Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 2

2.1

prathamaḥkhaṇḍaḥ
madhye lakṣaṇamardhamadhyamayośva--pāśalakṣamayormadhya ityarthaḥ /
pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkuṃ nihatya, upāntyayordvitīyacaturthayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpasārya, nimittaṃ sādhyanimittaṃ kākapadaṃ kṛtvā, madhyame pāśau pratimucya, uparyupari kākapadaṃ tenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāpasārya, śuṅkaṃ nihatya, tasminnekataraṃ pāśaṃ pratimucya, pūrvasmin śaṅkāvitaraṃ pāśantenaiva lakṣaṇena dakṣimamaṃsamāyacchet /
tatra śaṅkuṃ nihanyāt /
sa dakṣiṇāsaḥ /
evamuttarataḥ pūrvasmātpāśamunmucyāparasmin pratimucya, tenaiva lakṣaṇena dakṣiṇā śroṇī /
evamuttarataḥ pakṣaḥ /
tatra iyānviśeṣaḥ--śroṇī pūrvaṃ paścādaṃsaḥ /
karavindīyā vyākhyā
nanu caturaśrasyeti kathaṃ labhyate? tatkaraṇībhūtapārśvamānyādidarśanāt /
samasyeti kathaṃ? kurata iti dvivacananirdeśāt, akṣṇayārajjurityekavacananirdeśācca /
kuruta iti dvivacananirdeśe kṛte sati ekaprakārā pārśvamānī tiryaṅbhānī coti gamyate /
tathākṣṇayārajjurityekavacananirdeśāt sācāpyekaprakāroti jñāyate /
viṣamo 'pi dīrghacaturaśro vidyata eva /
yakyākṣṇayārajjū anyoyaṃ same bhavataḥ sa nivartyate /
samasyeti labhyate /
pṛthaggrahaṇasya saṃsargaviśeṣaṇatvanivṛcyartham /
dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuriyatkarotītyuktaṃ, samasya sā kiyatkarotītyata āha--
(caturaśca karoti)
samasya caturaśrasyākṣṇayārajjuddviṃstāvatīṃdviguṇāṃ /
yasyā bhūmeriyamakṣṇayārajjuḥ tāvaddvigūṇāṃ bhūmiṃ karoti /
dviguṇāyā bhūmeḥ karaṇībhavatītyarthaḥ /
dvistāvatīti mayūravyaṃsakādilakṣaṇaḥsamāsaḥ /
nanvakṣṇayārajjurityekavacananirdeśāt samacaturaśrā "anupapadatvā cchabdasyeti' nyāyācca dvitīyāpi tādṛśyeveti vijñāyate /
tena samasyeyaṃ na viṣamasyeti gamyate /
ataḥ kimartaṃ samaśabdaḥ? /
ucyate--evaṃ tarhi miśraṇārthaḥ samaśabdaḥ /
dvistāvīṃ bhūmiṃ yugapadeva ekīkṛtya karatīti /
uttarārtho vā sama śabdaḥ /
nanu pūrvasūtra eva dīrghaśabdamapahāya caturaśrasyetyastu tenāsyāpi siddhirbhavatyeva, satyaṃ--tathāsatyuktanyāyena samasyaiva tatsyābha dīrghasya, tasmāt pṛthagevameva vaktavyam /
prakṛtopajīvanena saṃjñāṃ vidhātumāha--
(saviseṣaḥ.)
samasya caturaśrasyākṣṇayārajjuḥ sā dvikaraṇīsaṃjñā bhavati /
anvarthaiṣā saṃjñā, dvayoḥkaraṇī dvikaraṇīti /
nanu pūrvasūtreṇaiva dvikaraṇītve siddhe ayuktā saṃjñā, satyaṃ, dvikaraṇītvaṃ siddhantathāpi dīrghatrikoṇādīnāmapi dvikaraṇyaḥsanti, tatra dvikaraṇītyukte asyā eva grahaṇaṃ yathā syādityevamarthaṃ saṃjñā /
nanu sā dvikaraṇītyeva vaktavyaṃ, samagrahaṇaṃ kimarthaṃ? vakṣyamāṇāpi saṃjñā samadvikaraṇīviṣayā yathā syāditi /
samagrahaṇasya pūrvasūtraviṣayatve atra sāmarthyāttatsiddhiḥ /
dvikaraṇyā eva prakārāntaramāha--
samacaturaśrasya pramāṇamāyāmaṃ tattṛtīyena vardhayedvṛddhiṃ gamayet, tacca tṛtīyaṃ svacaturtheṃna tṛtīyasya caturthabhāgenetyarthaḥ /
ātmacatustriśonena ātmaśabdena caturtho bhāgaḥ parāmṛśyate /
vardhayedityeva, sa viśeṣaḥ--tasya viśeṣa iti saṃjñā /
tṛtīyādinā yena vṛddhaṃ pramāṇaṃ tasya viśeṣasaṃjñā /
yathā--dvādaśāṅgulaṃ pramāṇaṃ caturaṅgulena vardhayet, taccaturaṅgulamekāṅgulena tilonena vardhayet /
