Arthashastra · Chapter 05.2

kośam akośaḥ pratyutpanna.artha.kṛcchraḥ saṃgṛhṇīyāt //

jana.padaṃ mahāntam alpa.pramāṇaṃ vā^adeva.mātṛkaṃ prabhūta.dhānyaṃ dhānyasya^aṃśaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ vā yāceta, yathā.sāraṃ madhyam avaraṃ vā //

durga.setu.karma.vaṇik.patha.śūnya.niveśa.khani.dravya.hasti.vana.karma.upakāriṇaṃ pratyantam alpa.pramāṇaṃ vā na yāceta //

dhānya.paśu.hiraṇya.ādi niviśamānāya dadyāt //

caturtham aṃśaṃ dhānyānāṃ bīja.bhakta.śuddhaṃ ca hiraṇyena krīṇīyāt //

araṇya.jātaṃ śrotriya.svaṃ ca pariharet //

tad apy anugraheṇa krīṇīyāt //

tasya^akaraṇe vā samāhartṛ.puruṣā grīṣme karṣakāṇām udvāpaṃ kārayeyuḥ //

pramāda.avaskannasya^atyayaṃ dvi.guṇam udāharanto bīja.kāle bīja.lekhyaṃ kuryuḥ //

niṣpanne harita.pakva.ādānaṃ vārayeyuḥ, anyatra śāka.kaṭa.bhaṅga.muṣṭibhyāṃ deva.pitṛ.pūjā.dāna.arthaṃ gava.arthaṃ vā //

bhikṣuka.grāma.bhṛtaka.arthaṃ ca rāśi.mūlaṃ parihareyuḥ //

sva.sasya.apahāriṇaḥ pratipāto^aṣṭa.guṇaḥ //

para.sasya.apahāriṇaḥ pañcāśad.guṇaḥ sītā.atyayaḥ, sva.vargasya, bāhyasya tu vadhaḥ //

caturtham aṃśaṃ dhānyānāṃ ṣaṣṭhaṃ vanyānāṃ tūla.lākṣā.kṣauma.valka.kārpāsa.rauma.kauśeya.kauṣadha.gandha.puṣpa.phala.śāka.paṇyānāṃ kāṣṭha.veṇu.māṃsa.vallūrāṇāṃ ca gṛhṇīyuḥ, danta.ajinasya^ardham //

tad anisṛṣṭaṃ vikrīṇānasya pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ //

iti karṣakeṣu praṇayaḥ //

suvarṇa.rajata.vajra.maṇi.muktā.pravāla.aśva.hasti.paṇyāḥ pañcāśat.karāḥ //

sūtra.vastra.tāmra.vṛtta.kaṃsa.gandha.bhaiṣajya.śīdhu.paṇyāś catvāriṃśat.karāḥ //

dhānya.rasa.loha.paṇyāḥ śakaṭa.vyavahāriṇaś ca triṃśat.karāḥ //

kāca.vyavahāriṇo mahā.kāravaś ca viṃśati.karāḥ //

kṣudra.kāravo bandhakī.poṣakāś ca daśa.karāḥ //

kāṣṭha.veṇu.pāṣāṇa.mṛd.bhāṇḍa.pakva.anna.harita.paṇyāḥ pañca.karāḥ //

kuśīlavā rūpa.ājīvāś ca vetana.ardhaṃ dadyuḥ //

hiraṇya.karaṃ karmaṇyān āhārayeyuḥ, na ca^eṣāṃ kaṃcid aparādhaṃ parihareyuḥ //

te hy aparigṛhītam abhinīya vikrīṇīran //

iti vyavahāriṣu praṇayaḥ //05.2.27/ kukkuṭa.sūkaram ardhaṃ dadyāt, kṣudra.paśavaḥ ṣaḍ.bhāgam, go.mahiṣa.aśvatara.khara.uṣṭrāś ca daśa.bhāgam //

bandhakī.poṣakā rāja.preṣyābhiḥ parama.rūpa.yauvanābhiḥ kośaṃ saṃhareyuḥ //

iti yoni.poṣakeṣu praṇayaḥ //

sakṛd eva na dviḥ prayojyaḥ //

tasya^akaraṇe vā samāhartā kāryam apadiśya paura.jānapadān bhikṣeta //

yoga.puruṣāś ca^atra pūrvam atimātraṃ dadyuḥ //

etena pradeśena rājā paura.jānapadān bhikṣeta //

kāpaṭikāś ca^enān alpaṃ prayacchataḥ kutsayeyuḥ //

sārato vā hiraṇyam āḍhyān yāceta, yathā.upakāraṃ vā, sva.vaśā vā yad upahareyuḥ //

sthānac.chatra.veṣṭana.vibhūṣāś ca^eṣāṃ hiraṇyena prayacchet //

pāṣaṇḍa.saṃgha.dravyam aśrotriya.upabhogyaṃ deva.dravyaṃ vā kṛtya.karāḥ pretasya dagdha.gṛhasya vā haste nyastam ity upahareyuḥ //

devatā.adhyakṣo durga.rāṣṭra.devatānāṃ yathā.svam ekasthaṃ kośaṃ kuryāt, tathaiva ca^upaharet //

