Arthashastra · Chapter 07.1
ṣāḍguṇyasya prakṛti.maṇḍalaṃ yoniḥ //
"saṃdhi.vigraha.āsana.yāna.saṃśraya.dvaidhī.bhāvāḥ ṣāḍguṇyam" ity ācāryāḥ //
"dvaiguṇyam" iti vāta.vyādhiḥ //
"saṃdhi.vigrahābhyāṃ hi ṣāḍguṇyaṃ sampadyate" iti //
ṣāḍguṇyam eva^etad avasthā.bhedād iti kauṭilyaḥ //
tatra paṇa.bandhaḥ saṃdhiḥ //
apakāro vigrahaḥ //
upekṣaṇam āsanam //
abhyuccayo yānam //
para.arpaṇaṃ saṃśrayaḥ //
saṃdhi.vigraha.upādānaṃ dvaidhī.bhāvaḥ //
iti ṣaḍ.guṇāḥ //
parasmādd hīyamānaḥ saṃdadhīta //
abhyuccīyamāno vigṛhṇīyāt //
"na māṃ paro na^ahaṃ param upahantuṃ śaktaḥ" ity āsīta //
guṇa.atiśaya.yukto yāyāt //
śakti.hīnaḥ saṃśrayeta //
sahāya.sādhye kārye dvaidhībhāvaṃ gacchet //
iti guṇa.avasthāpanam //
teṣāṃ yasmin vā guṇe sthitaḥ paśyet "iha.sthaḥ śakṣyāmi durga.setu.karma.vaṇik.patha.śūnya.niveśa.khani.dravya.hasti.vana.karmāṇy ātmanaḥ pravartayitum, parasya ca^etāni karmāṇy upahantum" iti tam ātiṣṭhet //
sā vṛddhiḥ //
"āśutarā me vṛddhir bhūyastarā vṛddhy.udayatarā vā bhaviṣyati, viparītā parasya" iti jñātvā para.vṛddhim upekṣeta //
tulya.kāla.phala.udayāyāṃ vā vṛddhau saṃdhim upeyāt //
yasmin vā guṇe sthitaḥ sva.karmaṇām upaghātaṃ paśyen na^itarasya tasmin na tiṣṭhet //
eṣa kṣayaḥ //
"ciratareṇa^alpataraṃ vṛddhy.udayataraṃ vā kṣeṣye, viparītaṃ paraḥ" iti jñātvā kṣayam upekṣeta //
tulya.kāla.phala.udaye vā kṣaye saṃdhim upeyāt //
yasmin vā guṇe sthitaḥ sva.karma.vṛddhiṃ kṣayaṃ vā na^abhipaśyed etat.sthānam //
"hrasvataraṃ vṛddhy.udayataraṃ vā sthāsyāmi, viparītaṃ paraḥ" iti jñātvā sthānam upekṣeta //
"tulya.kāla.phala.udaye vā sthāne saṃdhim upeyād" ity ācāryāḥ //
na^etad vibhāṣitam iti kauṭilyaḥ //
yadi vā paśyet "sandhau sthito mahā.phalaiḥ sva.karmabhiḥ para.karmāṇy upahaniṣyāmi, mahā.phalāni vā sva.karmāṇy upabhokṣye, para.karmāṇi vā, saṃdhi.viśvāsena vā yoga.upaniṣat.praṇidhibhiḥ para.karmāṇy upahaniṣyāmi, sukhaṃ vā sa.anugraha.parihāra.saukaryaṃ phala.lābha.bhūyastvena sva.karmaṇāṃ para.karma.yoga.āvahaṃ janam āsrāvayiṣyāmi - //
balinā^atimātreṇa vā saṃhitaḥ paraḥ sva.karma.upaghātaṃ prāpsyati, yena vā vigṛhīto mayā.saṃdhatte tena^asya vigrahaṃ dīrghaṃ kariṣyāmi, mayā vā saṃhitasya mad.dveṣiṇo jana.padaṃ pīḍayiṣyati - //
para.upahato vā^asya jana.pado mām āgamiṣyati, tataḥ karmasu vṛddhiṃ prāpsyāmi, vipanna.karma.ārambho vā viṣamasthaḥ paraḥ karmasu na me vikrameta - //
parataḥ pravṛtta.karma.ārambho vā tābhyāṃ saṃhitaḥ karmasu vṛddhiṃ prāpsyāmi, śatru.pratibaddhaṃ vā śatruṇā saṃdhiṃ kṛtvā maṇḍalaṃ bhetsyāmi - //
bhinnam avāpsyāmi, daṇḍa.anugraheṇa vā śatrum upagṛhya maṇḍala.lipsāyāṃ vidveṣaṃ grāhayiṣyāmi, vidviṣṭaṃ tena^eva ghātayiṣyāmi" iti saṃdhinā vṛddhim ātiṣṭhet //
yadi vā paśyet "āyudhīya.prāyaḥ śreṇī.prāyo vā me jana.padaḥ śaila.vana.nadī.durga.eka.dvāra.ārakṣo vā śakṣyati para.abhiyogaṃ pratihantum, viṣaya.ante durgam aviṣahyam apāśrito vā śakṣyāmi para.karmāṇy upahantuṃ - //
vyasana.pīḍa.upahata.utsāho vā paraḥ samprāpta.karma.upaghāta.kālaḥ, vigṛhītasya^anyato vā śakṣyāmi jana.padam apavāhayitum" iti vigrahe sthito vṛddhim ātiṣṭhet //
yadi vā manyeta "na me śaktaḥ paraḥ karmāṇy upahantuṃ na^ahaṃ tasya karma.upaghātī vā, vyasanam asya, śva.varāhayor iva kalahe vā, sva.karma.anuṣṭhāna.paro vā vardhiṣye" ity āsanena vṛddhim ātiṣṭhet //
yadi vā manyeta "yāna.sādhyaḥ karma.upaghātaḥ śatroḥ, prativihita.sva.karma.ārakṣaś ca^asmi" iti yānena vṛddhim ātiṣṭhet //
yadi vā manyeta "na^asmi śaktaḥ para.karmāṇy upahantum, sva.karma.upaghātaṃ vā trātum" iti, balavantam āśritaḥ sva.karma.anuṣṭhānena kṣayāt sthānaṃ sthānād vṛddhiṃ ca^ākāṅkṣeta //
yadi vā manyeta "saṃdhinā^ekataḥ sva.karmāṇi pravartayiṣyāmi, vigraheṇa^ekataḥ para.karmāṇy upahaniṣyāmi" iti dvaidhī.bhāvena vṛddhim ātiṣṭhet //
KAZ07.1.38ab/ evaṃ ṣaḍbhir guṇair etaiḥ sthitaḥ prakṛti.maṇḍale /
KAZ07.1.38cd/ paryeṣeta kṣayāt sthānaṃ sthānād vṛddhiṃ ca karmasu //E
(saṃśraya.vṛtti)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0