caturviṃśattilāḥ pṛthusaṃśliṣṭā aṅguliriti pramāṇavido manyante /
vakṣyati, "ardhe tadviśeṣamabhyasya bāhyaviśeṣābhyāṃ parigṛhṇīyāt' ityādi /
kathaṃ, madhyame saviśeṣaṃ pratimucya caturthena caturthasaviśeṣeṇetyevamādi /
atra saha viśeṣeṇa vartata iti sa viśeṣaḥ /
viśeṣasahitaṃ pramāṇameva saviśeṣa ityavagantavyam /
kimarthaṃ mahatī saṃjñā, anvarthaiṣā yathā syāditi, tatkathaṃ vipūrvaḥśiṣiratiśayavācī, " śiṣirasarvopādāne, vipūrvo 'tiśaye ' ityupadeśāt /
akṣṇayārajjubhūtadvikaraṇyāḥ pramāṇātiriktādaṃśāt kiñcidvisiṣyate atiricyata iti viśeṣaḥ /
yadvā tataḥ kiñcit kṣetraṃ viśeṣayati atirecayati mānakāla iti vā viśeṣaḥ /
tathāhi--catustriṃśattilā aṅgulirityuktam /
dvādaśāṅgulasya tilavargaḥ--ekaṃ niyutaṃ ṣaḍayutāni ṣaṭ sahasrāṇi catuvāri śatāni /
tilonasaptadaśāṅgulasya tilavargaḥ--trīṇi niyutāni trīṇyayutāni dve sahasre nava śatāni viṃśatirnava ca tilapramāṇāni caturaśrakṣetrāṇi /
atraikaṃ tilaṃ caturaśrakṣetradviguṇādatiricyate /
tatastasya viśeṣa iti saṃjñā /
veṇunā saviśeṣeṇa mīyamāne 'gnau pramīyamāne tvātmani yat kṣetramatiricyeta tena nīvāraśūkamātramapi sarvathātiriktaṃ na bhavati tannathūne tato 'lpataramiti dvikaraṇīkārye saviśeṣavyavahāraḥ /
idānīṃ prāsaṅgikamekaṃ viharaṇaṃ vyākhyāya viharaṇāntaramāha--
(athāparaṃaśroṇyaṃsau)
athāparaṃ viharaṇaṃ--vyākhyāsyāma iti śeṣaḥ, pramāṇamātrīṃ ayāmamātrīṃ rajjuṃ ubhayataḥpāśāṃ ādyantayoḥ pāśayuktāṃ, madhye lakṣaṇaṃ nirañjanārthaṃ, ardhamadhyayoḥ pūrvārdhamadhye aparārdhamadhye ca lakṣaṇadvayaṃ nirañjanaṃ kṛtvā pṛṣṭhyāyāṃ mātavyabhūtalamadhyalekhāyāṃ rajjumāyamya--prasārya pāśayorlakṣaṇoṣviti pañca śaṅkvoḥ pāśau pratimucya madhyena nirañjanabhūtena dakṣiṇāpāyamya, nimittaṃ--cihnaṃ karoti /
nimittaṃ diksaṃdarśanārtham /
madhyame śaṅkau pāśau pratimucya, uparyuparinimittaṃ tasyopariṣṭādāsannataraṃ dakṣiṇāpāyamya, rajjuṃ tadante śaṅkuṃ nikāya, madhyamācchaṅkoḥ pāśāvunmucya, dakṣiṇaśaṅkāvekaṃ pāśaṃ pratimucya, pūrvasmin śaṅkānitaraṃ pāśaṃ pratimucya, nirañjanena dakṣiṇamaṃsaṃ pratyāyacchet /
rajjuṃ yathā dakṣiṇāṃsaḥsaṃpadyate tathācha''yacchet /
evameva dakṣiṇāṃ śroṇimāyacchedityevamādīni unmucya, pūrvasmādityādīnyuttarāṇi sūtrāṇi /
pañcaśaṅkurayaṃ yogaḥsamacaturaśraviṣayaḥ //
sundararājīyā
(caturaśca karoti)
caturaśrasyetyaviśeṣāt samasyetyatrāpi saṃbadhyate /
athavā uttarasūtragataṃ samasyeti padamatrāpi saṃbadhyate /
samasya dvikaraṇī /
anantaroktā samasya caturaśrasyākṣṇayārajjuḥ dvikaraṇīsaṃjñisā /
tāvatordvayoḥ kṣetrayoḥ karaṇāt /
tasya jñānopāyamāha--
(pramāṇaṃaśonena.)
yathā--dvādaśāṅgulasya pramāṇasya tṛtīyaṃ caturaṅgulaṃ, tasya caturthamaṅguliḥ aṅguleśvatustriṃśo bhāgastilamātram /
evaṃ dvādaśāṅgulasyākṣṇayārajjustilonasapradaśāṅgulā /
tathā aṣṭācatvāriṃśadaṅgulasyākṣṇayārajjuḥ catustilonā aṣṭaṣaṣṭyaṅguletyādi /
(saviśeṣaḥ.)
yo 'kṣṇayāravjjā pramāṇādatirikto 'ṃśaḥ sa viśeṣasaṃjñaḥ /
"ardhe tadviśeṣamabhyasya' ityādyudāharaṇam //
(athāparaṃaśroṇyaṃsau)
ardhayormadhye ardhamadhye /
upāntyayoḥ-dvitīyacaturthayoḥśaṅkvoḥ /
nimittaṃ--cihnam /
spaṣṭamanyat /
eṣa yogaḥsamacaturaścaviṣayaḥ /
evamuttarataḥ //
kapardibhāṣyam
athāparoyogaḥ
viharaṇāviśeṣaḥ ityarthaḥ //