daivata.caityaṃ siddha.puṇya.sthānam aupapādikaṃ vā rātrāv utthāpya yātrā.samājābhyām ājīvet //

caitya.upavana.vṛkṣeṇa vā devatā.abhigamanam anārtava.puṣpa.phala.yuktena khyāpayet //

manuṣya.karaṃ vā vṛkṣe rakṣo.bhayaṃ prarūpayitvā siddha.vyañjanāḥ paura.jānapadānāṃ hiraṇyena pratikuryuḥ //

suruṅgā.yukte vā kūpe nāgam aniyata.śiraskaṃ hiraṇya.upahāreṇa darśayet //

nāga.pratimāyām antaś.channāyāṃ caityac.chidre valmīkac.chidre vā sarpa.darśanam āhāreṇa pratibaddha.saṃjñaṃ kṛtvā śraddadhānānāṃ darśayet //

aśraddadhānānām ācamana.prokṣaṇeṣu rasam upacārya devatā.abhiśāpaṃ brūyāt, abhityaktaṃ vā daṃśayitvā //

yoga.darśana.pratīkāreṇa vā kośa.abhisaṃharaṇaṃ kuryāt //

vaidehaka.vyañjano vā prabhūta.paṇya.antevāsī vyavahareta //

sa yadā paṇya.mūlye nikṣepa.prayogair upacitaḥ syāt tadā^enaṃ rātrau moṣayet //

etena rūpa.darśakaḥ suvarṇa.kāraś ca vyākhyātau //

vaidehaka.vyañjano vā prakhyāta.vyavahāraḥ prahavaṇa.nimittaṃ yācitakam avakrītakaṃ vā rūpya.suvarṇa.bhāṇḍam anekaṃ gṛhṇīyāt //

samāje vā sarva.paṇya.saṃdohena prabhūtaṃ hiraṇya.suvarṇam ṛṇaṃ gṛhṇīyāt, pratibhāṇḍa.mūlyaṃ ca //

tad ubhayaṃ rātrau moṣayet //

sādhvī.vyañjanābhiḥ strībhir dūṣyān unmādayitvā tāsām eva veśmasv abhigṛhya sarva.svāny āhareyuḥ //

dūṣya.kulyānāṃ vā vivāde pratyutpanne rasadāḥ praṇihitā rasaṃ dadyuḥ //

tena doṣeṇa^itare paryādātavyāḥ //

dūṣyam abhityakto vā śraddheya.apadeśaṃ paṇyaṃ hiraṇya.nikṣepam ṛṇa.prayogaṃ dāyaṃ vā yāceta //

dāsa.śabdena vā dūṣyam ālambeta, bhāryām asya snuṣāṃ duhitaraṃ vā dāsī.śabdena bhāryā.śabdena vā //

taṃ dūṣya.gṛha.pratidvāri rātrāv upaśayānam anyatra vā vasantaṃ tīkṣṇo hatvā brūyāt "hato^ayam artha.kāmukaḥ" iti //

tena doṣeṇa^itare paryādātavyāḥ //

siddha.vyañjano vā dūṣyaṃ jambhaka.vidyābhiḥ pralobhayitvā brūyāt "akṣaya.hiraṇyaṃ rāja.dvārikaṃ strī.hṛdayam ari.vyādhi.karam āyuṣyaṃ putrīyaṃ vā karma jānāmi" iti //

pratipannaṃ caitya.sthāne rātrau prabhūta.surā.māṃsa.gandham upahāraṃ kārayet //

eka.rūpaṃ ca^atra hiraṇyaṃ pūrva.nikhātaṃ preta.aṅgaṃ preta.śiśur vā yatra nihitaḥ syāt, tato hiraṇyam asya darśayed "atyalpam" iti ca brūyāt //

"prabhūta.hiraṇya.hetoḥ punar upahāraḥ kartavya iti svayam eva^etena hiraṇyena śvo.bhūte prabhūtam aupahārikaṃ krīṇīhi" iti //

sa tena hiraṇyena^aupahārika.kraye gṛhyeta //

mātṛ.vyañjanayā vā "putro me tvayā hataḥ" ity avakupitā syāt //

saṃsiddham eva^asya rātri.yāge vana.yāge vana.krīḍāyāṃ vā pravṛttāyāṃ tīkṣṇā viśasya^abhityaktam atinayeyuḥ //

dūṣyasya vā bhṛtaka.vyañjano vetana.hiraṇye kūṭa.rūpaṃ prakṣipya prarūpayet //

karma.kara.vyañjano vā gṛhe karma kurvāṇaḥ stena.kūṭa.rūpa.kāraka.upakaraṇam upanidadhyāt, cikitsaka.vyañjano vā garam agada.apadeśena //

pratyāsanno vā dūṣyasya sattrī praṇihitam abhiṣeka.bhāṇḍam amitra.śāsanaṃ ca kāpaṭika.mukhena^ācakṣīta, kāraṇaṃ ca brūyāt //

evaṃ dūṣyeṣv adhārmikeṣu ca varteta, na^itareṣu //
KAZ05.2.70ab/ pakvaṃ pakvam iva^ārāmāt phalaṃ rājyād avāpnuyāt /
KAZ05.2.70cd/ ātmac.cheda.bhayād āmaṃ varjayet kopa.kārakam //E
(ṣalaries of state servants)