આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 21

સ્થાનશબ્દઃ પ્રયોગવાચી ।
અણૂકાશ્ચતુર્ભાગીયાઃ સઙ્ખ્યાપૂરણે ચોદિતાઃ પઞ્ચદશભાગીયાશ્ ચ સઙ્ઘયાપૂરણે ચોદિતા ઇતી યાવત્ ।
અસ્મિન્ પ્રસ્તારે સઙ્ખ્યા ન પૂરિતા સૂત્રકારેણ ।
તત્ર તાભિઃસઙ્ખ્યા પૂરયિતવ્યા યદિ તાભિઃ પૂર્યતે ।
અસ્મિન્નગૌ તાવતા ન શક્યતે અણૂકાભિઃસઙ્ખ્યા પૂરણમ્ ।
શક્યતે તુ પ્રકૃતૌ ।
તસ્માત્પ્રકૃત્યર્થૌ યોગઃ ।
તત્ર શક્યતે દ્વિતીયે પ્રસ્તારે તાભિઃ પૂરયિતુમ્ ।
તત્ર દ્વિશતપૂરણમવશ્યં કર્તવ્યમ્ ।
પ્રતિપ્રસ્તારં પૂરયેદિતિ વચનાત્ ।
ઇહ તુ સહસ્રસંખ્યૈવ પૂરયિતવ્યા ઇત્યુક્તં પૂર્વસ્મિન્ પટલે ।
તસ્માત્પ્રકૃતો યોગઃ ।
તત્ર શ્લોકાઃ ----
પક્ષેષ્ટકાનાં કરણં વિપર્યસ્યાર્ધવિષ્યતે ।
પક્ષાગ્રીયાસ્તથૈવાર્ધં વિપર્યસ્યૈવ કારયેત્ ॥
વિપર્યશ્ચૈવ કર્તવ્યાઃષોડશ્યઃ ષોડશીદ્વયમ્ ।
સાહસ્રે ઽથ દ્વિષાહસ્રે પઞ્ચષષ્ટિં વિદુર્બુધાઃ ॥
ઉપધાને યથાસૂત્રં યથા વાત્મનિ પક્ષયોઃ ।
પુચ્છે શિરસિ શિષ્ટે ચ ષોડશીનાં વિદુર્બુધાઃ ॥
ષટ્પ્રાચ્યઃ ષટ્પ્રીચ્યશ્ ચ આત્મનિ દ્વાદશ ક્ષિપેત્ ।
શીર્ષ્ણિ દ્વયં ક્ષિપેત્તિર્યગુક્તા એવ ચતુર્દશ ॥
શિષ્ટં રીતિદ્વયં પુચ્છે તથા ચાત્મન્યપિ દ્વયમ્ ।
ષોડશાર્ધેષ્ટકાસ્તાસ્તુ ક્ષિપેચ્ચ ત્રિષુ રીતિષુ ॥
એકૈકમુત્તરે પાર્શ્વે તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ દક્ષિણે ।
શિષ્ટે તિર્યગ્દશૈવ સ્યાદષ્ટોત્તરશતદ્વયમ્ ॥
પુચ્છાપ્યયે તુ વિશયાશ્ચતસ્રઃષોડશીઃ ક્ષિપેત્ ।
ષોડશ્યાવપ્યયે પ્રાચ્યૌ તે ચાગ્રે શિરસિ ક્ષિપેત્ ॥
મધ્યે તયોશ્ ચ દ્વાવર્ધૌ ચતસ્રો વિશયાઃ ક્ષિપેત્ ।
આત્મનઃશેષે દ્વાવર્ધૌ ષોડશ્યૌ શિરસિ ક્ષિપેત્ ॥
અન્યત્સર્ંવ યથાસૂત્રં દ્વાદશોનં શતદ્વયમ્ ।
આત્મનો દક્ષિણે પાર્શ્વે ચતસ્રો દક્ષિણાયતાઃ ॥
દ્વિતીયે ચોત્તરે પાર્શ્વે ષડ્ દ્વે શ્રોણ્યંસયોરપિ ।
શિરસશ્વાપ્યયે ચૈકા શિરસ્યપિ ચ દક્ષિણા ॥
એતા નિધેયાઃષોડશ્યો વિપર્યસ્તાસ્તરે દ્વયે ।
કરનિન્દીયા વ્યાખ્યા
અણૂ -- ને
પરિભાષેયમ્ ।
પઞ્ચદશભાગીયાઃ પ્રથમચતુરશ્રે ઉક્તાઃ ।
તાસાં સ્થાને કાર્યસંખ્યાપૂરણે અણૂકા ભવેયુઃ ।
તસ્યાઃ પરિભાષાયા અત્રોપદેશઃ કથમ્? ઇહોપદિષ્ટાઃ ષોડશ્યો ઽપિ ક્ષેત્રસામ્યાદણૂકાશબ્દેન ગ્રાહ્યા ભવેયુઃ ઇત્યેવમર્થમ્ ।
તેન અણૂકાભિશ્ચતુરશ્રે ઽગ્નૌ સંખ્યાપૂરણમ્ ।
ઇહ તુ ષોડશીભિશ્વોતિ સિદ્ધમ્ ।
કેચિદ્યચ્ચતુરશ્રં ત્ર્યશ્રિ વા સમ્પદ્યતે ઇત્યેતદપિ પરિભાષામિચ્છન્તિ ।
તેન તત્રતત્રાગ્નૌ તદપેક્ષ્યા તાભિરપિ સંખ્યાપૂરણં મન્યન્તે ।
અત્ર પુનઃ પ્રચ્છાદયેદિતિ વચનં પ્રચ્છાદને ઽપિ ચૈતા યથા ભવેયુરિત્યેવમર્થમ્ ।
તેન તત્રતત્રાગ્નૌ સતિ સમ્ભવે સત્યાં ચાપેક્ષાયાં તાભિઃસહૌભિરપિ પ્રચ્છાદનં સ્યાત્ ।
ઉપધાનક્રમઃ દ્વિતીયચિત્યાં શિરસિ પ્રાઙ્ભુખે બાહ્યવિશેષે દ્વે ષોડશ્યૌ ઉપદધ્યાત્ ।