pṛṣṭhyāntayor madhye ca śaṅkūn nihatyārdhe 'rdhe tadviśeṣam abhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvārdhamagamayet | antyayoḥ pāśau kṛtvā madhyame saviśeṣaṃ pratimucya pūrvasminn itaraṃ lakṣaṇena dakṣiṇamaṅkam āyacchet | unmucya pūrvasmād aparasmin pratimucya lakṣaṇenaiva dakṣiṇāṃ śroṇim āyacchet | evam uttarau śroṇyaṃsau

2.2

caturaśrapramāṇāntayoḥśaṅkuṃ nihatya tayormadhye ca śaṅkuṃ nihatya ardhe--pramāṇārdhe, tadviśeṣaṃ--tasyārdhasya viśeṣaṃ, pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayediti nyāyena lakṣaṇaṃ kṛtvā punarāgamayet prakṣipet /
antyayoḥ pāśau kṛtvā madhyame śaṅkau saviśeṣaṃ pāśaṃ pratimucya pūrvasmin śaṅkau itaraṃ pāśaṃ pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇenāpasārya śaṅkuṃ nihanyāt /
sa dakṣiṇāṃsaḥ /
pūrvasmācchaṅkoḥ pāśamaparasmin śaṅkau pratimucya tenaiva lakṣaṇena dakṣiṇaṃ śroṇimāyacchet /
tenaivodagapasārya uttarāṃ śroṇiṃ viparyasyottaramaṃsam //
yogadvayamidaṃ samacaturaśrasya samyak //
karavindīyā vyākhyā
(athāparo śroṇyaṃsau)
pramāṇamātrīṃ rajjumityeva, viharaṇopāyo yoga ityuktaṃ, pṛṣṭhyāntayoḥ madhye ca śaṅkuṃ nihatya /
vyākhyātametat /
ardhepramāṇāmātracā rajjvā ardhe tadviśeṣamabhyasya saṃyojya lakṣaṇaṃ kṛtvā sūtrasaviśeṣārdhānte ardhaṃ āgamayet śiṣṭaṃ yathā pramāṇaṃ bhavati tathā'gamayet, ayamarthaḥ--ardhadvikaraṇīmātrīṃ kevalārdhamātrīṃ ca ekāṃ rajjuṃ mītvārdhadvikaraṇī mātre lakṣaṇaṃ kṛtvā rajjvantau pāśau kṛtvā madhyame śaṅkau saviśeṣamardhaṃ pratimucya pūrvasmin śaṅkau kevalamardhaṃ pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsamāyacchet--kuryāt /
unmucya pūrvasmāditi spaṣṭārthaḥ /
ayamapi yogaḥsamacaturaśraviṣaya eva /
ardhe tadviśeṣamiti pramāmasaviśeṣayoḥ prastutatvāt prasaṅgenocyate /
sundararājīyā
(athāparo śroṇyaṃsau)
ardhe--pramāṇārdhamātre śulbe /
tadviśeṣaṃardhasyaiva viśeṣaṃ abhyasya tadviśeṣānte lakṣaṇaṃ kṛtvā anyadardhaṃ nirviroṣamāgamayet /
yathā--gārhapatyaciteḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyā antayayormadhye ca śaṅkūnnihatya arve 'ṣṭācatvāriṃśadaṅgule tadviroṣaṃ catustilonaṃ viṃśatyaṅgulamabhyasya lakṣaṇaṃ kṛtvānyadardhaṃ aṣṭācatvāriṃśadaṅgulaṃ saṃyojayet /
evaṃ catustilonaṣoḍaśakottaraśatāṅgulaṃ śulbam /
antayorityādi spaṣṭam /
kapardibhāṣyam
pramāṇaṃ tiryag dvikaraṇy āyāmas tasyākṣṇayārajjus trikaraṇī

