અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 05.2

કોશમ્ અકોશઃ પ્રત્યુત્પન્ન.અર્થ.કૃચ્છ્રઃ સંગૃહ્ણીયાત્ ॥

જન.પદં મહાન્તમ્ અલ્પ.પ્રમાણં વા^અદેવ.માતૃકં પ્રભૂત.ધાન્યં ધાન્યસ્ય^અંશં તૃતીયં ચતુર્થં વા યાચેત, યથા.સારં મધ્યમ્ અવરં વા ॥

દુર્ગ.સેતુ.કર્મ.વણિક્.પથ.શૂન્ય.નિવેશ.ખનિ.દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.કર્મ.ઉપકારિણં પ્રત્યન્તમ્ અલ્પ.પ્રમાણં વા ન યાચેત ॥

ધાન્ય.પશુ.હિરણ્ય.આદિ નિવિશમાનાય દદ્યાત્ ॥

ચતુર્થમ્ અંશં ધાન્યાનાં બીજ.ભક્ત.શુદ્ધં ચ હિરણ્યેન ક્રીણીયાત્ ॥

અરણ્ય.જાતં શ્રોત્રિય.સ્વં ચ પરિહરેત્ ॥

તદ્ અપ્ય્ અનુગ્રહેણ ક્રીણીયાત્ ॥

તસ્ય^અકરણે વા સમાહર્તૃ.પુરુષા ગ્રીષ્મે કર્ષકાણામ્ ઉદ્વાપં કારયેયુઃ ॥

પ્રમાદ.અવસ્કન્નસ્ય^અત્યયં દ્વિ.ગુણમ્ ઉદાહરન્તો બીજ.કાલે બીજ.લેખ્યં કુર્યુઃ ॥

નિષ્પન્ને હરિત.પક્વ.આદાનં વારયેયુઃ, અન્યત્ર શાક.કટ.ભઙ્ગ.મુષ્ટિભ્યાં દેવ.પિતૃ.પૂજા.દાન.અર્થં ગવ.અર્થં વા ॥

ભિક્ષુક.ગ્રામ.ભૃતક.અર્થં ચ રાશિ.મૂલં પરિહરેયુઃ ॥

સ્વ.સસ્ય.અપહારિણઃ પ્રતિપાતો^અષ્ટ.ગુણઃ ॥

પર.સસ્ય.અપહારિણઃ પઞ્ચાશદ્.ગુણઃ સીતા.અત્યયઃ, સ્વ.વર્ગસ્ય, બાહ્યસ્ય તુ વધઃ ॥

ચતુર્થમ્ અંશં ધાન્યાનાં ષષ્ઠં વન્યાનાં તૂલ.લાક્ષા.ક્ષૌમ.વલ્ક.કાર્પાસ.રૌમ.કૌશેય.કૌષધ.ગન્ધ.પુષ્પ.ફલ.શાક.પણ્યાનાં કાષ્ઠ.વેણુ.માંસ.વલ્લૂરાણાં ચ ગૃહ્ણીયુઃ, દન્ત.અજિનસ્ય^અર્ધમ્ ॥

તદ્ અનિસૃષ્ટં વિક્રીણાનસ્ય પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ ॥

ઇતિ કર્ષકેષુ પ્રણયઃ ॥

સુવર્ણ.રજત.વજ્ર.મણિ.મુક્તા.પ્રવાલ.અશ્વ.હસ્તિ.પણ્યાઃ પઞ્ચાશત્.કરાઃ ॥

સૂત્ર.વસ્ત્ર.તામ્ર.વૃત્ત.કંસ.ગન્ધ.ભૈષજ્ય.શીધુ.પણ્યાશ્ ચત્વારિંશત્.કરાઃ ॥

ધાન્ય.રસ.લોહ.પણ્યાઃ શકટ.વ્યવહારિણશ્ ચ ત્રિંશત્.કરાઃ ॥

કાચ.વ્યવહારિણો મહા.કારવશ્ ચ વિંશતિ.કરાઃ ॥

ક્ષુદ્ર.કારવો બન્ધકી.પોષકાશ્ ચ દશ.કરાઃ ॥

કાષ્ઠ.વેણુ.પાષાણ.મૃદ્.ભાણ્ડ.પક્વ.અન્ન.હરિત.પણ્યાઃ પઞ્ચ.કરાઃ ॥

કુશીલવા રૂપ.આજીવાશ્ ચ વેતન.અર્ધં દદ્યુઃ ॥

હિરણ્ય.કરં કર્મણ્યાન્ આહારયેયુઃ, ન ચ^એષાં કંચિદ્ અપરાધં પરિહરેયુઃ ॥

તે હ્ય્ અપરિગૃહીતમ્ અભિનીય વિક્રીણીરન્ ॥

ઇતિ વ્યવહારિષુ પ્રણયઃ ॥05.2.27। કુક્કુટ.સૂકરમ્ અર્ધં દદ્યાત્, ક્ષુદ્ર.પશવઃ ષડ્.ભાગમ્, ગો.મહિષ.અશ્વતર.ખર.ઉષ્ટ્રાશ્ ચ દશ.ભાગમ્ ॥