તયોઃ પશ્ચાત્ પ્રાઙ્ભુખે બાહ્યવિશેષે વિશયે દ્વે અર્ધે ।
તયોઃ પશ્ચાત્તદ્વિશેષશ્લિષ્ટવિશેષે દ્વે ષોડશ્યૌ વિશયે આત્મનિ ।
તયોર્દક્ષિણસ્યા દક્ષિણતો બાહ્યવિશેષમેકમર્ધમ્ ।
ઉત્તરસ્યા ઉત્તરતશ્ ચ બાહ્યવિશેષમેકમર્ધમ્ ।
તયોર્દક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ બાહ્યવિશેષેણૈકૈકમર્ધમ્ ।
તતઃ પશ્ચાદાત્મનિ પ્રાચ્યઃષડ્રીતયઃ ।
તત્ર દક્ષિણસ્યાં રીત્યાં પુરસ્તાત્ બાહ્યવિશેષા પ્રાગગ્રૈકા ષોડ્શી ।
પસ્વાચ્ચ બાહ્યવિશેષા પ્રત્યગગ્રૈકા ।
તયોર્મધ્યે ષડર્ધેષ્ટકાઃ ।
તાસાં તિસ્રઃ પ્રતીચ્યસ્તિસ્ર ઉદીચ્યઃ ।
દ્વિતીયસ્યાં રીત્યાં પશ્ચાત્ બાહ્યવિશેષેણ દક્ષિણામુખે દ્વે અર્ધે ।
તત્પુરસ્તાદર્ધવિશેષયુક્તવિશેષાત્ પ્રત્યઙ્ભુખૈકા ષોડશી ।
તસ્યા ।
પુરસ્તાત્ ષડર્ધાઃ ।
તાસાં તિસ્રસ્તિસ્રઃ પ્રાચ્ય પ્રતીચ્યશ્ ચ ।
તત્પુરસ્તાતુત્તરતો વિશેષા પ્રાગગ્રૈકા ષોડશી ।
તત્પુરસ્તાત્તદ્વિશેષશ્લિષ્ટવિશેષમેકમર્ધમ્ ।
તત્પુરસ્તાત્ પૂર્વોપહિતમર્ધમસ્ત્યેવેતિ દ્વાદશેષ્ટકા એષા ।
તૃતીયસ્યાં રીત્યાં શિરો ઽપ્યયષોડશ્યાઃ પશ્ચાદારભ્ય આપુચ્છાપ્યયમષ્ટૌ ષોડશ્ય ઉપધેયાઃ ।
તાસાં ચતસ્રઃ પ્રાચ્યશ્ચતસ્રઃ પ્રતીચ્યઃ ।
એવમેવોત્તરાસ્તિસ્રો રીતયઃ ।
તત્ર તૃતીયાવચ્ચતુર્થી ।
દ્વિતીયાવત્પઞ્ચમી ।
પ્રથમાવત્ ષષ્ઠી ।
તત્ર તિસૃણાં દક્ષિણરીતીનાં દક્ષિણં પાર્શ્વમુત્તરરીતીનામુત્તરં પાર્શ્વમ્ ।
દક્ષિણાનામુત્તરાણં ચ દક્ષિણા પાર્શ્વરીતિદ્વયગતા ।
અત્ર પ્રતીચ્યો મુકુલાત્મકાઃ ।
તત્પ્રતીપમુકાઃ પ્રાચ્યઃ ।
એવં શોભાં વિતન્વતે ।
પુચ્છે મધ્યમરીત્યન્તયોર્વિશયષોડસ્યોર્દાક્ષિણત ઉત્તરતશ્ ચ દ્વે અર્ધે બાહ્યવિશેષે ।
તતઃ પશ્ચાન્મધ્યે દ્વે ષોડશ્યૌ ।
તે અભિત(સ્તિતસ્ર)સ્તિસ્રો ઽર્ધેષ્ટકા ઇત્યષ્ટેષ્ટકાઃ ।
તતઃ પુચ્છાગ્રે ષડ્ભિઃ ષોડશીભિરભિતોર્ઽધાભિરષ્ટેષ્ટકાઃ ।
પક્ષાગ્રયોશ્ચતસ્રશ્ચતસ્રોર્ઽધેષ્ટકાઃ ।
પક્ષદ્વયે પક્ષેષ્ટકાઃસપ્ત રીતયઃ ।
તા દ્વાદશશતમિષ્ટકાઃ ।
પાદેષ્ટકાભિશ્ ચ પૂરણપક્ષે એતા એવ રીતયઃ ।
તત્ર વિશેષઃ પુચ્છગતોપાન્તરીત્યાં બાહ્યાસ્વતસ્રોર્ઽધેષ્ટકા દ્વિધા કુર્યાત્ ।
આત્મનિ પ્રથમદ્વિતીયપઞ્ચમષષ્ઠેષુ તન્મધ્યગતાર્ધેષુ પશ્ચિમતો દ્વે દ્વે અર્ધે ।
અવશિષ્ટાન્યેષ્વર્ધસ્થાનેષુ ષોડશીયુગ્માન્યુપદધ્યાત્ ।
દ્વિતીયાપઞ્ચમ્યોશ્વાર્ધા દ્વિધા ભિદ્યાત્ ।
નનુ ભેદો વર્જનીય ઇતિ તત્રતત્રાગ્નૌ યત્નેન પરિહૃતઃ ।
સ ઇદાનીં પુચ્છે પ્રાદુર્બુભૂષતિ? નૈતત્સારમ્ ।
નિયતલોકાનામિષ્ટકાનામસંબાધેન સમુદિતાભિરિષ્ટકાબિઃસઙ્ખ્યાયાં પૂરિતાયાં યદીષ્ટકૈકદેશે ભેદ ઉપજાયતે સ ભેદો મર્ષણીય એવ, અવર્જનીયત્વાદેકદેશભેદસ્ય ।
અત એવ ભેદવર્જનં સ્વકણ્ઠેનોક્તમાચાર્યેણ દ્વિશત એષ ઇતિ ॥
વ્યાત્યાર્ -- ષેત્
ગતમ્ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