2.3

pramāṇaṃ--prakramādestiryaṅnānī /
dvikataṇī--pārśvamānītasyaiva prakramādeḥ /
tasyaivaṃbhūtasya dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjustrikaraṇī--triguṇāṃ bhūmiṃ karoti /
tasya tiryaṅbhānībhūdasya /
kathaṃ ? pramāṇamekaṃ karoti pārśvamānī dvikaraṇī sā dvau karoti /
tadubhayamakṣṇayārajjuḥ karoti /
taduktaṃ dīrghasyākṣṇayārajjuḥ /
iti--
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā | vibhāgastu navadhā

2.4

etenaiva mārgeṇa tṛtīyakaraṇī vyākhyātā /
anayaiva trikaraṇyā tṛtīyakaraṇyapyavagantuṃ śakyetyarthaḥ /
kathamityāha--trikaraṇīkṣetraṃ navadhā vibhajya ekaṃ bhāgaṃ gṛhṇīyāt /
pramāṇatṛtīyaṃ bhavati /
trikaraṇyāḥ tṛtīyaṃ karoti /
tatra ślokaḥ--
akṣṇārajjustrikṛtproktā pramāṇasaviśeṣayoḥ /
asyā eva tṛtīyaṃ tu tṛtīyakaraṇīṃ viduḥ //
karavindīyā vyākhyā
(pramāṇaṃatrikaraṇī)
pramāṇadvikaraṇyakṣṇayārajjava uktaḥ /
yasya caturaśrasya praṇāṇaṃ tiryaṅbhānī dvikaraṇī pārśvamānī tasya caturaśrasyākṣṇayārajjuḥ pramāṇapārśvamānī tiryaṅbhānī kṣetrasya trikaraṇībhavati //
tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā /
trikaraṇīvyākhyāne tṛtīyakaraṇyapi vyākhyātā /
kathaṃ ? tṛtīyaṃ tiryāgdvikaṇyāyāmaḥ, tasyākṣṇayārajjustṛtīyakaraṇī /
tṛtīyakaraṇyavagamāyāha
(vibhāgastu navadhā)
tṛtīyakaraṇyavagame iyāṃstu viśeṣaḥ /
kṣetrasya navadhā vibhāgaḥ kāryaḥ, kasya kṣetrasya ? pramāṇakṣetrasya trikaraṇīkṣetrasya vā /
ayamarthaḥ--yasya kṣetrasya tṛtīyakaraṇī sādhyate tat kṣetraṃ navadhā vibhajya tatrakaisya bhāgasya pārśvamānīṃ tiryaṅbhānīṃ kṛtvā tasyaiva bhāgasyākṣṇayārajjuṃ pārśvamānīṃ kṛtvā tābhyāṃ caturaśre kṛte caturaśre navadhā vibhakte tatraikasya bhāgasya karaṇīpramāṇacaturaścakṣetrasya tṛtīyakaraṇī bhavati /
sa ca vibhāgaḥ pramāṇakṣetratṛtīyamiti pradarśanam /
etena catuṣkaraṇīcaturthakaraṇīprabhṛtīnāmapi /
tathāhi--pramāṇaṃ tiryak catuṣkaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjuḥ pañcakaraṇī /
tathā pramāṇaṃ tiryakpañjakaraṇyāyāmastasyākṣmayārajjuḥ ṣaṭkaraṇītyāti draṣṭavyam /