બન્ધકી.પોષકા રાજ.પ્રેષ્યાભિઃ પરમ.રૂપ.યૌવનાભિઃ કોશં સંહરેયુઃ ॥

ઇતિ યોનિ.પોષકેષુ પ્રણયઃ ॥

સકૃદ્ એવ ન દ્વિઃ પ્રયોજ્યઃ ॥

તસ્ય^અકરણે વા સમાહર્તા કાર્યમ્ અપદિશ્ય પૌર.જાનપદાન્ ભિક્ષેત ॥

યોગ.પુરુષાશ્ ચ^અત્ર પૂર્વમ્ અતિમાત્રં દદ્યુઃ ॥

એતેન પ્રદેશેન રાજા પૌર.જાનપદાન્ ભિક્ષેત ॥

કાપટિકાશ્ ચ^એનાન્ અલ્પં પ્રયચ્છતઃ કુત્સયેયુઃ ॥

સારતો વા હિરણ્યમ્ આઢ્યાન્ યાચેત, યથા.ઉપકારં વા, સ્વ.વશા વા યદ્ ઉપહરેયુઃ ॥

સ્થાનચ્.છત્ર.વેષ્ટન.વિભૂષાશ્ ચ^એષાં હિરણ્યેન પ્રયચ્છેત્ ॥

પાષણ્ડ.સંઘ.દ્રવ્યમ્ અશ્રોત્રિય.ઉપભોગ્યં દેવ.દ્રવ્યં વા કૃત્ય.કરાઃ પ્રેતસ્ય દગ્ધ.ગૃહસ્ય વા હસ્તે ન્યસ્તમ્ ઇત્ય્ ઉપહરેયુઃ ॥

દેવતા.અધ્યક્ષો દુર્ગ.રાષ્ટ્ર.દેવતાનાં યથા.સ્વમ્ એકસ્થં કોશં કુર્યાત્, તથૈવ ચ^ઉપહરેત્ ॥

દૈવત.ચૈત્યં સિદ્ધ.પુણ્ય.સ્થાનમ્ ઔપપાદિકં વા રાત્રાવ્ ઉત્થાપ્ય યાત્રા.સમાજાભ્યામ્ આજીવેત્ ॥

ચૈત્ય.ઉપવન.વૃક્ષેણ વા દેવતા.અભિગમનમ્ અનાર્તવ.પુષ્પ.ફલ.યુક્તેન ખ્યાપયેત્ ॥

મનુષ્ય.કરં વા વૃક્ષે રક્ષો.ભયં પ્રરૂપયિત્વા સિદ્ધ.વ્યઞ્જનાઃ પૌર.જાનપદાનાં હિરણ્યેન પ્રતિકુર્યુઃ ॥

સુરુઙ્ગા.યુક્તે વા કૂપે નાગમ્ અનિયત.શિરસ્કં હિરણ્ય.ઉપહારેણ દર્શયેત્ ॥

નાગ.પ્રતિમાયામ્ અન્તશ્.છન્નાયાં ચૈત્યચ્.છિદ્રે વલ્મીકચ્.છિદ્રે વા સર્પ.દર્શનમ્ આહારેણ પ્રતિબદ્ધ.સંજ્ઞં કૃત્વા શ્રદ્દધાનાનાં દર્શયેત્ ॥

અશ્રદ્દધાનાનામ્ આચમન.પ્રોક્ષણેષુ રસમ્ ઉપચાર્ય દેવતા.અભિશાપં બ્રૂયાત્, અભિત્યક્તં વા દંશયિત્વા ॥

યોગ.દર્શન.પ્રતીકારેણ વા કોશ.અભિસંહરણં કુર્યાત્ ॥

વૈદેહક.વ્યઞ્જનો વા પ્રભૂત.પણ્ય.અન્તેવાસી વ્યવહરેત ॥

સ યદા પણ્ય.મૂલ્યે નિક્ષેપ.પ્રયોગૈર્ ઉપચિતઃ સ્યાત્ તદા^એનં રાત્રૌ મોષયેત્ ॥

એતેન રૂપ.દર્શકઃ સુવર્ણ.કારશ્ ચ વ્યાખ્યાતૌ ॥

વૈદેહક.વ્યઞ્જનો વા પ્રખ્યાત.વ્યવહારઃ પ્રહવણ.નિમિત્તં યાચિતકમ્ અવક્રીતકં વા રૂપ્ય.સુવર્ણ.ભાણ્ડમ્ અનેકં ગૃહ્ણીયાત્ ॥

સમાજે વા સર્વ.પણ્ય.સંદોહેન પ્રભૂતં હિરણ્ય.સુવર્ણમ્ ઋણં ગૃહ્ણીયાત્, પ્રતિભાણ્ડ.મૂલ્યં ચ ॥

તદ્ ઉભયં રાત્રૌ મોષયેત્ ॥

સાધ્વી.વ્યઞ્જનાભિઃ સ્ત્રીભિર્ દૂષ્યાન્ ઉન્માદયિત્વા તાસામ્ એવ વેશ્મસ્વ્ અભિગૃહ્ય સર્વ.સ્વાન્ય્ આહરેયુઃ ॥

દૂષ્ય.કુલ્યાનાં વા વિવાદે પ્રત્યુત્પન્ને રસદાઃ પ્રણિહિતા રસં દદ્યુઃ ॥

તેન દોષેણ^ઇતરે પર્યાદાતવ્યાઃ ॥

દૂષ્યમ્ અભિત્યક્તો વા શ્રદ્ધેય.અપદેશં પણ્યં હિરણ્ય.નિક્ષેપમ્ ઋણ.પ્રયોગં દાયં વા યાચેત ॥

દાસ.શબ્દેન વા દૂષ્યમ્ આલમ્બેત, ભાર્યામ્ અસ્ય સ્નુષાં દુહિતરં વા દાસી.શબ્દેન ભાર્યા.શબ્દેન વા ॥

તં દૂષ્ય.ગૃહ.પ્રતિદ્વારિ રાત્રાવ્ ઉપશયાનમ્ અન્યત્ર વા વસન્તં તીક્ષ્ણો હત્વા બ્રૂયાત્ "હતો^અયમ્ અર્થ.કામુકઃ" ઇતિ ॥

તેન દોષેણ^ઇતરે પર્યાદાતવ્યાઃ ॥

સિદ્ધ.વ્યઞ્જનો વા દૂષ્યં જમ્ભક.વિદ્યાભિઃ પ્રલોભયિત્વા બ્રૂયાત્ "અક્ષય.હિરણ્યં રાજ.દ્વારિકં સ્ત્રી.હૃદયમ્ અરિ.વ્યાધિ.કરમ્ આયુષ્યં પુત્રીયં વા કર્મ જાનામિ" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નં ચૈત્ય.સ્થાને રાત્રૌ પ્રભૂત.સુરા.માંસ.ગન્ધમ્ ઉપહારં કારયેત્ ॥

એક.રૂપં ચ^અત્ર હિરણ્યં પૂર્વ.નિખાતં પ્રેત.અઙ્ગં પ્રેત.શિશુર્ વા યત્ર નિહિતઃ સ્યાત્, તતો હિરણ્યમ્ અસ્ય દર્શયેદ્ "અત્યલ્પમ્" ઇતિ ચ બ્રૂયાત્ ॥

"પ્રભૂત.હિરણ્ય.હેતોઃ પુનર્ ઉપહારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સ્વયમ્ એવ^એતેન હિરણ્યેન શ્વો.ભૂતે પ્રભૂતમ્ ઔપહારિકં ક્રીણીહિ" ઇતિ ॥

સ તેન હિરણ્યેન^ઔપહારિક.ક્રયે ગૃહ્યેત ॥

માતૃ.વ્યઞ્જનયા વા "પુત્રો મે ત્વયા હતઃ" ઇત્ય્ અવકુપિતા સ્યાત્ ॥

સંસિદ્ધમ્ એવ^અસ્ય રાત્રિ.યાગે વન.યાગે વન.ક્રીડાયાં વા પ્રવૃત્તાયાં તીક્ષ્ણા વિશસ્ય^અભિત્યક્તમ્ અતિનયેયુઃ ॥

દૂષ્યસ્ય વા ભૃતક.વ્યઞ્જનો વેતન.હિરણ્યે કૂટ.રૂપં પ્રક્ષિપ્ય પ્રરૂપયેત્ ॥

કર્મ.કર.વ્યઞ્જનો વા ગૃહે કર્મ કુર્વાણઃ સ્તેન.કૂટ.રૂપ.કારક.ઉપકરણમ્ ઉપનિદધ્યાત્, ચિકિત્સક.વ્યઞ્જનો વા ગરમ્ અગદ.અપદેશેન ॥

પ્રત્યાસન્નો વા દૂષ્યસ્ય સત્ત્રી પ્રણિહિતમ્ અભિષેક.ભાણ્ડમ્ અમિત્ર.શાસનં ચ કાપટિક.મુખેન^આચક્ષીત, કારણં ચ બ્રૂયાત્ ॥

એવં દૂષ્યેષ્વ્ અધાર્મિકેષુ ચ વર્તેત, ન^ઇતરેષુ ॥
કz05.2.70અબ્। પક્વં પક્વમ્ ઇવ^આરામાત્ ફલં રાજ્યાદ્ અવાપ્નુયાત્ ।
કz05.2.70ચ્દ્। આત્મચ્.છેદ.ભયાદ્ આમં વર્જયેત્ કોપ.કારકમ્ ॥એ
(ષલરિએસ્ ઓf સ્તતે સેર્વન્ત્સ્)