્ ચ કોપઃ ॥

પરિભવો દ્રવ્ય.નાશઃ પાટચ્ચર.દ્યૂતકાર.લુબ્ધક.ગાયન.વાદકૈશ્ ચ^અનર્થ્યૈઃ સમ્યોગઃ કામઃ ॥

તયોઃ પરિભવાદ્ દ્વેષ્યતા ગરીયસી ॥

પરિભૂતઃ સ્વૈઃ પરૈશ્ ચ^અવગૃહ્યતે, દ્વેષ્યઃ સમુચ્છિદ્યત ઇતિ ॥

દ્રવ્ય.નાશાત્^શત્રુ.વેદનં ગરીયઃ ॥

દ્રવ્ય.નાશઃ કોશ.આબાધકઃ, શત્રુ.વેદનં પ્રાણ.આબાધકમ્ ઇતિ ॥

અનર્થ્ય.સમ્યોગાદ્ દુઃખ.સમ્યોગો ગરીયાન્ ॥

અનર્થ્ય.સમ્યોગો મુહૂર્ત.પ્રતીકારો, દીર્ઘ.ક્લેશ.કરો દુઃખાનામ્ આસઙ્ગ ઇતિ ॥

તસ્માત્ કોપો ગરીયાન્ ॥

વાક્.પારુષ્યમ્ અર્થ.દૂષણં દણ્ડ.પારુષ્યમ્ ઇતિ ॥

"વાક્.પારુષ્ય.અર્થ.દૂષણયોર્ વાક્.પારુષ્યં ગરીયઃ" ઇતિ વિશાલ.અક્ષઃ ॥

"પરુષ.મુક્તો હિ તેજસ્વી તેજસા પ્રત્યારોહતિ ॥

દુરુક્ત.શલ્યં હૃદિ નિખાતં તેજઃ.સંદીપનમ્ ઇન્દ્રિય.ઉપતાપિ ચ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

અર્થ.પૂજા વાક્.શલ્યમ્ અપહન્તિ, વૃત્તિ.વિલોપસ્ ત્વ્ અર્થ.દૂષણમ્ ॥

અદાનમ્ આદાનં વિનાશઃ પરિત્યાગો વા^અર્થસ્ય^ઇત્ય્ અર્થ.દૂષણમ્ ॥

"અર્થ.દૂષણ.દણ્ડ.પારુષ્યયોર્ અર્થ.દૂષણં ગરીયઃ" ઇતિ પારાશરાઃ ॥

"અર્થ.મૂલૌ ધર્મ.કામૌ ॥

અર્થ.પ્રતિબદ્ધશ્ ચ લોકો વર્તતે ॥

તસ્ય.ઉપઘાતો ગરીયાન્" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સુમહતા^અપ્ય્ અર્થેન ન કશ્ચન શરીર.વિનાશમ્ ઇચ્છેત્ ॥

દણ્ડ.પારુષ્યાચ્ ચ તમ્ એવ દોષમ્ અન્યેભ્યઃ પ્રાપ્નોતિ ॥

ઇતિ કોપજસ્ ત્રિ.વર્ગઃ ॥

કામજસ્ તુ મૃગયા દ્યૂતં સ્ત્રિયઃ પાનમ્ ઇતિ ચતુર્.વર્ગઃ ॥

તસ્ય "મૃગયા.દ્યૂતયોર્ મૃગયા ગરીયસી" ઇતિ પિશુનઃ ॥

"સ્તેન.અમિત્ર.વ્યાલ.દાવ.પ્રસ્ખલન.ભય.દિન્.મોહાઃ ક્ષુત્.પિપાસે ચ પ્રાણ.આબાધસ્ તસ્યામ્ ॥

દ્યૂતે તુ જિતમ્ એવ^અક્ષ.વિદુષા યથા જયત્.સેન.દુર્યોધનાભ્યામ્" ઇતિ ॥

ન^ઇત્ય્ કૌટિલ્યઃ ॥

તયોર્ અપ્ય્ અન્યતર.પરાજયો^અસ્તિ^ઇતિ નલ.યુધિષ્ઠિરાભ્યાં વ્યાખ્યાતમ્ ॥

તદ્ એવ વિજિત.દ્રવ્યમ્ આમિષં વૈર.અનુબન્ધશ્ ચ ॥

સતો^અર્થસ્ય વિપ્રતિપત્તિર્ અસતશ્ ચ^અર્જનમ્ અપ્રતિભુક્ત.નાશો મૂત્ર.પુરીષ.ધારણ.બુભુક્ષા.આદિભિશ્ ચ વ્યાધિ.લાભ ઇતિ દ્યૂત.દોષાઃ ॥

મૃગયાયાં તુ વ્યાયામઃ શ્લેષ્મ.પિત્ત.મેદઃ.સ્વેદ.નાશશ્ ચલે સ્થિતે ચ કાયે લક્ષ.પરિચયઃ કોપ.ભય.સ્થાનેષુ ચ મૃગાણાં ચિત્ત.જ્ઞાનમ્ અનિત્ય.યાનં ચ^ઇતિ ॥

"દ્યૂત.સ્ત્રી.વ્યસનયોઃ કૈતવ.વ્યસનમ્" ઇતિ કૌણપદન્તઃ ॥

"સાતત્યેન હિ નિશિ પ્રદીપે માતરિ ચ મૃતાયાં દીવ્યત્ય્ એવ કિતવઃ ॥

કૃચ્છ્રે ચ પ્રતિપૃષ્ટઃ કુપ્યતિ ॥

સ્ત્રી.વ્યસને તુ સ્નાન.પ્રતિકર્મ.ભોજન.ભૂમિષુ ભવત્ય્ એવ ધર્મ.અર્થ.પરિપ્રશ્નઃ ॥

શક્યા ચ સ્ત્રી રાજહિતે.નિયોક્તુમ્, ઉપાંશુ.દણ્ડેન વ્યાધિના વા વ્યાવર્તયિતુમ્ અવસ્રાવયિતું વા" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સપ્રત્યાદેયં દ્યૂતં નિષ્પ્રત્યાદેયં સ્ત્રી.વ્યસનમ્ ॥

અદર્શનં કાર્ય.નિર્વેદઃ કાલ.અતિપાતનાદ્ અનર્થો ધર્મ.લોપશ્ ચ તન્ત્ર.દૌર્બલ્યં પાન.અનુબન્ધશ્ ચ^ઇતિ ॥

"સ્ત્રી.પાન.વ્યસનયોઃ સ્ત્રી.વ્યસનમ્" ઇતિ વાતવ્યાધિઃ ॥

"સ્ત્રીષુ હિ બાલિશ્યમ્ અનેક.વિધં નિશાન્ત.પ્રણિધૌ વ્યાખ્યાતમ્ ॥

પાને તુ શબ્દ.આદીનામ્ ઇન્દ્રિય.અર્થાનામ્ ઉપભોગઃ પ્રીતિ.દાનં પરિજન.પૂજનં કર્મ.શ્રમ.વધશ્ ચ" ઇતિ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

સ્ત્રી.વ્યસને ભવત્ય્ અપત્ય.ઉત્પત્તિર્ આત્મ.રક્ષણં ચ^અન્તર્.દારેષુ, વિપર્યયો વા બાહ્યેષુ, અગમ્યેષુ સર્વ.ઉચ્છિત્તિઃ ॥

તદ્ ઉભયં પાન.વ્યસને ॥

પાન.સમ્પત્ - સંજ્ઞા.નાશો^અનુન્મત્તસ્ય^ઉન્મત્તત્વમ્ અપ્રેતસ્ય પ્રેતત્વં કૌપીન.દર્શનં શ્રુત.પ્રજ્ઞા.પ્રાણ.વિત્ત.મિત્ર.હાનિઃ સદ્ભિર્ વિયોગો^અનર્થ્ય.સમ્યોગસ્ તન્ત્રી.ગીત.નૈપુણ્યેષુ ચ^અર્થઘ્નેષુ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥

દ્યૂત.મદ્યયોર્ દ્યૂતમ્ ॥

એકેષાં પણ.નિમિત્તો જયઃ પરાજયો વા પ્રાણિષુ નિશ્ચેતનેષુ વા પક્ષ.દ્વૈધેન પ્રકૃતિ.કોપં કરોતિ ॥

વિશેષતશ્ ચ સંઘાનાં સંઘ.ધર્મિણાં ચ રાજ.કુલાનાં દ્યૂત.નિમિત્તો ભેદસ્ તન્.નિમિત્તો વિનાશ ઇત્ય્ અસત્.પ્રગ્રહઃ પાપિષ્ઠતમો વ્યસનાનાં તન્ત્ર.દૌર્બલ્યાદ્ ઇતિ ॥
કz08.3.65અબ્। અસતાં પ્રગ્રહઃ કામઃ કોપશ્ ચ^અવગ્રહઃ સતામ્ ।
કz08.3.65ચ્દ્। વ્યસનં દોષ.બાહુલ્યાદ્ અત્યન્તમ્ ઉભયં મતમ્ ॥
કz08.3.66અબ્। તસ્માત્ કોપં ચ કામં ચ વ્યસન.આરમ્ભમ્ આત્મવાન્ ।
કz08.3.66ચ્દ્। પરિત્યજેન્ મૂલ.હરં વૃદ્ધ.સેવી જિત.ઇન્દ્રિયઃ ॥એ
(પીડન.વર્ગહ્ - સ્તમ્ભ.વર્ગહ્ - કોશ.સન્ગ.વર્ગહ્)