tathāhidvikaraṇī tiryaṅbhānī trikaraṇyāyāmaḥ tasyākṣṇayārajjuḥ pañcakaraṇī /
tiryaṅbhānī daśakaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjuḥ pañcadaśakaraṇītyādyapi draṣṭavyam /
tathā turīyaṃ tiryak trikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjusturīyakaraṇī /
tathā pañjamaṃ tiryakcatuṣkaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjuḥ pañcamakaraṇītyādi draṣṭavyam /
trikaraṇītṛtīyakaraṇyoḥsautrāmaṇyādāvupayāgeḥ /
nanu dīrghasyākṣṇayārajjurityanena trikaraṇītṛtīyakaraṇīprabhṛtayaḥ siddhāḥ /
tatkimarthaṃ trikaraṇyādikaraṇīvidhirārabhyate /
ucyate--dviprakārāḥ karaṇyaḥ, śuddhamūlā aśuddhamūlāś ca /
śuddhaṃ mūlaṃ yāsāṃ tāḥśuddhamūlāḥ /
dvābhyāṃ catvāri, tribhirnavetyādivakṣyamāṇāśvatuṣkaraṇīnavakaraṇīprabhṛtayaḥ tāsāṃ tu sarvadā dvikaraṇī trikaraṇī pañcakaraṇītyeva vyapadeśa iti pradarśayitumidamucyate, dvayoḥ karaṇī dvikaraṇī, trayāṇāṃ karaṇī trikaraṇī, caturṇāṃ karaṇī catuṣkaraṇī, pañcānāṃ karaṇī pañcakaraṇīti /
kiñca dīrghasyākṣṇayārajjurityanena sāmānyena nāñjasā trikaraṇīprabhṛtīnāmavagatirbhavati /
uktaprakāreṇa saṃpannānāṃ karaṇīnāṃ tena saṃvādamātraṃ bhavati /
tadyujyata eva dvikaraṇyādikaraṇīviśeṣavidhyārambhaḥ /
sundararājīyā
atha trikaraṇīmāha
(pramāṇaṃatrikaraṇī)
yathā dvādaśāṅgulā tiryaṅbhānī taddvikaraṇī tironasatpadaśāṅgulā pārśvamānī /
evaṃ dīrghacaturaśre kṛte tasyākṣṇayārajjurviṃśatyaṅgulayaḥsatpaviṃśatitilāś ca /
sā trikaraṇī pramāṇaparimitaṃ kṣetraṃ triguṇaṃ karoti //
(tṛtīyakaraṇyetena navadhā)
tṛtīyakaraṇyā caturaśre kṛte navadhā vibhāgaḥ kāryaḥ /
tasyaiko bhāgaḥ pramāṇakṣetrasya tṛtīyaṃ bhavati /
trikaraṇyāstṛtīyaṃ tasya karaṇī //
kapardibhāṣyam
tulyayoś caturaśrayor uktaḥ samāsaḥ | nānāpramāṇayoś caturaśrayoḥ samāsaḥ
samāsa ekīkaraṇam /
caturaśrasyākṣṇayārajjuriti sūtreṇaspaṣṭaḥ /
nānāpramāṇayoścaturaśrayoḥsamāsa ucyata iti śeṣaḥ /
dīrghasya samasya caturaśrasya samāsa ekīkaraṇam /
hrasīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛddhram ullikhet | vṛddhrasyākṣṇayārajjur ubhe samasyati | tad uktam