અણૂ અને
પ્રકૃતૌ ચતુરશ્રાગ્નૌ પઞ્ચદશભાગીયાનાં કાર્યં ભેદપરિહારેણ સંખ્યાપૂરણમ્ ।
ઇહ તુ તત્કાર્યે અણૂકા ઉપધેયાઃ ।
તત્ર સમચતુરશ્રાણામણૂકાનામુપધાને દ્વિશતઃ કર્તું ન શક્યતે ।
તસ્માદણૂકક્ષેત્રાણાં ગ્રહણમ્ ।
તત્રાપિ ષોડશ્યો ન ગૃહ્યન્તે ।
અવશિષ્ટં ષોડશીભિરિત્યેવ સિદ્ધત્વાત્ ભેદસમ્ભવાચ્ચ ।
તસ્માદ (ન્યા ) ણૂકક્ષેત્રાદિ (દ્વિ) પ્રકારા ઇષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ ।
દર્શિતે ચ તાસાં કરણે (પૂર્વમેવ) ।
આચાર્યેણ તુ કરણે નોપદિષ્ટે ।
અન્ત્યા બાહ્યવિશેષા ઇત્યસ્મિન્ પક્ષે અણૂકાનામનુપયોગાત્ ।
ઉક્તશ્વોપધાનપ્રકારઃ ।
અણૂકાભિર્વિનૈવ તસ્મિન્ પક્ષે પ્રથમ એવ પ્રસ્તારે અણૂકાનામુપયોગઃ કર્તવ્યઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
કઙ્કચિદ્ અલજચિદ્ ઇતિ શ્યેનચિતા વ્યાખ્યાતૌ

કઙ્કઃ પક્ષિવિશેષઃ અલજશ્ ચ ।
કઙ્ક ઇવ ચેતવ્યઃ કઙ્કચિત્ ।
અલજ ઇવ ચેતવ્યો ઽલજચિત્ ।
તૌ શ્યેનચિતા વ્યાખ્યાતૌ -- પૂર્વેણૈવ શ્યેનેન વ્યાખ્યાતૌ ।
મુખ્યત્વાદ્દ્વિશતપ્રસ્તારત્વાચ્ચ તસ્યૈવાકૃતિઃ તાન્યેવ કરણાનિ સ એવોપધાનમાર્ગઃ ।
સઙ્કલ્પ એવ ભેદઃ શ્યેનો ઽલજઃ કઙ્ક ઇતિ ॥
એવમિ વ હિ શ્યેનસ્ય વર્ષીયાંસૌ પક્ષૌ પુચ્છાદ્ વક્રૌ સંનતં પુચ્છં દીર્ઘ આત્મા મણ્ડલં શિરશ્ ચ । તસ્માચ્ છ્રુતિસામર્થ્યાત્
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
શ્યેનો ઽપ્યેવમેવ ।
વર્ષીયાંસૌ -- બૃહન્તૌ ।
પક્ષૌ ।
કસ્માત્ પુચ્છાદ્દીર્ઘૌ? ન કેવલં બૃલન્તૌ કિં તુ તૌ વક્રૌ ।
સન્નતં સમ્યઙ્નતં આત્મસમીપે ઽલ્પીયઃ અગ્રે શ્યેને પૃથુ ઉચ્યતે તત્સન્નતમિતિ ।
દીર્ઘ આત્મા નં સમચતુરશ્રઃ ન મણ્ડલઃ નાપિ દીર્ઘચતુરશ્રઃ ।
અમણ્ડલમિવાદીર્ઘચતુરશ્રભૂતં શિરઃ ।
એવમ્પ્રકારો લોકે શ્યેનઃ ।
એવમેવ કઙ્કાલજો લોકે ।
તસ્માત્તદાકારાવેવ કઙ્કાલજૌ તેનૈવ વ્યાખ્યાતૌ ।
શ્રુતિસામર્થ્યાત્ ।
સામર્થ્યમભિધાનશક્તિઃ ।
એતાવદેવ શ્રુત્યાભિધીયતે ।
અશક્યત્વાત્સર્વસામ્યા (સંપા) પાદનસ્ય ।
ન હ્યશઙ્કનીયમર્થં વેદો વિદધાતિ ॥
અશિરસ્કો વાનામ્નાનાત્

વાશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ ।
અશિરસ્ક એવ ચેતવ્યઃ ।
કુત ઇત્યાહ -- આનામ્નાનાત્ ।
ન હિ શિર આમ્નાયતે ।
તસ્ય કથમનામ્નાનમિત્યત્રાહ ----
જ્ઞાયતે ચ । કઙ્કચિતં શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીત યઃ કામયેત સશીર્ષો ઽમુષ્મિંલ્ લોકે સંભવેયમ્ ઇતિ વિદ્યમાને કથં બ્રૂયાત્

યદિ શિરસ આમ્નાનમસ્તિ શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીતેતિ કથં બ્રૂયાદેવેત્યર્થઃ ।
યદિ શિરસ આમ્નાનં નાસ્તિ તદા યુજ્યત એવૈતદ્વિશેષણમ્ ।
ઇતરથા વિશેષણમનર્થકમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માદશિરસ્ક એવ ચેતવ્યઃ ।
ચદ્યશિરસ્કઃ કિમાકારઃસ ઇત્યાહ--
