અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 07.1

ષાડ્ગુણ્યસ્ય પ્રકૃતિ.મણ્ડલં યોનિઃ ॥

"સંધિ.વિગ્રહ.આસન.યાન.સંશ્રય.દ્વૈધી.ભાવાઃ ષાડ્ગુણ્યમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

"દ્વૈગુણ્યમ્" ઇતિ વાત.વ્યાધિઃ ॥

"સંધિ.વિગ્રહાભ્યાં હિ ષાડ્ગુણ્યં સમ્પદ્યતે" ઇતિ ॥

ષાડ્ગુણ્યમ્ એવ^એતદ્ અવસ્થા.ભેદાદ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

તત્ર પણ.બન્ધઃ સંધિઃ ॥

અપકારો વિગ્રહઃ ॥

ઉપેક્ષણમ્ આસનમ્ ॥

અભ્યુચ્ચયો યાનમ્ ॥

પર.અર્પણં સંશ્રયઃ ॥

સંધિ.વિગ્રહ.ઉપાદાનં દ્વૈધી.ભાવઃ ॥

ઇતિ ષડ્.ગુણાઃ ॥

પરસ્માદ્દ્ હીયમાનઃ સંદધીત ॥

અભ્યુચ્ચીયમાનો વિગૃહ્ણીયાત્ ॥

"ન માં પરો ન^અહં પરમ્ ઉપહન્તું શક્તઃ" ઇત્ય્ આસીત ॥

ગુણ.અતિશય.યુક્તો યાયાત્ ॥

શક્તિ.હીનઃ સંશ્રયેત ॥

સહાય.સાધ્યે કાર્યે દ્વૈધીભાવં ગચ્છેત્ ॥

ઇતિ ગુણ.અવસ્થાપનમ્ ॥

તેષાં યસ્મિન્ વા ગુણે સ્થિતઃ પશ્યેત્ "ઇહ.સ્થઃ શક્ષ્યામિ દુર્ગ.સેતુ.કર્મ.વણિક્.પથ.શૂન્ય.નિવેશ.ખનિ.દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.કર્માણ્ય્ આત્મનઃ પ્રવર્તયિતુમ્, પરસ્ય ચ^એતાનિ કર્માણ્ય્ ઉપહન્તુમ્" ઇતિ તમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

સા વૃદ્ધિઃ ॥

"આશુતરા મે વૃદ્ધિર્ ભૂયસ્તરા વૃદ્ધ્ય્.ઉદયતરા વા ભવિષ્યતિ, વિપરીતા પરસ્ય" ઇતિ જ્ઞાત્વા પર.વૃદ્ધિમ્ ઉપેક્ષેત ॥

તુલ્ય.કાલ.ફલ.ઉદયાયાં વા વૃદ્ધૌ સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

યસ્મિન્ વા ગુણે સ્થિતઃ સ્વ.કર્મણામ્ ઉપઘાતં પશ્યેન્ ન^ઇતરસ્ય તસ્મિન્ ન તિષ્ઠેત્ ॥

એષ ક્ષયઃ ॥

"ચિરતરેણ^અલ્પતરં વૃદ્ધ્ય્.ઉદયતરં વા ક્ષેષ્યે, વિપરીતં પરઃ" ઇતિ જ્ઞાત્વા ક્ષયમ્ ઉપેક્ષેત ॥

તુલ્ય.કાલ.ફલ.ઉદયે વા ક્ષયે સંધિમ્ ઉપેયાત્ ॥

યસ્મિન્ વા ગુણે સ્થિતઃ સ્વ.કર્મ.વૃદ્ધિં ક્ષયં વા ન^અભિપશ્યેદ્ એતત્.સ્થાનમ્ ॥

"હ્રસ્વતરં વૃદ્ધ્ય્.ઉદયતરં વા સ્થાસ્યામિ, વિપરીતં પરઃ" ઇતિ જ્ઞાત્વા સ્થાનમ્ ઉપેક્ષેત ॥

"તુલ્ય.કાલ.ફલ.ઉદયે વા સ્થાને સંધિમ્ ઉપેયાદ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^એતદ્ વિભાષિતમ્ ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

યદિ વા પશ્યેત્ "સન્ધૌ સ્થિતો મહા.ફલૈઃ સ્વ.કર્મભિઃ પર.કર્માણ્ય્ ઉપહનિષ્યામિ, મહા.ફલાનિ વા સ્વ.કર્માણ્ય્ ઉપભોક્ષ્યે, પર.કર્માણિ વા, સંધિ.વિશ્વાસેન વા યોગ.ઉપનિષત્.પ્રણિધિભિઃ પર.કર્માણ્ય્ ઉપહનિષ્યામિ, સુખં વા સ.અનુગ્રહ.પરિહાર.સૌકર્યં ફલ.લાભ.ભૂયસ્ત્વેન સ્વ.કર્મણાં પર.કર્મ.યોગ.આવહં જનમ્ આસ્રાવયિષ્યામિ - ॥

બલિના^અતિમાત્રેણ વા સંહિતઃ પરઃ સ્વ.કર્મ.ઉપઘાતં પ્રાપ્સ્યતિ, યેન વા વિગૃહીતો મયા.સંધત્તે તેન^અસ્ય વિગ્રહં દીર્ઘં કરિષ્યામિ, મયા વા સંહિતસ્ય મદ્.દ્વેષિણો જન.પદં પીડયિષ્યતિ - ॥

પર.ઉપહતો વા^અસ્ય જન.પદો મામ્ આગમિષ્યતિ, તતઃ કર્મસુ વૃદ્ધિં પ્રાપ્સ્યામિ, વિપન્ન.કર્મ.આરમ્ભો વા વિષમસ્થઃ પરઃ કર્મસુ ન મે વિક્રમેત - ॥

પરતઃ પ્રવૃત્ત.કર્મ.આરમ્ભો વા તાભ્યાં સંહિતઃ કર્મસુ વૃદ્ધિં પ્રાપ્સ્યામિ, શત્રુ.પ્રતિબદ્ધં વા શત્રુણા સંધિં કૃત્વા મણ્ડલં ભેત્સ્યામિ - ॥

ભિન્નમ્ અવાપ્સ્યામિ, દણ્ડ.અનુગ્રહેણ વા શત્રુમ્ ઉપગૃહ્ય મણ્ડલ.લિપ્સાયાં વિદ્વેષં ગ્રાહયિષ્યામિ, વિદ્વિષ્ટં તેન^એવ ઘાતયિષ્યામિ" ઇતિ સંધિના વૃદ્ધિમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

યદિ વા પશ્યેત્ "આયુધીય.પ્રાયઃ શ્રેણી.પ્રાયો વા મે જન.પદઃ શૈલ.વન.નદી.દુર્ગ.એક.દ્વાર.આરક્ષો વા શક્ષ્યતિ પર.અભિયોગં પ્રતિહન્તુમ્, વિષય.અન્તે દુર્ગમ્ અવિષહ્યમ્ અપાશ્રિતો વા શક્ષ્યામિ પર.કર્માણ્ય્ ઉપહન્તું - ॥

વ્યસન.પીડ.ઉપહત.ઉત્સાહો વા પરઃ સમ્પ્રાપ્ત.કર્મ.ઉપઘાત.કાલઃ, વિગૃહીતસ્ય^અન્યતો વા શક્ષ્યામિ જન.પદમ્ અપવાહયિતુમ્" ઇતિ વિગ્રહે સ્થિતો વૃદ્ધિમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

યદિ વા મન્યેત "ન મે શક્તઃ પરઃ કર્માણ્ય્ ઉપહન્તું ન^અહં તસ્ય કર્મ.ઉપઘાતી વા, વ્યસનમ્ અસ્ય, શ્વ.વરાહયોર્ ઇવ કલહે વા, સ્વ.કર્મ.અનુષ્ઠાન.પરો વા વર્ધિષ્યે" ઇત્ય્ આસનેન વૃદ્ધિમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

યદિ વા મન્યેત "યાન.સાધ્યઃ કર્મ.ઉપઘાતઃ શત્રોઃ, પ્રતિવિહિત.સ્વ.કર્મ.આરક્ષશ્ ચ^અસ્મિ" ઇતિ યાનેન વૃદ્ધિમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

યદિ વા મન્યેત "ન^અસ્મિ શક્તઃ પર.કર્માણ્ય્ ઉપહન્તુમ્, સ્વ.કર્મ.ઉપઘાતં વા ત્રાતુમ્" ઇતિ, બલવન્તમ્ આશ્રિતઃ સ્વ.કર્મ.અનુષ્ઠાનેન ક્ષયાત્ સ્થાનં સ્થાનાદ્ વૃદ્ધિં ચ^આકાઙ્ક્ષેત ॥

યદિ વા મન્યેત "સંધિના^એકતઃ સ્વ.કર્માણિ પ્રવર્તયિષ્યામિ, વિગ્રહેણ^એકતઃ પર.કર્માણ્ય્ ઉપહનિષ્યામિ" ઇતિ દ્વૈધી.ભાવેન વૃદ્ધિમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥
કz07.1.38અબ્। એવં ષડ્ભિર્ ગુણૈર્ એતૈઃ સ્થિતઃ પ્રકૃતિ.મણ્ડલે ।
કz07.1.38ચ્દ્। પર્યેષેત ક્ષયાત્ સ્થાનં સ્થાનાદ્ વૃદ્ધિં ચ કર્મસુ ॥એ
(સંશ્રય.વૃત્તિ)