2.5

hrasīyasaḥ alpīyasaḥ kṣetrasya karaṇyā pramāṇena varṣīyasaḥ varṣīyasetyarthaḥ /
vṛddhraṃ dīrghamullikhet /
yathālpīyasaḥ karaṇī tiryaṅbhānī varṣīyasaḥ karaṇī pārśvamānī, tathā dīrghacaturaśramullikhet /
vṛddhrasyākṣṇayārajjurubhe samasyati /
uktaṃ--dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuriti /
karavindīyā vyākhyā
(tulyayoḥasamāsaḥ)
tulyayoriti /
samāso nāma samasanaṃ miśraṇaṃ ekīkaraṇaṃ karaṇītulyapramāṇayoḥsamāsaḥ /
karaṇyuktā caturaśrasyākṣṇayārajjurddvistāvatīṃ bhūmiṃ karoti samasyeti /
uktamanubhāṣaṇaṃ vakṣyamāṇārthaṃ, idamatra pariśiṣyate, tādidaṃ vakṣyāmīti /
(nānā taduktaṃ)
nānāpramāṇayorbhinnapramāṇayoḥsamāsaḥ karaṇyucyate, hrasīyasaḥ alpīyasaścaturaścasya karaṇyā--karaṇīpramāṇena, barṣīyasaḥmahataścaturaśrasya, vṛddhraṃ--cihnamekadeśamullikhet vṛddhrasyākṣṇayārajjurubhe nānāpramāṇe caturaśre samasyati ekīkaroti /
etaduktaṃ bhavati--nānārapramāṇe caturaśre samasya alpīyasaścaturaśrasya karaṇīpramāṇena mahadaścaturaśrasya ekasyāṃ tiryaṅbhānyāṃ paricchindyāt /
tata ārabhyordhvāṃ lekhāṃ yathā parasyāṃ tiryaṅbhānyāṃ tāvati pradeśe nipatati tathā likhet /
lekhāvibhaktasyālpīyasaḥ karaṇīpramāṇaṃ tiryaṅbhānī /
kasya? mahataḥ karaṇīpramāṇapārśvamānīkasya dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjurume nānāpramāṇe caturaśre samasyati /
caturaśra iti vartamāne punaścaturaśragrahaṇaṃ maṇḍalayorapi caturaśraṃ kṛtvaiva samāsaḥsukara iti jñāpayituṃ /
taduktaṃ--dīrghasyetyādinā /
asyopayogo vidyābhyāsādiṣu /
sundararājīyā
(tulyayoḥasamāsaḥ)
dvikaraṇyā yathā dvipuruṣe 'gnau puruṣadvikaraṇyā dvayoḥ puruṣayoḥsamāsa ityādi /
trikaraṇyā trayāṇāṃ puruṣāṇāṃ samāsasyāpyetadupalakṣaṇaṃ bhavati /
dīrghacaturaśrayostu samāse ayaṃ viśeṣaḥ /
tiryaṅbhānyā dvikaraṇī tiryaṅbhānī, pārśvamānyāś ca dvikaraṇī pārśvamānīti /
yathā dvistāvāyāmāśvamedhavedyāṃ ṣaṭtriṃśikāyāḥ pṛṣṭhyāyā dvikaraṇī pṛṣṭhyā /
tiryaṅbhānyostriṃśikārāntareṇa vakṣyate /
prakramasya dvikaraṇī prakamasthānīyā bhavatīti /
evaṃ dīrghacaturaśrāṇāṃ samāse tiryaṅmānyāstrikaraṇī tiryaṅmānīti /
pārśvamānyāś ca pārśvamānī /
yathā--tristāve 'gnau pakṣayoḥ puruṣamātrayāḥ tiryaṅmānyāstrikaraṇī aṣṭādhikaśatadvayāṅgulā pañcatilonā tiryaṅmānī bhavati /
pārśvamānyāś ca ṣaḍaratneḥ trikaraṇī pañcāśahdviśatāṅgulā viṃśatitilonā pārśvamānī bhavati /
pucchasya pārśvamānyā ekādaśaprādeśāyāḥ trikaraṇī aṣṭāviṃśatidviśatāṅgulā pārśvamānī /
evamanyatra /
(nānā samāsaḥ)
ucyata iti śeṣaḥ //
(hasīyasaḥataduktaṃ)
hrasīyasaḥ karaṇīṃ tiryaṅmānīṃ kṛtvā varṣīyasaḥsaṃbandhinaṃ vṛrdhaṃ dīrghacaturaśramullikhet, varṣīyasaḥ karaṇyeva pārśvamānī /
evaṃ kṛtasya dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuḥsamastuyoḥ karaṇī bhavati /
taduktaṃ "dīrghasyākṣṇayārajjuḥ' ityādinā /
yathā pañcavidhe 'gnau kliyamāṇe dvipuruṣeṇa caturaśre kṛte catuṣpuruṣo bhavati /
tatra puruṣamātraścaturaśraḥ prakṣeptavyaḥ /
tatra dvipuruṣakaraṇike caturaśre tadāyāmaṃ puruṣavyāsaṃ dīrghacaturaśramullikhet /
tasyākṣṇayārajjuraṣṭaṣaṣṭiśatāṅgulā saikādaśatilā, sā pañcavidhāgneḥ karaṇī bhavati /
kapardibhāṣyam
caturaśrāc caturaśraṃ nirjihīrṣan yāvan nirjihīrṣet tasya karaṇyā varṣīyaso vṛddhramullikhet
pūrvasmāccaturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣan caturaśrapramāṇena vṛdhramullikhet /
vṛrdhasya pārśvamānīm akṣṇayetarat pārśvam upasaṃharet
saṃyojayet /
sā yatra nipatet tad apacchindyāt
sā pārśvamānī itarasmin pārśva yatra nipatati spṛśati tatrāpacchindyāt /
chinnayā nirastam