પ્રાકૃતૌ વક્રૌ પક્ષૌ સંનતં પુચ્છં વિકારશ્રવણાત્
પ્રકૃત્યાં ભવૌ પ્રાકૃતૌ ।
તાવેવ પક્ષૌ વક્રીકર્તવ્યૌ ।
કુતઃ? વિકારશ્રવણાત્ ।
સન્નતં પુચ્છં -- પુચ્છં ચ સન્નતં કર્તવ્યમ્ ।
વક્તપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છ ઇતિ વિકારઃશ્રૂયતે ।
પક્ષપુચ્છાનાં ચ વક્તતા વ્યસ્તતા ચ પ્રકૃતૌ નાસ્તિ ।
તસ્માદ્વિકારત્વં પક્ષપુચ્છાનામ્ ॥
યથાપ્રકૃત્ય્ આત્માવિકારાત્

યથાપ્રકૃત્યાત્મા ।
કુતઃ? અવિકારાત્ ।
નહિ તત્ર વિકારઃશ્રૂયતે ।
તસ્માત્પ્રઙ્કૃતિવદેવાત્મા ચતુઃપુરુષઃસમચતુરશ્રશ્ ચ ।
અરત્નિનાર્ઽધપ્રાદેશેન વા પક્ષૌ વિવધેયેત્ ।
દ્વિપુરુષાં રજ્જુમિત્યાદિશ્યેનવત્ ।
નનુ પ્રકૃતાવરત્નિના વર્ધયેદિત્યુક્તમ્ ।
કિમિદમુચ્યતે અરત્નિનાર્ઽધપ્રાદેશેન વેતિ? અરત્નિનેત્યર્ધવિકારત્વપ્રતિપાદનપરં, ન પક્ષપુચ્છાનાં તાવન્માત્રમાયામમાપાદયિતુમ્ ।
આત્મનશ્ચતુર્થં ચતુર્ભાગીયાશ્વાષ્ટૌ ઇત્યુપધાતવ્યમિતિ
શ્યેનપ્રતિપાદિતં ન કર્તવ્યમ્ ।
યથાપ્રકૃત્યેવાત્મા કર્તવ્યઃ ।
કિં ચ પ્રાકૃતં પુચ્છમિતિ વચનાચ્ચ ઉપધાનવિધિશ્ ચ ન ઘટતે ।
શ્યેન ઇવ ચેતવ્ય ઇત્યેવં ક્રિયમાણે પ્રથમદ્વિતીયાનામેવ વિકારો નેતરેષામ્ ।
ઇતરથા ચતુર્થાદયો ઽપિ વિકૃતા ભવેયુઃ ।
તથાભૂતાશ્ ચ કર્તવ્યા ભવેયુઃ ।
તસ્માચ્ચ કરણાનુપ્રવેશેન ચેતવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
શ્યેનવદેવ પુચ્છમ્ ।
કરણાન્યુચ્યન્તે -- ચતુર્થષષ્ઠાભ્યાં યથાયોગનતં તત્પ્રથમમ્ ।
દ્વે પૂર્વવત્સંહિતે દ્વિતીયમિત્યાદિ ।
અથોપધાનવિધિઃ -- અષ્ટાચત્વારિંશત્પ્રથમા ઉદીચીઃ પક્ષયોઃ ।
શ્યેનવત્પુચ્છમ્ ।
આત્મનઃશ્રોણ્યોસ્તિસ્રસ્તિસ્રઃ પઞ્ચમ્ય ઉદીચ્યઃ ।
તતઃસપ્તસુ રીતિષુ ષટ્પઞ્ચાશચ્ચતુર્થ્યઃ દક્ષિણાયતા ઉદગાયતાશ્ ચ ।
તાસાં પુરસ્તાદષ્ટૌ પઞ્ચમ્યઃ ઉદગાયતાઃ ।
શ્રોણ્યોશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્ય અક્ષ્ણયા ભિન્દ્યાત્ ।
અષ્ટૌ ષષ્ઠયઃસમ્પદ્યન્તે ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અપરસ્મિન્ પ્રસ્તારે ચતસ્રશ્ચતસ્રો દ્વિતીયા નિર્ણામયોરપ્યયયોશ્ ચ વિશયાસ્તૃતીયાઃ ।
ચતસ્રશ્ચતસ્રઃ પૂર્વવદષ્ટભાગાવેતાઃ ।
પક્ષેષ્ટકાભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેત્ ।
તદ્દ્વાસપ્તતિઃ પુચ્છે શ્યેનવત્ ।
સપ્તાષ્ટમાભિઃશ્રોણ્યંસેષુ દ્વે દ્વે પઞ્ચમ્યૌ પ્રાચીઃ પ્રતીચીશ્ ચ ।
પ્રાચ્યઃ સપ્ત રીતયઃ ।
ચતુર્મિસ્તૃતીયાપઞ્ચમ્યો રીત્યોર્મધ્યે ત્રિંશત્ ષષ્ઠયઃ એકા ચ પઞ્ચમી ।
એકત્ર ષોડશાપરત્ર ચતુર્દશ ।
એવં દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
અથવા સ એવાનુપુચ્છમર્ધપુરુષવ્યાસં સપ્રાદેશં પુરુષં પ્રતીચીનમાયચ્છેત્ ।
તસ્ય દક્ષિણતો ઽન્યમિત્યાદિના શ્યેનવત્પુચ્છં કુર્યાત્ ।
પક્ષૌ પ્રાકૃતૌ દ્વિપુરુષાયામૌ ।
કરણાનિ વક્ષ્યામઃ -- દ્વાદશાઙ્ગુલા યથા ભવતિ તતા તિર્યક્ ચતુર્થષષ્ઠાભ્યાં નમયેત્ ।
પ્રથમં તે એવ સંહિતે યથા તિષ્ઠતઃ તથા કારયેત્ ।
દ્વિતીયં તૃતીયમપિ યત્ ષડ્ભાગેનાષ્ટમભાગેન વા વર્ધયેદિતિ ત એવ વા પુચ્છે ચતુર્થં ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલવિસ્તારં પઞ્ચચત્વારિંશદઙ્ગુલાયામં ચતુર્દશતિલૈરૂનં સવિશેષં પઞ્ચમં અર્ધસપ્તાઙ્ગુલવ્યાસં ષટ્પાર્શ્વં એકોનત્રિંશદાયામં તુ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલં ચતુર્દશતિલૈઃસહ પુચ્છાપ્યયે વિશયયોઃ અષ્ટાદશાઙ્ગુલં પુચ્છે પઞ્ચદશાઙ્કુમેવ ।
આત્માનિ ચતુર્થાદયો વૈકૃતાઃ ।
પુચ્છે તુ પ્રાકૃતા એવ ।
આત્મન્યુપધાનવિધિઃસ એવ ।
તત્ર શ્લોકાઃ ----
અર્ન્ધ ત્રયોદશં વ્યાસમશિરસ્કે હવિર્ભુજિ ।
તથા ચતુર્થષષ્ઠાભ્યાં નમયેત્પ્રથમં તુ તત્ ॥
તે દ્વે તુ સંહિતે પ્રાચી દ્વિતીયં કરણં ભવેત્ ।
તૃતીયમપિ ષડ્ભાગમષ્ટભાગેન વર્ધિતમ્ ॥
પક્ષેષ્ટકાશ્ચતુર્થાઃસ્યુઃ પુચ્છં પુચ્છવદુચ્યતે ।
ષટ્પઞ્ચાશચ્ચતુર્થ્યઃસ્યુસ્તિર્યગ્દક્ષોદ ગાયતાઃ ॥
અષ્ટૌ પુરસ્તાત્તિર્યક્ચ શ્રોણ્યોઃ ષટ્પઞ્ચમીઃ ક્ષિપેત્ ।
શ્રોણ્યાશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચમ્યો ભેદવદ્દ્વિશતસ્તથા ॥
શ્યેનવત્પક્ષપુચ્છેષુ નિધાયાત્મન્યપિ ક્ષિપેત્ ।
પ્રાચ્યાં ચૈવ પ્રતીચ્યાં ચ ત્રિંશદેકા ચ પઞ્ચમી ॥
તાસામેવોત્તરે પાર્શ્વે ચતુર્થ્યઃ ષોડશદ્વયમ્ ।
પ્રાચ્યશ્વૈવ પ્રતીચ્યશ્ ચ તથા ષોડશ દક્ષિણે ॥
પ્રાચીશ્વૈવ પ્રતીચીશ્ ચ શિષ્ટે પઞ્ચમીં ક્ષિપેત્ ।
કરણસ્ય વિપર્યાસં ચતુર્થસ્યૈવ નેષ્યતે ॥
સપ્રાદેશે ઽપિ વા પુચ્છે વિસ્તારો દ્વાદશં ભવેત્ ।
તથા ચતુર્થષષ્ઠાભ્યાં નમયેત્પ્રથમં તુ તત્ ॥
તે દ્વે તુ સંહિતે પ્રાચી દ્વિતીયં કરણં હિ તત્ ।
તૃતીયમપિ ષડ્ભાગમષ્ટભાગેન વર્ધિતમ્ ॥
દ્વાવિંશતિર્દ્વિગુણિતં તિલાનાં ચાપિ વિંશતિઃ ।
સવિશેષશ્ચતુર્થસ્ય તિર્યક્સત્યધિકં ભવેત્ ॥
પઞ્ચમં પ્રાકૃતં વિદ્યાત્ ષષ્ઠસ્ય વિકૃતાસ્ત્રયઃ ।
ષષ્ઠસ્ય પાર્શ્વં ત્ર્યધિકં કર્ણઃ ષટ્ત્રિંશદષ્ટભિઃ ॥
સપ્તમાષ્ટમયોઃ પાર્શ્વમૂનત્રિંશમિહેષ્યતે ।
આયામશ્વાપિ ષટ્ત્રિંશચ્ચતુર્દશતિલૈઃસહ ॥
ચતુર્થાદ્યાસ્તુ વિકૃતાઃ પુચ્છે ચૈવાત્મનિ ક્ષિપેત્ ।
અષ્ટાદશાઙ્ગુલં પુચ્છે શયયોરન્યદાત્મનિ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
કઙ્ક -- તૌ
કઙ્કાલજૌ પક્ષિવિશેષૌ ।
કઙ્કવચ્ચીયતે અલજવચ્ચીયત્ ઇતિ કઙ્કચિદલજચિતૌ શ્યેનચિતા વ્યાખ્યાતૌ ।
તયોર્વિમાનેષ્ટકાકરણોપધાનાનિ શ્યેનસ્યેવ કાર્યાણીત્યર્થઃ ।
મુખ્યત્વાત્ પૂર્વશ્યેનેનેતિ કેચિત્ ।
આનન્તર્યાદ્દ્વિતીયશ્યેનેનેત્યન્યે ।
અવિશેષાદુભાભ્યામિત્યપરે ।
ઉક્તં શ્યેનસ્વરૂપમનુભાષતે અત્રૈવ શિરસો ભાવપ્રતિપાદનાર્થમ્ ॥
એવ ર્-- થ્યાત્
એવમિવહીતિ ગતમ્ ।
શ્યેનસ્ય વર્ષીયાંસૌ દીર્ઘતરૌ પુચ્છાદ્વક્રૌ પક્ષૌ સન્નતં પુચ્છં આત્મસમીપે હ્રસીય અગ્રે વ્યસ્તં દીર્ઘ આત્મા ન સમચતુરશ્રઃ અમણ્ડલઃ ન મણ્ડલાકારઃ ---- ઈષન્મણ્ડલઃ ।
ન વા શિરશ્ ચ વિદ્યતે ।
તચ્ચાપિ ન મણ્ડલં નાપિ સમચતુરશ્રમ્ ।
એવમિવ શ્યેનો લોકે દૃશ્યતે ।
એતાવદેવ શ્યેનસાદૃશ્યમગ્નેઃ ।
કુતઃ? શ્રુતિસામર્થ્યાત્ -- સામર્થ્યમભિધાનશક્તિઃ ।
એતાવદેવ શ્યેનશ્રુત્યા વિધીયતે ।
યદેતદ્વક્રપક્ષતા વ્યસ્તપુચ્છતા દીર્ઘાત્મતામણ્ડલતા સશિરસ્કતા ચ ।
તસ્માત્ કઙ્કાલજાવપિ તદાકારૌ ચેતવ્યાવિત્યર્થઃ ॥
અશિર -- નાત્
અશિરસ્કો વા શ્યેનઃ અનામ્નાનાત્ ।
નહિ પક્ષપુચ્છાત્મગતવક્રતાદિવચ્છિરસ આમ્નાનમસ્તિ ।
શ્યેનવિધાનસામર્થ્યાચ્છિરસો વિધાનમસ્તીતિ ગમ્યત ઇતિ કેચિત્ ।
વયસાં વા એષ પ્રતિમયા ચીયત ઇતિ પ્રકૃતાવપિ પક્ષાદિવત્ શિરોવિધાનં પ્રસજ્યેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
તત્ર હિ પક્ષપચ્છવિધાનં પરિસંખ્યાનાર્થમ્ ।
તર્હ્યત્રાપિ તચ્ચોદકાગતમેવેતિ તસ્માત્ સશિરસ્કઃશ્યેનઃ ।
કિઞ્ચ વિજ્ઞાયતે ચ કઙ્કચિતં શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીતેતિ ।
યદિ ચોદકપ્રાપ્તયા કઙ્કે શિરો વિદ્યતે તત્કથં બ્રૂયાત્ બ્રાહ્યણં કઙ્કચિતં શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીતેતિ? ન બ્રૂયાદેવેત્યર્થઃ ।
તસ્માદશિરસ્કઃ શ્યેનઃ ।
કઙ્કે શિરોવિધાનાત્ ।
તથા તે વયોમાત્રસાદૃશ્યે પ્રકૃતે પ્રાપ્તે શ્યેનપ્રાપ્તિવિધાનસામર્થ્યાદેવ શ્યેને શિરો ઽપ્યસ્તીતિ ગમ્યતે ।
"ત્રિવૃત્તે અગ્ને શિરઃઽ ઇત્યાદિના શિરસ્યુપધાનદર્ઘનાચ્ચ ।
અતસ્તયોર્વિકલ્પ ઇતિ મન્વાનઃ વાશબ્દં બ્રૂતે ।
તત્ર કઙ્કઃશ્યેનો ઽલજ ઇતિ સઙ્કલપમાત્રભેદઃ નાકારે ।
દાક્ષાયણયજ્ઞાદિવત્ અશિરસ્કઃશ્યેન ઇત્યુચ્યતે ॥
પ્રાકૃ ---- રાત્
પ્રકૃતિવદેવ પક્ષૌ વક્રૌ પુચ્છાત્ સન્નતં વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છ ઇતિ વિકારશ્રવણાત્ ।
આત્મા તુ યથા પ્રકૃત્યા ।
યદ્વા યથાપ્રકૃતિરવિકૃતઃ સમચતુરશ્રઃ ચતુષ્પુરુષ ઇત્યર્થઃ ।
અવિકારાત્ -- ન હિ વિકારઃ શ્રૂયતે ।
પક્ષપુચ્છેષુ વિકારગ્રહણં નાત્મનિ ।
તસ્માત્ પ્રાકૃત એવાત્મા ।
અરત્નિનાર્ધપ્રાદેશેન ચ એકૈકં પક્ષં પ્રવર્ધયેત્ ।
યદ્યપિ પ્રાકૃતૌ પક્ષાવિત્યુક્તં તથાપિ પુચ્છસ્યાપ્રાકૃતત્વશ્રણાદુક્તપ્રકારા પુરુષમાત્રતા ગમ્યતે ।

તસ્માત્પુચ્છે પ્રાદેશમુપધાય પક્ષયોર્વિભજેદિતિ કેચિન્મન્યન્તે ।
કેચિત્પક્ષયોઃ પ્રકૃતિત્વવિધાનાદાત્મનો ઽવિકારત્વાચ્ચ પુચ્છં સપ્રાદેશં મન્યન્તે ।
ઉભયસ્મિન્ પક્ષે ઽપ્યુક્તપ્રકારેણાભ્યુન્નેયા ઇત્યાચાર્યો મન્યતે ।
અત્ર પુચ્છસ્યાપ્રકૃતિત્વપક્ષે પ્રથમદ્વિતીયકરણાનાં વિકારઃ ।
ઇતરથા તેષામપિ કરણાન્યુચ્યન્તે ।
ચતુર્થષષ્ઠાભ્યાં પ્રથમં કરણં યથાર્ધત્રયોદશવ્યાસં ભવતિ તથા પ્રજમ્ભયેત્ ।
તે દ્વે પ્રાચી સંહિતે ।
તદ્દિતીયં પ્રથમસ્ય ષડ્ભાગમઙ્ગુલં તૃતીયમ્ ।
ઉપધાનમુચ્યતે ---- દક્ષિણે પક્ષે અષ્ટાચત્વારિંશત્પ્રથમા
ઉદીચીસ્તથોત્તરે દક્ષિણાઃ ।
પુચ્છે ઽશિરસ્કપક્ષોક્તમેવ ।
ત્રિંશદાત્મનિ ।
શ્રોણ્યોસ્તિસ્રાસ્તિસ્રઃ પઞ્ચમ્ય ઉદગાયતાઃ દક્ષિણાયતાશ્ ચ ।
તાસાં પુરસ્તાચતુર્(થાર્)થીનામર્ધેષ્ટકાઃ સપ્ત રીતયઃ ।
તાઃ ષટ્પઞ્ચાશત્ ।
તાસાં પુરસ્તાદષ્ટૌ પઞ્ચમ્યઃ ।
શ્રોણ્યંસેષુ ચતસ્રઃ ।
પઞ્ચમીરક્ષ્ણયાભિન્દ્યાત્ ।
દ્વિશત એષ પ્રસ્તારઃ ।
દ્વિતીયપ્રસ્તારે ચતસ્રશ્ચતસ્રો દ્વિતીયાશ્ચતસ્રશ્ચતસ્ર આત્માનમષ્ટભાગાવેતાઃ ।
પક્ષેષ્ટકાભિઃ પ્રાચીભિઃ પક્ષૌ પ્રચ્છાદયેત્ ।
એકૈકસ્મિન્ પક્ષે ષટ્ત્રિંશત્ ।
પુચ્છે તુ પૂર્વવદ્દ્વાદશ સપ્તમ્યસ્ત્રયોદશાષ્ટમ્યશ્ ચ ।
શ્રોણ્યંસેષુ દ્વે દ્વે પઞ્ચમ્યૌ પ્રાચ્યૌ ।
આત્મશેષે ચતુર્થીના મષ્ટેષ્ટકાઃ પ્રાચ્યઃસપ્ત રીતયઃ ।
તૃતીયપઞ્ચમરીત્યોર્મધ્યે ચતસ્રશ્ચતુર્થીરુદ્ધૃત્ય ત્રિંશતં ષષ્ટિમેકાં પઞ્ચમીમુપદધ્યાત્ ।
તાસામેકત્ર ષોડશ ષષ્ટિરિતિ ।
તત્ર ચતુર્દશ એકત્ર પઞ્ચમી ।
એષ દ્વિશતઃ પ્રસ્તારઃ ।
સપ્રદેશપક્ષે પુચ્છે પુરુષવ્યાસં પ્રાદેશપુરુષં પ્રતીચીનમાયચ્છેત્ ।
તસ્ય દક્ષિણતો ઽન્યમુત્તરતશ્વેત્યાદિના પુચ્છં કુર્યાત્ ।
પક્ષૌ પ્રકૃતાવેવ ।
કરણવિશેષો યથા તિર્યગૃજુત્વેન દ્વાદશાઙ્ગુલં ભવતિ તથા પ્રથમં કરણં પ્રજમ્ભયેત્ ।
તે દ્વે પ્રાજીત્યાદિના દ્વિતીયમ્ ।
તૃતીયસ્યાપિ ષડ્બાગમષ્ટભાગેન વર્ધિતમ્ ।
ચતુર્થાદીનિ દ્વિવિધાનિ -- પુચ્છચતુર્થે ત્રયસ્ત્રિંશદહ્ગુલવિસ્તારં ।
તસ્ય સવિશેષઃ ચતુશ્વત્વારિંશદઙ્ગુલયઃ વિંશતિ તિલાધિકાઃ ।
પઞ્ચમમર્ધસપ્તદશઙ્ગુલવ્યાસમ્ ।
ષષ્ઠસ્ય પાર્શ્વં ત્રયસ્ત્રિંશદઙ્ગુલકમ્ ।
તાઃષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ ।
સાષ્ટમયોઃસ એવ વ્યાસઃ ।
પાર્શ્વમાન્યાવક્ષ્ણયાવસ્થિતે એકોનત્રિંશદઙ્ગુલે ।
આયામઃષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલયઃ ચતુર્દશ તિલાશ્ ચ ।
પુચ્છાપ્યયવિશયયોરષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ ।
પુચ્છે પઞ્ચદશાઙ્ગુલમાત્મતિલચતુર્થ્યાદયો વિકૃતાઃ પુચ્છ ઉપધેયાઃ ।
પ્રાકૃત એવાત્મનિ ઉપધાનવિધિઃ ।
સ એષ દ્વિતીયશ્યેનઃ ।
વિકૃતે તત્રોક્તકરણાન્યેવમુન્નીય કૃત્વા ચેતવ્યમ્ ॥
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
વ્યત્યા -- ચિકીર્ષેત્
કઙ્ક -- ખ્યાતૌ
"કઙ્કચિતં શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીત યઃ કામયેત શીર્ષણ્વાનમુષ્મિન્ લોકે સ્યામિતિઽ ।
અલજચિતં ચિન્વીત ચતુઃસીતં પ્રતિષ્ઠાકામઽ ઇતિ શ્રુતાવગ્ની શ્યેનચિતા પૂર્વેણોત્તરેણ વા વ્યાખ્યાતૌ ।
અથોક્તસ્યૈવ શ્યેનચિતઃ પ્રકારાન્તરં વિધિત્સન્ ઉક્તૌ તાવત્પ્રકારૌ યુક્તતરાવિતિ દર્શયિતુમાહ --
એવમિવ ---- મર્થ્યાત્
યથાસ્માભિરુક્તં એવમિવ હિ પતતઃ શ્યેનસ્ય પક્ષૌ પુચ્છાદ્વર્ષીયાંસૌ વક્રૌ ચ મધ્યતઃ પુચ્છં ચ સન્નતમપ્યયપ્રદેશે આત્મા ચ આમણ્ડલઃ ઈષન્મણ્ડલરૂપઃ શિરશ્વૈવં ભવતિ ।
તસ્માત્---- તચ્છબ્દશ્રુતેઃ યચ્છબ્દાધ્યાહારઃ કાર્યઃ ।
યસ્માદર્થે વા હિશબ્દઃ ।
યસ્માદેવંરૂપઃ શ્યેનસ્ય પક્ષપુચ્છાદિઃ પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યતે તત્માત્ શ્યેનચિતં ચિન્વીતેતિ શ્રુતિસામર્થ્યાદેવંરૂપપક્ષપુચ્છાત્મશિરસ્કઃ શ્યેનચિદિત્યુક્ત ઇત્યર્થઃ ॥
અશિ ------ મ્નામાત્
અશિરસ્કો વા શ્યેનચિદ્ભવિતુમર્હતિ ।
અનામ્નાનાત્; ન(હિ)ચ શ્યેનચિત્પ્રકરણે શિર આમ્નાયતે ।
આત્મનો ઽપ્યવિકારસ્યૈતદુપલક્ષણમ્ ।
અશિરસ્ક (ત્વે) કલ્પે પ્રમાણાન્તરમસ્તીત્યાહ----
વિજ્ઞા -- બ્રૂયાત્
યદિ શ્યેનાકૃતિવિધાનમાત્રેણૈવ સશિરસ્કત્વં ભવેત્ ।
તર્હિ કઙ્કચિતો ઽપિ ભવેદેવ ।
તથા ચ તત્ર શીર્ષણ્વન્તમિતિ વિશેષો ન વક્તવ્યઃસ્યાદિત્યર્થઃ ॥
યદ્યશિરસ્કસ્તર્હ્યસ્ય કિં રૂપમિત્યાહ ----
પ્રાકૃતૌ -- શ્રવણાત્
પ્રાકૃતાવેવ પક્ષૌ પુચ્છૌ ષડરત્નિં પઞ્ચારત્નિં વા ।
તૌ દ્વિપુરુષાં રજ્જુમુભયતઃપાશામિત્યુક્તપ્રકારેણ વક્રીકર્તવ્યૌ ।
કેચિત્તુ પૂર્વોક્તાયામ (ભાવાત્) માર્ગાત્ ષષ્ટિશતાઙ્ગુલયા રજ્જ્વા સંનમન (મપી)મિચ્છન્તિ ।
પુચ્છં ચ પ્રાકૃતમેવ સન્નતં અર્ધપુરુષવ્યાસમ્ ।
પુરુષં પ્રાદેશાધિકં પ્રતીચીનમાયચ્છેત્ ।
તસ્ય દક્ષિણતો ઽન્યમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
પ્રાદેશપ્રવૃદ્ધયભાવે પૂર્વવદેવ ।
વિકારશ્રવણાદિતિ ---- વક્રપક્ષો વ્યસ્તપુચ્છો ભવતીતિ વચનાદિત્યર્થઃ ।
યથા કારાત્
ચતુઃ પુરુષઃ સમચતુરશ્ર એવ શ્યેનચિત્યાત્મા વિકારસ્યાશ્રવણાત્
કપર્દિભાષ્યમ્
યથો એતચ્ છેયનચિતં ચિન્વીતેતિ । યાવદામ્નાનસારૂપ્યં તદ્ વ્યાખ્યાતમ્

તત્ર યાવદામ્નાનમેવ સારૂપ્યં ગ્રાહ્યમ્ ।
જાતિવાચકાનાં શબ્દાનાં કિમપિ સામાન્યમેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં દૃશ્યતે ।
યથા ગૌર્વાહીક ઇતિ ।
એવમત્રાપિ યાવદામ્નાનમેવ સારૂપ્યં ગૃહીત્વા શ્યેનશબ્દો વર્તતે ।
તત્તુ સારૂયં વ્યાખ્યાતં વક્રપક્ષ ઇત્યાદિના ॥
ત્રિસ્તાવો ઽગ્નિર્ ભવતીત્ય્ અશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે

તત્ર સર્વાબ્યાસો ઽવિશેષાત્

તત્ર નારત્નિપ્રાદેશસ્ય સપ્તવિધસ્યાભ્યાસઃ ।
કુતઃ? અવિશેષાત્; ન હિ કશ્વિદ્વિશેષો ઽત્રામ્નાયતે ।
તસ્માત્સર્વસ્યાવૃત્તિઃ ।
દીર્ઘચતુરશ્રાણાં સમાસેન પક્ષપુચ્છાનાં સમાસ ઉક્તઃ

દીર્ઘચતુરશ્રાણાં પક્ષપુચ્છાનાં સમાસવિધિરૂક્તઃ ।
"યદન્યત્સપ્તભ્યઽ ઇત્યાદિના વિધાસપ્તમકરણીમિત્યાદિના (ચ) વા ।
વેણુત્રિકરણ્યા વા વિહરેદિત્યર્થઃ ॥
એકવિંશો ઽગ્નિર્ભવતીત્ય્ અશ્વમેધે વિજ્ઞાયતે

ગતમેતત્ ।
તત્ર પુરુષાભ્યાસો નારત્નિપ્રાદેશાનાં સઙ્ખ્યાસંયોગાત્ સઙ્ખ્યાસંયોગાત્