2.6

chinnayā nirastīkṛte tannirastaṃ bhavati /
karavindīyā vyākhyā
(caturaśrātachinnayā nirastam)
caturaśrāditi /
idamapi karaṇīvidhānameva /
mahataścaturaśrādalpaṃ caturaśraṃ nirjihīrṣan vihartumicchan yāvat pramāṇaṃ caturaśramapanetumicchati tasyālpasya saraṇyā māhataścaturaśrasyaikadeśaṃ yathā chinnaṃ bhavati tathollikhet /
evaṃ kṛte chinnaṃ nirasi tavyakṣetrapramāṇatiryaṅbhānīkaṃ mahatkṣetrapārśvamānīkaṃ pramāṇapārśva mānīkaṃ dīrghacaturaśraṃ bhavati /
asya kṣetrasya pārśvamānīmakṣṇayetarat pārśvamupasaṃharet--gamayet, sā pārśvamānīmakṣṇayetaratā yatretarasyāḥ pārśvamānyāḥ pradeśe nipatati tadapachindyāt--pārśvamānīmapācchityādhikaṃ tyajet, chinnayā nirastaṃ--chinnaṃ pārśvamānīnirasitavyakṣetrasya karaṇī bhavati /
tayā pārśvamānyā caturaśre kṛte nirasitavyakṣetraṃ nirastaṃ bhavatītyarthaḥ /
sundararājīyā vyākhyā
caturaśrātachinnayā nirastam
nirhāro--nirasanam /
yathā nividhe 'gnau kriyamāṇe dvipuruṣeṇa caturaśre kṛte catuṣpuruṣo bhavati /
tatraikapuruṣatyāgārthaṃ puruṣamātratiryaṅbhānyā vṛdhramullikhya tasyottarāṃ pārśvamānīṃ dakṣiṇāṃ prācīmitaratpārśvaṃ gamayet /
sā ca tatra dvipuruṣapramāṇāyāṃ catvāriṃśacchatadvayāṅgulapramāṇāyāṃ pañcatilāśvāpacchindyāt /
pariśi ṣṭayā karaṇyā caturaśre kṛte puruṣo nirasto bhavati /
kapardibhāṣyam
yathā svayameva darśayati--
upasaṃhṛtākṣaṇayārajjuḥ sā catuṣkaraṇī chinnā cetarā ca yat pṛthagbhūte kurutas tad ubhayaṃ karoti
upasaṃhṛtā pūrvaṃ pārśvamānī /
idānīmakṣṇayārajjuś ca raśrasyasā catuṣkaraṇī dvipuruṣāt chinnā pārśvamānī itarātiryahbhānī yatpṛthagbhūte kurutaḥ tadubhayaṃ karoti //
kathamityāha--
tiryaṅmānī puruṣaṃ śeṣas trīn
tiryaṅbhānī puruṣaṃ karoti /
śeṣastvakṣṇayārajjudvau /
tadubhayaṃ tasyākṣṇayārajuriti trīnkaroti //
tad uktam

2.7

taccāpyuktam //
karavindīyā vyākhyā
imaṃ prakāramudāharaṇamukhena spaṣṭikariṣyannāha--
urasaṃhatā taduktam upeti /
sarvato dvipuruṣapramāṇaṃ catuṣpuruṣaṃ caturaśraṃ viṣayīkṛ tyodāharati /
ekasya caturaśrasyāvayavabhūte dīrghacaturaśre yā pārśvamānyakṣṇayopasaṃhṛtā sā catuṣkaraṇī catuṣkaraṇī catuṣpuruṣakaraṇīti pratijñātā /
asya tiryaṅbhānī ca puruṣamātrakaraṇīti /
asya dīrghacaturaśrasya chinnā pārśvamānī kiyatkaraṇīti na jñātā, saivātrāvagantavyā /
atra puruṣapramāṇaṃ tiryaṅbhānyā pṛthagbhūtayā yatkriyate chinnayā pārśvamānyā pṛthagbhūtayā yatkriyate akṣṇayārajjuḥ tadubhayakṣetrakaraṇīti nyāyato 'vagatā /
tatrākṣṇayārajjuphalabhūtāccatuṣpuruṣāccaturaśrādekapramāṇaṃ tiryaṅbhānīphale tvekasminnapanīte trayaḥ puruṣāḥ pariśeṣyāt sā tripuruṣakaraṇītyavagantavyā /
ata idamuktaṃ tiryaṅbhānī puruṣaṃ karoti śeṣaḥ chinnā pārśvamānī /
trīn puruṣān iti pulliṅganirdeśaḥ puruṣabhiprāyaḥ /
puruṣanirdeśaśvāgnau puruṣeṇa vimānaṃ puruṣābhyāsāpacayau samāsanirhārayoḥ udāharaṇamiti /
ayamarthaḥ--sarvato dvipramāṇāccatuṣpuruṣāccaturaśrādekaṃ puruṣamapanīya tripuruṣaṃ samacaturaśraṃ kartumicchan taccaturaśraṃ puruṣapramāṇayā rajjvā madhye paricchidya dvidhā kṛtvā tadarghasyaikāṃ pārśvamānīmaparāṃ pārśvamānīṃ pratyakṣṇayopagamayitvā tayoryatra saṃpātaḥ tatrāvasthitāṃ pārśvamānīṃ chicvāvaśiṣṭaṃ nirasya śiṣṭayā pārśvamānyā samacaturaśre kṛte taccaturaśraṃ tripuruṣacaturaśraṃ bhavati /
tathā sarvataśvatuṣpuruṣāccaturaśrāccaturaḥ puruṣānapanīya dvādaśapuruṣaṃ samacaturaśraṃ kartumicchaddvipuruṣapramāṇayā tiryaṅbhānyā samacaturaśraṃ vibhajyārdhasyaikāṃ pārśvamānīmanyāṃ prati gamayitvā tayoḥsannipāte 'vasthitāṃ pārśvamānīmavacchidya chedaṃ nirasya śiṣṭayā pārśvamānyā caturaśre kṛte tat kṣetraṃ dvādaśapuruṣasamacaturaśraṃ bhavati /
chinnaśiṣṭā pārśvamānī tatkaraṇī bhavatītyarthaḥ /
evaṃ pramāṇakṣetre tṛtīyadvikaraṇīmapanīya tṛtīyakaraṇī bhavati /
evameva sarvatra catuṣkaraṇīcaturthakaraṇīprabhṛtayaḥ karaṇyo 'vagantavyāḥ /
taduktaṃ "dīrghasyākṣmayārajjurityanena /
asyopayogo droṇādiṣu, sundararājīyā vyākhyā
tadevodāharati----
upasaṃhṛtā taduktam
yā akṣṇayopasaṃhṛtā-ekībhūtā rajjuḥsā catuṣkaraṇī dvipuruṣāpacchinnā pārśvamānī apacchinnā pañcatilonāṣṭaśatadvayāṅgulā /
itarā--puruṣamātrī tiryaṅbhānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karati karṇarajjutvāt /
tatra tiryaṅbhānī spaṣṭameva hi puruṣamātraṃ karoti /
pāriśeṣyātpārśvamānī trīn puruṣān karotīti jñātuṃ śakyate /
taduktaṃ "dīrghasyākṣṇayārajjuḥ' ityādinā /
kapardibhāṣyam
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣan tiryaṅmānyāpacchidya śeṣaṃ vibhajyobhayata upadadhyāt
dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ kartumicchan tiryaṅbhanyā tiryaṅbhānīpramāṇenāpacchidya śeṣaṃ vibhajya--dvidhā kṛtvā tadubhayataḥ agrataḥ pārśvataśropadadhyāt--nikṣipet /
khaṇḍam āgantunā saṃpurayet
khaṇḍamāgantunātiriktena pūrayet /
pūrayitvā tadatiriktaṃ tyacet /
tasya nirhāra uktaḥ

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc