Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambaśulbasūtra with the commentaries · Chapter 1

1.1

śrīḥ
āpastambaśulbasūtraṃ kapardibhāṣyasahitam
uktā yajñāḥ /
teṣāṃ agnyāyatanāni niyatapramāṇāni niyatadeśāni /
teṣāmāyāmavistārānvaktukāma āha--vihāra yogāniti--
vihārayogān vyākhyāsyāmaḥ

1.2

vihiyante 'sminnagnaya iti vihārāḥ prāgvaṃśādayo gārha patyādayaś ca /
yujyate 'neneti yogaḥ rajjuviśeṣaḥ /
vihārāṇāṃ yogo vihārayogaḥ /
viharaṇameva vā vihāraḥ /
teṣāṃ yogo vihārayogaḥ /
tasya kṛtsnaṃ pratipādanamityarthaḥ /
yogāniti bahuvacanaṃ bahubhiḥ prakārairdarśayitum /
darśanaṃ ca prādhānya pratipacyartham /
yathā rathādayo niyatāṅgapramāṇā ekasiminn aṅge 'pi mātrayā vihīyamāne samyakū na gacchanti evamagnyāyata nādīnyapi mātrayā vihīyamānāni sādhanabhāvaṃ na gacchanti tasmādyatnena sampādanīyāni. sarvatra vijñāyata iti śrutīnāmupanyāsātsarvathā āyāmādaya iktaireva margaiḥsamyaksampādanīyāḥ /
āyatanānāṃ bhreṣe ca prāyaśvittena bhavitavyam /
amumevārthaṃ pradarśayituṃ śulbāntare "athātaḥ' śabdau prayuktau--"athāto vihārayogān' iti /
āditastāvaddiśāṃ grahaṇaṃ vaktavyamanenāyāryeṇa noktam /
tacchulbāntarato grāhyam /
""kṛttikāḥ khalvimāḥ prācīṃ diśaṃ na paricahati /
tāsāṃ darśanena māpayedityekam /
śroṇādarśa nena māpayedityekam /
citnāsvātyorantarālenetyaparam /
"iti bhagapatā bodhāyanena prāgvaṃśamānamadhikṛtyoktam /
kṛttikādayo yatra nilīyante sā prācī digiti citrāsvātyor madhye udakamapasthāpya pradibimbaṃ dṛṣṭva grāhyam /
atha vā yatra devayajanaṃ, mṛjjalena taṃ deśaṃ samīkṛtya madhye śaṅkuṃ nihatya śaṅkupramāṇayā ravjjā maṇḍalaṃ parilikhya śaṅkucchā yāgraṃ pūrvāhne yatra maṇḍalalekhāṃ spṛśati tatra śaṅkuṃ nihatya nirgamavelāyāṃ cāparahṇe /
tau pūrvāparau /
sūkṣmamicchan śvobhūte-pūrvāhte śaṅkucchāyāgrarekhāyāmeva lakṣaṇaṃ kṛtvā śaṅkulakṣaṇayorantarālaṃ pratīcyāṃ diśi yaḥśaṅkuḥ taṃ pratsapasārayet upakramadeśaṃ prati /
āpastambaśulbasūtravyākhyā karavindīyā
omityekākṣārākhyeyaṃ vande vāṅnasātigam /
paśyanti kavayo yaddhi tadviṣṇoḥ paramaṃ padam /
lakṣmīsahāyamatasīkusumacchavi śāśvatam /
jyotirmeṃ hṛdaye bhūyātāsadā rājīvalocanam //
āpastambāya munaye namo vedārthabhūmayo /
yatsūtrasaktāstiṣṭhante yajñaśrutikumārikāḥ /
tatsūtraśulbavyākhyeyamakṣarārthāvabodhinī /
karavindādhipenādya kriyate bhāṣyakṛnmate //
yajñavyākhyāpratijñāṃ kurvatā bhagavatā'pastambena vyākhyeyatayā haviryajñāḥ somayajñāḥ pākayajñāś ca pratijñātā vyākhyātāś ca /
tatra tāvadaiṣṭikasaumikapāśubandhikadārvīhaumikāḥ samaviṣama dhanirmaṇḍalacaturaśratrayaśranānāśrayo gārhapatyāyatanaprabhṛticityeṣṭakāparyantā niyataparimaṇadeśaviśeṣāstatratatroktāḥ, te 'pi mātavyā iti tadvimānaṃ prati sādhanabhūtaravjjādīnāṃ sādhanabhūtasyaitāvatī rajjuretāvataḥ kṣetrasya karaṇīti svarūpamātreṇa jñātumaśakyatvāttatpratipādanamapaśyaṃ kartavyamiti yajñavyākhyānānantaraṃ vihārayogavyākhyā kriyate--
vihāro viharaṇam /
yogastatsādhanam /
vihārāṇāṃ yogāḥ
vihārayogāstānvyākhyāsyāmaḥ pratipādayiṣyāmaḥ /
vipūrvo haratiḥ
krīḍāprajvalanabandhanasaṃcaraṇavimānādyanekārthakaḥ /
tatkriyāviśeṣasambandhādeva deśādiṣu tatratatrārthe vihāravyapadeśaḥ /
atra tuvimānavācī /
yujiś ca dvividhaḥ--samādhivācī
saṃbandhavācī ca /
atra tu samādhivācī /
vedyādeḥsamyagavasthānaṃ samādhiḥ, "sa samāviḥ' ityatra vakṣyate /
yujyante ebhiriti yogāḥ, viharaṇopāyabhūtā ravjjādayaḥ /
"pṛṣṭhyāntayoḥ' ityādinā vimātavyasya vedyādikṣetrasya śroṇyaṃsānāṃ vividhasaṃpādanāvacchedo viharaṇam /
tatsādhanabhūtā ravjjādayo vihārayogāḥ, tānvacākhyāsyāmaḥ /
vyārūyānaṃ nāma sati sandehe balavatā hetunopapādya vivaraṇaṃ, yathā-
"sama caturaśrā anupapadatvācchabdasya mānārtheṣu yathākāmiśabdārthasya viśayitvāt, ityevamādikam /
nanu kuto vihārasya bhāvavā citvaṃ, kuto vā tasya vimānaparyāyatvaṃ, kuto viharaṇasya vedyādisaṃbandhaḥ, kuto vā tatra ravjjādīnāṃ karaṇatvaṃ, kuto vā
yujeḥsamādhivacanatā, kathaṃ vā ravjjādiṣu yogavāyavahāraḥ? ucyate--"uktaṃ viharaṇaṃ "vyākhyātaṃ viharaṇam' iti bhāvapratyayanirdeśāt bhāvavacano vihāraśabdaḥ
"tadekaravjjā viharaṇaṃ' "ravjjā vā vimāya' iti ravjjakārye vimānaviharaṇayoratra
darśanādubhayoḥ paryāya tvām /
"etāvanti jñeyāni vediviharaṇāni bhavanti' ityanena viharaṇasya vedyādisambandhaḥ /
"āgantucaturthamāyāmaśvākṣṇayārajjuḥ pramāṇamātrī rajjuṃ' iti tatra tatra karaṇīṣu rajju vyapadeśitvavaśāt pārśvamānī tiryaṅbhānīdi karaṇyaṣṭādaśakaraṇīti tatratatra rutrīliṅganirdeśāt rajjveti tṛtīyāśruteś ca
rajjūnāṃ viharaṇe sādhanatvaṃ ata eva hetoretatkarma śulbamityācakṣate /
ācāryā etaṃ grantharāśiṃ "sa samādhiḥ' "athāparo yogaḥ' iti vakṣyanti /
tena jñāyate yujeḥsamādhivacanatā /
yujerarthasya samādherviharaṇasādhyatvāt /
viharaṇasādhanānyapi yogasādhanāni bhavantīti ravjjādayo yogā ityucyante /
vi hārayogaparatāṃ jñāpayituṃ viharaṇasādhaneṣu yogavyavahāraḥ /
yogagrahaṇaṃ kimarthaṃ ? sādhanatvapratītyarthamityuktam /
evaṃ tarhi na vaktavyaṃ darśapūrṇamāsau vyākhyāsyāma ityādiṣu pratijñānantaraṃ sādhanānyeva vyākhyeyatayāvagamyante /
evaṃ tarhi yogagrahaṇaṃ mānasādhaneṣu prādhānyakhyāpanārthaṃ /
kiṃ tat prādhānyam ? yadyapi padaveṇvādīni mānasādhanāni santi, tadhāpi tairvimāne bahu prayatnasādhyā samyagvedyādikṣetrasamādhisiddhiḥ, pajjusīrādibhir vimāne tasyāḥ siddhirīṣatkarītyetadatra prādhānyaṃ /
nanu ravjjādīnāṃ viharaṇasādhanatvaṃ lokato 'pi setsyati, kimarthamidamucyate vihārayogānvyākhyāsyāma iti? ucyate--satyaṃ setsyati /
tathāpi
kālavaddeśasyāpyaṅgatvāduktapramāṇasya deśasya tilamātrapra māṇādapi nyūnādhikabhāve
satyaṅgavaiguṇyaṃ syāditi manyamāna ācāryo ravjjādīnāmasandigdhamīṣatkaramupāyabhāvaṃ svayameva pratipādayitumidaṃ brūte /
ato nyūnādhikabhāve pariharaṇīye sati pramādādasāmatharyādvā yadi bhreṣa upajāyate tatrāvaśyaṃ prāyāśvittaṃ kartavyamityetadarthamidamucyate "vihārayogānvyākhyāsyāmaḥ' iti /
athavā vihriyanta iti vihārāḥ /
yogāś ca tatsaṃpādanopāyabhūtāsta eva rajjvādayaḥ /
atra kecinniyatadiksaṃyogādīnāṃ vedyādīnāmajñātadigviśeṣaiḥ puruṣairviharaṇaṃ kartum aśakyamiti digviśeṣajñāpanārthamādāveva diśaṃ lakṣaṇīkurvanti /
yathā'ha bhagavān kātyāyanaḥ-- "same śaṅkuṃ nikhāya śaṅkusaṃmitayā ravjjā maṇḍalaṃ parilikhya yatra lekhayoḥśaṅkagravacchāyā nipatati sā prācī /
tatra śaṅkuṃ nikhāya tadanantaraṃ ravjjābhyasya pāśau kṛtvā śakṅvoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya madhyamaśaṅkurevamuttarataḥsodīcī'' iti /

asyārthaḥ--atha yatra śucau deśe devayajanaṃ kīraṣyan bhavati taṃ deśaṃ jalena samīkṛtya madhye śaṅkuṃ nihatya śaṅkusaṃmitāmekataḥ pāśāṃ rajjuṃ kṛtvā śakṅau pratimucya tayā maṇḍalaṃ parilirūya maṇḍalarekhāyāṃ pūrvāhne yatra śakṅvagracchāyā nipatati tatra binduṃ kuryāt tau pūrvaparau bindū sā ca pracī dik /
bindvordvayoḥśaṅkuṃ nikhāya tadantaradviguṇāṃ rajjumubhayataḥpāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ kṛtvā śakṅvoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ kuryād evam uttarato 'pi lakṣaṇenāpāyamya śaṅkuṃ kuryāt /
tau śaṅkū dakṣiṇottarau sā udīcī digiti /
tathā jyotirjñāne /
iṣṭamaṇḍalamadhyasthaśaṅkucchāyāgravṭattayoḥ /
yogābhyāṃ kṛtamatsyena jñeye yāmyottare diśau' iti /
evamanyairapi bahuprakāraṃ diśāṃ grahaṇaṃ tatra tatroktamiti
prasiddhatvādevācāryeṇeha noktaṃ /
pramīyate 'neneti vyutpacyā pārśvamānyādīnāṃ pramāṇatve siddhe pramāṇāmiti paribhāṣyate //
āpastambaśulbasūtravyākhyā
sundararājīyā
āpastambena yo 'yaṃ vyaraci bhagavatā śulbasaṃjño gabhīraḥ praśno 'rthaṃ tasya bhāṣyaprabhṛtiṣu kathitaṃ vīkṣya kṛtsnam /
saṃkṣipyobdodhanārthaṃ kuśikakulanidhermādhavāryasya yaṣṭuḥ putraḥ śulbapradīpaṃ vivaraṇamadhunā sundaro nirmimīte //
vihāro viharaṇaṃ, caturaśrādirūpeṇa bhmeḥ karaṇam /
tasya yogāḥ upāyāḥ /
kapardibhāṣyam
yāvadāyāmaṃ pramāṇam
yāvadāyāmamityavyayībhāvaḥ /
yāvadavadhāraṇa iti /
kimatrāvadhāryate? āyāmaḥ /
āyāma eva pramāṇamiti na, tiryaṅbhānyakṣṇayā rajjū /
tābhyāmapi piharaṇasya śakyatvāt /
pramāṇasaṃjñāyāḥ prayojanaṃ "pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayedityāyāma saṃprajñānārtham /
karavindīyā vyākhya
yāvamāṇama.
yāvacchabdaḥ parimāṇavācī, āyāmaśabdo vistārapratiyogivacanaḥ /
"yāvadavadhāraṇe iti samāsaḥ /
yāvānāyāmastāvat pramāṇaṃ bhavati, kimatrāvadhāryate?
āyāmaparimāṇameva pramāṇamiti /
tadatrā'yāmasya dviguṇatvāttadāśrayabhūtarajjvādipramāṇam iti /
asya pramāṇaṃ tiryagādiṣu prayojanam,
kapardibhāṣyam
tadardhamabhyasyāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti
taditi pramāṇaṃ rāmṛśyate /
tadardhaṃ abhyasya prakṣipya pramāṇasyopari
aparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti /
abhyāsasahitaṃ pramāṇaṃ ubhayataḥ pāśau kṛtvāparasmin bhāge tṛtīye lakṣaṇaṃ tirañjanaṃ karoti /
āyāmasya ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ kuryāt //
pṛṣṭhyāntayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimitaṃ karoti
pṛṣṭhe bhavā pṛṣṭhyā /
tasyā antayoḥśaṅkū nihatya tayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya nimittaṃ karoti, lakṣaṇena prasārya yathā ṣaḍbhāgonā tiryaṅbhānī śiṣṭākṣṇayā rajjuḥ evamapasārayati /
nimittaṃ nihanyāt //
karavindīyā vyākhyā
tadardha karoti.
idānīṃ tāvadaiṣṭikasaumikapāśubandhikānāṃ prāyeṇa dīrghacaturaśratvāttadanurūpaṃviharaṇamucyate--
pramāṇamityeva tacchabdenāyāmabhūtaṃ pramāṇaṃ parāmṛśyate /
tasyārdhaṃ tadardhaṃ, abhyasanamuparikṣepaḥ, aparasmina paścāddhāvi nyāgantau, tṛtīye pramāṇārdhābhyāṃ saha tṛtīye, ṣaḍbhāgone--ṣaṣṭho bhāgaḥṣaḍbhāgaḥ tena bhāgena hīne tasminneva tṛtīye, lakṣaṇaṃ lakṣyate yena tallakṣaṇaṃ vimātavyakṣetrasya koṭiparijñānopāyabhūtaṃ cihnaṃ karoti
kuryāt, pṛṣṭhyāntayoḥ--vimātavyakṣetrasya madhyaṃ pṛṣṭhaṃ, kuta etadavagamyate?
tadavayaveṣu śroṇyaṃsapārśvavyapadeśādyathā śroṇyaṃsadeśapārśvānāṃ madhyaṃ pṛṣṭhaṃ epamidamapīti! tatra bhavā rekhā pṛṣṭhyā /
tadantayoḥśaṅkuṃ nikhāya rajjvantau pāśau kṛtvā tayorniyamya pratimucya lakṣaṇena cihnena dakṣiṇāpāyamya--dakṣiṇato 'pakṛṣya rajjuṃ tatra nimittaṃ kṣetrakoṭijñānahetuṃ śaṅkuṃ kuryāt /
kapardibhāṣyam
evamuttarato viparyasyetarataḥ sa samādhiḥ
evamudagapasārya pūrvavatkuryāt /
viparyasyetarataḥ pūrvesmācchaṅkāḥ pāśamunmucyāparasmin śakṅau pratimuñcet /
aparasmāc chaṅkāḥ pāśamunmucya pūrvasminpratimuñcet /
sa viparyāsaḥ /
taṃ kṛtvetarataḥ aṃsau tenaiva prathamakṛtena ṣaḍbhāgonena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsaṃ udagapasāryottaramaṃsamiti sa samādhiḥ /
uktena mārgaviśeṣeṇāpāditāḥ pārśvamānyādaya iti samādhiḥ /
karavindīyā vyākhyā
evamuttarato 'pi vikṛṣya rajjuṃ nimittaṃ kuryāt, viparyāso rajjvantayoḥ pūrvaṃ pāśaṃ paścime śakṅau paścimaṃ ca pūrvasmin kṛtvā itarataḥ kṛtanimittāt pradeśādanyatra tatra ca dakṣiṇata uttarataś ca vikṛṣya nimitte kuryāt /
etaduktaṃ bhavati--ayāmārthaṃ pramāṇe prakṣipya prakṣiptaṃ ṣoḍhā vibhajya tasmin antādārabhya pañcasu bhogeṣvatīteṣu lakṣaṇasyāntau pāśau kṛtvā pṛṣṭhyāntayoḥśaṅkuṃ nikāya tayoḥ pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ kuryāt, uttarato 'pyevameva vikṛṣya śaṅkuṃ kuryāt, rajjvantau viparyasyetarasminnapi pradeśe śaṅkudvayaṃ kuryaditi, nanu aparagrahaṇaṃ pūrvatṛtīye lakṣaṇavyāvṛcyarthaṃ kiṃ na syāt, tatrāpi tasyāvirodhādeva na syāt /
tarhi madhayamatṛtīyaṃ vyākartya pūrvāparayoḥ pradarśanārthaṃ bhaviṣyatīti cennaitatyadyevamiṣṭamabhaviṣyattarhi spaṣṭataraṃmadhyame tṛtīya ityevāvakṣyat, na cāsau tattathoktavān /
atha manyase? tadarthamabhayasyāparasminn ityukte 'bhyāsādanyat, pramāṇamaparaṃ pratīyate, sāmarthyāttatra tṛtīye lakṣaṇaṃ bhavatviti, naitadapi yuktaṃ--yadayamāgantvāyāmābhyāsaḥ iti
āgantvavayavasyākṣṇayārajjuśeṣatāṃ vakṣyati /
pahāvedimāne ca ṣaṭātriṃśikāyāmaṣṭādaśopa śamasyetyādau pañcadaśikenaivāpāyamya śroṇyaṃsānāṃ viharaṇaṃ vakṣyāti, tenātrābhyāsāganturevāparaḥ, tatra ṣaḍbhāgone nirañjanamiti vijñāyate /
nanu yadyāgantuparo 'paraśabdaḥ tarhi ṣaḍbhāgone lakṣaṇamityetāvadevālaṃ, kimarthaḥ
tṛtīyaśabdaḥ, naivāsya prayojanaṃ paśyāmaḥ, ucyate--astyevāsya prayojanaṃ, kuṃ tat, atrocyamā naviharaṇasya sarvābhyāsaviṣayatvakhyāpanārthaṃ, tatkathaṃ, atra tāvadācāryeṇa sarvajñena sarvānugrahakāriṇā prayuktasyākṣarāvayavasyāpi nānarthakatā yuktā, kiṃ punaḥ padasya /
ato mukhyayā vṛcyā yathā śabdor'thavān bhavati tathā vyākhyeyaḥ /
ata evāyaṃ śabda evaṃ vyākhyāyate--āgantusamānādhikaraṇībhūtatṛtīyaśabdasyāvayavabhūtatriśabdavācyena tritvena sābhyāsasya pramāṇasyāgantuparimitā yāvanto bhāgāḥsaṃbhavanti tāvatāṃ bhāgānāṃ sakhṅyā lakṣyate, tathā--ṣaḍbāgaśabdāvayavabhūtaṣaṭachabdavācyena ca ṣaṭtvena tadanurūpatvāya tritvalakṣitasakhṅyādviguṇībhūtābhāgasaṃkhṅyā lakṣyate /
etenāyamarthaḥsaṃpadyate--
sarveṣvabhyāseṣu sābhyāsasya pramāṇasyāgantuparimitā yāvanto bhāgāḥsampadyante tāvaddviguṇabhāgamāgantuṃ kṛtvā tasmin bhāgenaikena hīne lakṣaṇakaraṇamiti /

tadyathā--ardhābhyāse tāvadardhameko bhāgaḥ, pramāṇantu tattulyau bhāgau, adaḥsābhyāsasya pramāṇasyāgantutulyāstrayo bhāgāḥ, āgantau taddviguṇacchede tasya ṣaḍbhāgāḥ, tatra bhāgenaikena hīne lakṣaṇam, tathā āyāmābhyāse āyāma eko bhāgaḥ, ca tatsadṛśa eko bhāgaḥ /
tena sābhyāsasya pramāṇāsya dvau bhāgau taddviguṇacchede abhyāse catvāro bhāgāḥ /
tatra caturbhāgone lakṣaṇam /
tathā--tṛtīyābhyāse abhyāsa eko bhāgaḥ, pramāṇaṃ tattulyāstrayo bhāgāḥ, dviguṇacchede 'bhyāse 'ṣṭau bāgāḥ, tatrāṣṭabhāgone lakṣaṇam, evameva turīyādyabhyāse 'ṣṭau pramāṇasyābhyāsavaśenaiva bhāgakalpanam, āgantau taddviguṇasakhṅyayā bhāgaka lpanam, bhāgone lakṣaṇaṃ ca draṣṭavyam /
nanu yatrābhyāse 'bhyāsatulyatā pramāṇasya na sambhavati kathaṃ tatra pramāṇe cāgantau ca bāgakalpanaṃ lakṣaṇaṃ ca, yathādhikābhyāse chedanaṃ nyūnābhyase ca ?
ucyate--tatrāpyayameva prakāraḥ, kintu sābhyāsaṃ pramāṇamaṃśena ca sadṛśacchedaṃ kṛtvā āgantum api chedasakhṅyādviguṇasakhṅyayā chedaṃ kṛtvā tatra yāvadbhir aṃśairhīnaireko bhāgo hīno bhavati tāvadbhiraṃśairnyūne 'bhyāse nihañjanaṃ kuryāt, adhikābhyāse tāvaddviguṇābhyāse 'bhyāsa eko bhāgaḥ, pramāṇaṃ bhāgārthaṃ, tatrārdhena ca sadṛśacchede sābhyāse pramāṇe trayor'dhacchedāḥ, tatsakhṅyādviguṇacchede tatra ṣaḍardhacchedāḥ, teṣu dvābhyāmūnābhyāmeko bhāgo hīyata iti taḍhūne lakṣaṇaṃ syāt /
triguṇābhyāse 'bhyāsa eko bhāgaḥ, pramāṇaṃ tu tṛtīyāṃśakaḥ, tatsadṛśā abhyāse trayastṛtīyāṃ śakāḥ, tena sābhyāsasya pramāṇasya catvārastṛtīyāṃśāḥ, taddviguṇacchede āgantāvaṣṭau tṛtīyāśāḥ, tatra tribhiraṃśairūne lakṣaṇam /
evaṃ caturguṇābhyāseṣu bhāgānunnīya tadanuṃrūpamā gantau lakṣaṇaṃ kuryāt /
tathā tripādābhyāse 'bhyāsa eko bhāgaḥ, pramāṇaṃ tatsadṛśa eko bhāgastṛtīyāṃśaśva, aṃśena ca sadṛśacchede sābhyāsapramāṇe sapta tṛtīyāṃśāḥ, taistribhirūne tatra lakṣaṇam /
evam evānyeṣvapi sāṃśacchedeṣu bhāgakalpanaṃ lakṣaṇaṃ ca draṣṭavyam /
etadapi na vismartavyaṃ sarveṣvabhyāseṣvāgantubhāgaikyaṃ tadvaśenana pramāṇe bhāgaukyaṃ bhāgānekatvaṃ kevalāṃ śatvaṃ ceti, evamasya viharaṇasya sarvābhyāsaviṣayatvamavagantavyam /
yadyevam upapadyate, kuto jñāyate nyāyo 'ṅgaīkṛta iti, ucyate--āgantucaturthamāyāmaśvākṣṇayārajjuriti āyāmābhyāso 'bhyāsacaturthasyākṣṇayārajjuviśeṣatvapratipādanādardhābhyāsāyāmābhyāṃ siddhasya pañcadaśikāṣṭikayoḥsaptadaśikākṣṇayārajjurityāderviṣamābhyāsopanyāsācca jñāyate nyāyo 'yamaṅgīkṛta ityalamatirthaṃ, tiryaṅbhānyakṣṇayārajjuvivekārthaṃ ca, dakṣiṇottaragrahaṇaṃ kimarthaṃ, pradarśanārthaṃ tiraśvyāḥ, itarathā sadaḥprabhṛtiṣu virodhāt /
asya viharamasyānte 'nyasya pratipādanāyāhasa samādhiḥ /
dvipadamidam /
tacchabdena viharaṇamucyate, samādhyābhiprāyaḥ puṃlliṅganirdeśaḥ, saṃśabdaḥ samyagarthe samaśabdārthe vā, āṅ samantatobhāve, dadhātiḥ karotyarthe samaśabdārthe vā, āṅ samantatobhāve, dadhātiḥ karotyarthe, samyaganyūnānatiriktaṃ kṣetraṃ samantādāpādayatīti samādhiḥ, yadvā--samānānāmādhiḥ samādhiḥ /
pārśvamānyau tiryaṅbhānyau akṣṇayārajjuś ca parasparamanyonyasamāḥsaṃpādayatīti, caturdikṣu samaṃ kṣetramāpādayatīti samādhiḥ, ayamarthaḥ--
vimīyamānakṣetrasyānyunānatirekitvenāvasthānaṃ samādhānam, tacca samyagupāyasya viharaṇasya phalam, taddhetutvādviharaṇasya, hetuphalayorabhedopacāreṇa tadeva viharaṇaṃ samādhirityucyate, yoga iti ceti, kimarthamidamucyate? śrotṝṇāṃ pratipattiprarocanārthaṃ, yadedadṛktaṃ viharaṇaṃ sa samādhiḥ, samīcaḥ śroṇyaṃsān saṃpādayati tasmādidaṃ niḥsaṃdigdamanena vihartavyamiti //
kapardibhāṣyam
tannimitto nirhrāso vivṛddhirvā

1.3

nimittaṃ karaṇaṃ prakṛtiḥ iti paryāyāḥ /
tadeva nirañjanārthaṃ yasya sa tannimittaḥ /
nirhrāsaḥ tiryaṅbhānyāḥ /
vṛdvirvā tiryaṅbhānyā eva /
kimuktaṃ bhavati? uktena mārgeṇa prāgāyatāḥ tiryagāyatāḥsamāścaturaśrāḥ kṛtā ityarthaḥ /
karavindīyā vyākhyā
(tannimitvā)
taditi samādhirheturviharaṇamucyate--nimittaṃ kāraṇaṃ heturiti paryāyāḥ, nirhrāso 'pacayaḥ, vivṛddhirupacayaḥ, tau tannimittau syātāṃ, lāghavārthamidamucyate, mahati caturaśre vihṛte tadekadeśabhūtaṃ caturaśraṃ saṃpādīyatumicchan mahataścaturaśrasya śroṇyaṃsādisaṃsthita śaṅkvanirūpamabimata pradeśeṣu śaṅkūnnihatya śaṅkuṣu rajjuṃ prabaddhaca yāvadabhimataṃ prasārya tābhiralpaṃ caturaśraṃ sampādayet, vivṛddhau caturaśrapārśvamānyādibhiryāvadabhimatā dīrgharajjūḥ prabaddhya tāstatkūṭasaṃsthitaśaṅkvanurūpāḥ prasāryābhimatapradeśeṣu śaṅkuṃ nihatya tadantaraṃ gṛhṇīyāt, pṛṣṭhyāyāṃ karaṇīṣu cābhimatapradeśeṣu śaṅkuṃ nihatya tadanurūpāṇi nimittāntarāṇi kṛtvā rajjuḥ prasārya kṣetrasyāpacayamupacayaṃ vā kuryādityarthaḥ /
nirhrāsodāharaṇaṃ mahāvedyuttaravedidhiṣṇyādayaḥ /
vivṛdbhuyadāharaṇaṃ mahāvedyādayaḥ /
sundararājīyā
(tannimitvā.)
abhīṣṭakṣetrāyāmasaṃmitā rajjuḥ pramāṇam /
sā sarvamāneṣūbhayataḥpāśā prācī /
sā pūrvāparayoḥśaṅkvorniyatā bhavati /
saiva pṛṣṭhabhavatvāt pṛṣṭhyetyapi vyapadiśyate /
tadyāvadāyāmaṃ tāvadāyāme śulbāntare tasyārdhamabhyasyopari prakṣiṇya antayoḥ pāśau kuryāt /
tatra trīṇi pramāṇārdhani bhavanti /
teṣāmaparabhāgabhāvitṛtīyamardhdhaṃ ṣoḍhā mbhujya pāśādārabhya pañcasu bhāgeṣviti teṣu lakṣaṇaṃ kuryāt /
asya śulbasyāntau pṛṣṭhyāntayorniyamya kṛtena lakṣaṇena dakṣiṇā prasārya nimittaṃ karoti śaṅkuṃ nihanti /
evamuttarataḥ pāśau viparyasya pūrvānte 'pyevaṃ śaṅkum /
sa samādhiḥ sa eko vihārayogaḥ /
asyodāharaṇam--
"ṣaṭtriṃśikāyāmaṣṭādaśe' tyādi /
evaṃ kṛte yadi tiryaṅbhānyā nirhrāso vivṛddhirveṣyate so 'pi tannimittaḥ /
ye dakṣiṇottarā nimittabhūtāḥśaṅkavaḥ tāneva cihnīkṛtya kartavyāḥ /
nirhrāsasyodāharaṇam--"pañcadaśikenaikāpāyamyārdhena tataḥ' ityādi /
pracī tu sarvatra lokala eva grāhyā /
tatra bodhāyanaḥ "kṛttikāḥ khalvimāḥ prācīṃ na jahati kadācana /
tāsāṃ sandarśanena māpayedityekam /
śroṇāsandarśanenamāpayedityekam /
citrāsvātyorantarālena māpayedityaparaṃ' iti /
etani lakṣaṇāni deśaviseṣetu vyavatiṣṭhante, sarvadeśasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha kātyāyanaḥ "same kṣetre śaṅkuṃ nikhāya śaṅkusaṃmitayā rajjvā maṇḍalaṃ parilikhya yatra lekhayoḥśaṅkvagracchāyā nipatati sā prācī' iti /
lekhayoriti /
maṇḍalarekhayāḥ pūrvāpara bhāgayorityarthaḥ //
kapardibhāṣyam
āyāmaṃ vābhyasyāgantucaturtham āyāmaścākṣṇayā rajjus tiryaṅbhānīśeṣaḥ | vyākhyātaṃ viharaṇam

1.4

pramāṇaṃ vābhyasya āyāmamātrīṃ rajjumāyāme prakṣipya āgantoścaturthamabhyastacaturthaṃ bhāgaṃ āyāme saṃyojya lakṣaṇaṃ kṛtvā sapāda āyāmo 'kṣṇayā rajjuḥ /
śeṣaḥ--pādonāyāmaḥ /
sā tiryaṅbhānī /
vyākhyātaṃ viharāṇaṃ /
vistaraṇavidhiruktaḥ iyāṃstu viśeṣaḥ aṃsau pūrvaṃ māpayitavyau /
viparyasya śroṇī samamanyat /
vācoyuktibhedena vidānasyaitat prayojanam--āyāmatṛtīyamabhyasya pūrvasmiṃścaturthe 'ṣṭabhāgone lakṣaṇamityevamādīnāmupasaṅgahārtham /
tatra ślokaḥ--
agantvardhena cihnaṃ yadbhāgānatra karoti ca /
dhruvaṃ sa yāvadāgantu kṛtvaikone nirañcanm //
vikalpavidhinokte siddhe "vyākhyāta viharaṇam' iti kimarthamuktam? śulbāntaroktānāṃ saptamamamḍalādīnāṃ gauravapratipādanārdhamuktameva viharaṇaṃ laghīya iti pratipādayitum /
karavindīyā vyākhyā
asyaiva viharamasyāpātadarśanāyābyāsāntaramāha--(āyāmaṃ - śeṣaḥ)
āyāmapramāṇaṃ kṛtsnamabhāyasya kimataḥ kartavyaṃ, pūrvokta prakāreṇa lakṣaṇādi kuryādityabhiprāyaḥ /
ayamarthaḥ--āyāmamabhyasyāparasmin dvitīye caturthabhāgone lakṣaṇaṃ kuryāditi /
evaṃ kṛte satyāgantucaturthamāgantau caturthaṃ pratīkamāyāmaśvākṣṇayārajjuḥsyāt /
akṣṇayeti nipāto vibhaktipratirūpakaḥ koṇavācī. koṇagatā rajjurakṣṇayārajjuḥ, karmarajjurityarthaḥ /
śeṣaḥ akṣṇayārajjubhūtapratīkādanyāni trīṇi prīkāni /
tiryak mīyate anayeti tiryaṅbhānī, tiryagavaśtitā rajjuḥ /
rajjvabhiprāyaḥ strīliṅganirdeśaḥ /
vā śabdo 'bhyāsāntarasamuccayārthaḥ /
āyāmaṃ vā dbiguṇaṃ vā triguṇāṃ vā tṛtīyaṃ vā turīyaṃ vetyevamādyabhyāsaviśeṣārthaṃ vāghaṇam /
ayamrthaḥ--yāvatīrajjuḥ pramāṇaṃ tasmāt nyūnā tadadhikā vātatsamā vābhyasyate tatra tatra pūrvoktaprakāreṇa tāvatastavato vargān kṛtvā bhāgenaikena hīne lakṣaṇaṃ kṛtvā pṛṣṭhyāntayorantauniyamyetyādinā prakāreṇa viharediti /
eṣāmudāharaṇānyuttarasūtre darśayiṣyante /
nanuca lakṣaṇanimittararthaṃ rajjavāmapāyātāyāṃ lakṣaṇapūrvabhavinaḥ pramāṇādanantarasya ekasya bhāgasyākṣṇayārajjutā, bhāgāntarāṇāṃ tiryaṅbhākṣmayārajjustiryaṅbhānī śeṣa iti /
ucyate--prathamabhūter'dhābhyāse ṣaḍbhāgone lakṣamamityetāvanmātramityabhi matam, tāvatārdha ūnabhāgaḥ kimarthaḥ, kimabhyāso mūlato hīyate utāntataḥ, anye ca bhāgāḥ kimarthaṃ, te ca kuta iti na jñāyate, tatra niyamahetorabhāvāt /
apravṛttiraniyamo va syādihāgantucaturthamāyāmaśvākṣṇayārajjuḥ tiryaṅbhānī śeṣa iti ataḥsa eko bhāgo 'bhyāsamūlataḥ, itare bhāgasyākṣṇayārajjutve bhāgāntarāṇāṃ tiryaṅbhānitve ca pṛthagbhūtābhyāsa eva vaktavye kasmāttadviparītaṃ kṛtaṃ, ucyate--ardhābhyāsārdhāyāmābhyāsayonyāyamabhyāsaviṣaye sūtrāvayavairdraḍhayituṃ viparītaṃ kṛtam /
kiṃ cātrābhyāsasya ṣoḍhā vibhāge caturdhā vibhāge ca ekasya bhāgasyākṣṇayārajjutā bhāgāntarāṇāṃ sarveṣāṃ tiryaṅbhāni tā ca pratipadyate /
vyākhyātaṃ viharaṇamityatra vyākhyātameva viharaṇaṃ nānyadviharaṇamityayamarthaḥ, āgantau nyūgānāmanekaviṣayatve 'pi parvoktameva, viharaṇaṃ nānyadviharaṇamiti /
tatra ślokāḥ--
bhāgāḥsābhyāsamānasya yāvanto 'bhyāsasaṃmitāḥ /
dvistāvantaḥsyurāganatau tadekone 'tra lakṣaṇam // .1 //
te cet sabhyāsamānasya sāṃśāḥsyuḥsāṃśasaṃkhyayā /
chindyyāddviguṇayā'gantuṃ bhāgone 'traiva lakṣamam // .2 //
ūne 'dhike vā tvāgantau kathaṃ sābhyāsamānake /
bhāgānāṃ parikliptiḥsyāt kathaṃ vā syānnirañjanam // .3 //
samatā nyūnatādhikyo 'pyā gantau syātsadaikatā /
tadvaśena pramāṇe syurbhāgaikyāne kalāśatā // .4 //
āgantāvadhike mānaṃ kevalaṃśo bhavetsadā /
nyune bhāgaikyanānātve syātāṃ sāṃśe ca kevale // .5 //
tripādone tu sāṃśatvamardhone syānnirañjanam /
same bhāgaikyameva syādityevaṃ bhāgakalpanā // .6 //
sāṃśeṃ'śasadṛśacchedaṃ kṛtvā sābhyāsamānakam /
tacchedasaṅkhyādviguṇacchedamāgantumapyatha // .7 //
yāvādbhiraṃśairūne 'tra bhāgenaikena hīyate /
tāvadbhiraṃśairūne syādāgantau lakṣaṇakriyā // .8 //
yāvatāṃ pūraṇe 'bhyāso yena bhāgena hīyate /
lakṣaṇārtaṃ sa bhāgastaddvistāvadbhāgapūraṇam // .9 //
tṛtīyagrahaṇaṃ kurvan ṣaḍbhāgasahitaṃ muniḥ /
sābhyāsamānagān bhāgān dvikābhyāse 'tra manyate // .10 //
sābhyāsasya pramāṇāsya tredhākaraṇapūrvakam /
abhyāsasya tṛtīyatvamuktvā ṣaḍbhāginaṃ matam // .11 //
aṅgīkṛtya tu tatraikabhāgone lakṣaṇaṃ vyadhāt /
yadayaṃ tena sābhyāsamānabāgasdhasaṅkhyayā // .12 //
bhindyāddvigumayā'gantuṃ bhāgone syānnirañjanam /
anantaraṃ trisaṅkhyāyāṃ ṣaṭsaṅkhyāṃ vadatāmunā // .13 //
sābhyāsamānabhāgīyā saṅkhyā'gantau dviriṣyate /
tṛtīyaṣaḍbhāgokte dve yataḥsābhyāsagocare // .14 //
sābhyāsamānādabhyāsaṃ dviguṇacchedamāhatuḥ /
yadvaikasaṅkhyāsaṃyuktamūnabhāgasthasaṃṅkhyayā // .15 //
dviguṇīgṛtayā yā syādāgantau bhāgakalpanā /
yadvābhyāsārdhasadṛśabhāgaṃ sābhyāsamānakam // .16 //
kṛtvā tatsaṃkhyayā'gantuṃ chicvaikone 'tra lakṣaṇam /
tṛtīyaśabdasāmarthyādayaṃ nyāya utīryate // .17 //
pañcadaśikāṣṭikayorityāderuktireva ca /
pañcadaśikāṣṭikayoriti yatsāmyamānakam // .18 //
yaddvādaśikapañcatriṃśakayoriti vā param /
triguṇāgantutatpūrvatryaṃśābhyā mathavānvitaṃ // .19 //
parayuktaṃ pañcamābhyāṃ yadvā pañcaguṇānvitam /
ete viharaṇārthāyāyāmābhyāsasya gocare // 20 //
yataste na bhavetāṃ te abhyāsanyāyahetuke /
ardhābhyāse tathā'yāmābhāyāsāya tu parasparam // 21 //
sāpekṣāṅgavidhistadvannyāyasyāsya nibandhanam /
nānābhūte 'pi vā'gantau tadbhāge ca tathāvidhe // 22 //
nirañcanaṃ vidhiḥ kasmādbhāgenaikena varjite /
ardhabhyāse tu bhāgone lakṣaṇaṃ yat tṛtīyake // 23 //
taddūrīkṛtya cāyāmābhyāse tatphalabhāginaḥ /
triryaṅbhānyakṣṇayārajjuvivekasyaikabhāgakam // 24 //
āśritya nirṇayaṃ brūte tenaikone 'tra lakṣaṇam /
alamativistareṇa //
sundararājīyā
(āyāmaṃvā viharaṇam)
atha yogāntaramāha--
pramāṇamātre śulbe (pramāṇamevābhyaśca tāṃ rajjuṃ caturdhā saṃbhujya tṛtīyacaturthayormadhye lakṣaṇaṃ kṛtvā pūrvāparayoḥ pāśau pratimucya caturthamāyāmaśva) viharaṇakāle 'kṣṇayārajjuḥ kāryā /
śeṣaḥ pādona āyāmastiryaṅbhānīsthānīyaḥ /
etaduktaṃ bhavati--āyāmaṃ dviguṇaṃ kṛtvānyatarasminnarghe caturthabhāgena lakṣaṇamiti /
yathā gārhapatyaciterāyatane caturaratnau caturaratnimabhyaśca triṣvaratniṣu lakṣaṇamiti kṛtvā viharet /
vyākhyātamiti /
pṛṣṭhyāntayorantāvityādinā //
atremāvabh.ī ṣṭābhyāsayā rajjvā viharaṇārthau ślokau--
iṣṭāyāṃ pṛṣṭhyāyāmiṣṭāmāganturajjumabhyasyet /
abhyāsārdhasamānā yāvantoṃ'śāḥsahādhikāyāme // 1 //

abhyāsaṃ tāvaddhā saṃbhujyaikonite 'tra cihnaṃ syāt /
ekoṃ'śaḥsāyāmaḥ karṇastaryaṅktu śeṣaḥsyāt // 2 //
kapardibhāṣyam
dīrghasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī tiryaṅmānī ca yat pṛthagbhute kurutas tad ubhayaṃ karoti
dīrghacaturaśrasyetyarthaḥ /
samamaṇḍalasya pārśvamānyādīnām abhāvād viṣamacaturaśrāccāyāmāḥ parigṛhyante /
pārśvamānī tiryaṅbhānī kuruta iti nirdeśādakṣṇayārajjurityekavacananirdeśācca yasya caturaśrasya pārśvamānyekā tiryaṅbhānyekaivākṣṇayārajjuḥsaṅgṛhyate pārśvamānyā kṛte caturaśre yāvat kṣetraṃ bhavati tiryaṅbhānyā ca, tadubhayamakṣṇayārajjuḥ karoti--pārśvamānīkṣetraṃ tiryaṅmānīkṣetraṃ ca karotītyarthaḥ /
vakṣyati ca "trikacatuṣkayoḥ' ityādinā /
trikasya vargo nava (3n3u9);
catuṣkasya vargaḥ ṣoḍaśa (4n4u16) /
ṣoḍaśasu navake kṣipte (16a9u25)pañcaviṃśatiḥ /
pañcakā vargāḥ pañcaviṃśatiḥ (5u5n5)evaṃ savatra draṣṭavyam /
pṛthaggrahaṇaṃ saṃsargo mā bhūdityevamartham /
bhūtagrahaṇaṃ kimarthaṃ? pṛthakkuruta ityucyamāne saṃsargaviśeṣo 'pi syāt /
bhūtagrahaṇe satyetaddoṣo na bhavati /
tābhir jñeyābhir uktaṃ viharaṇam

1.5

tābhiruktābhistasṛbhiruktaṃ viharaṇam /
jñeyābhiḥ jñātuṃ śakyābhiḥ--manasā parikalpitābhiḥ /
uktena mārgeṇa viharedityathaḥ /
praugādiṣu karaṇaparijñānārthametatsūtramihāpyupakariṣyatītyatroktam /
karavindīyā vyākhyā
etadviharaṇaṃ kṣetrasamādhānāt samādhirityuktam /
asyasamādhihetutvaṃ darśayannāha--
(dīrghasya viharaṇam)
dīrghasya--dīrghacaturaśrasya, samasyeti ca sāmarthyāllabhyate, tadatrraivaṃ vyākhyāsyate--akṣṇayārajjustiryaṅmānī coktā, pārśvaṃ yayā mīyate sā pārśvamānī, yat pṛthagbhūte--nānābhūte, kurutaḥ--saṃpādayataḥ tadubhayamubhayakṣetraparimitaṃ ekaṃ kṣetraṃ karoti--saṃpādayatītyarthaḥ, dīrghasya caturaśrasya pārśvamānī svayameva pāśvamānī svayameva pārśvamānī tiryaṅnānīca bhūtvā yatkṣetraṃ karoti akṣṇayā rajjuḥsvayameva pārśvamānī tiryaṅ mānī ca bhūtvā tadubhayakṣetraparimitaṃ kṣetraṃ karoti /
tābhir jñeyābhiruktaṃ viharaṇaṃ--yā evaṃbhatāḥ pāśvamānītiryaṅmānyakṣṇayārajjavaḥ
tābhirjñeyābhirjñātuṃ śakyābhiḥ, uktaprakārapārśvamānītiryaṅmānyakṣṇayārajjūnāmanyatarayoḥ parimāṇajñānenānyatarā jñātuṃ śakyeti tā jñeyāḥ /
tatkathaṃ, yathā iyatkaraṇī pārśvamānī iyatkaraṇi tiryaṅmānīti jñāte 'kṣṇayārajjustadubhayaphalakṣetrakaraṇīti jñāyate /
evamiyatkaraṇī pārśvamānī iyatkaraṇyakṣṇayārajjuriti jñāte 'kṣṇayārajjuphalabhūtakṣetrāt pārśvamānīphalabhūtakṣetre śodhite śiṣṭakṣetrasya karaṇī tiryaṅmānīti jñāyate, tatheyatkaraṇī tiryaṅmānī iyatkaraṇyakṣṇayārajjuriti
jñāte 'kṣṇayārajjuphalabhūtakṣetrāttiryaṅmānīphalabhūtakṣetre śodhite śiṣṭakṣetrasya karaṇī pārśvamānīti jñātuṃ śakyate /
evametā jñeyāḥ, tābhirjñeyābhiruktaṃ viharaṇaṃ--yaduktaṃ viharaṇaṃ tattābhirjñeyābhirnājñeyābhirityarthaḥ, evamuktasya viharaṇasyasamādhihetutvamavagantavyamityabhiprāyaḥ /
athavā jñeyābhiḥ manasi kalpitumucitābhiḥ pūrvoktaṃ viharaṇaṃ kartavyam /
ayamarthaḥ--pārśvamānītiryaṅmānyakṣṇayārajjūnāṃ pramāṇaṃ jñātvā tiryaṅmānyakṣṇayārajjūbhayapramāṇāmekāṃ rajjuṃ mītvā tiryaṅmānyante lakṣaṇaṃ kṛtvā tayā pūrvoktaṃ viharaṇaṃ kartavyamiti /
pūrvoktānāmārdhābhyāsādīnāṃ kāni cidudāharaṇānyatrocyante /
ardhābhyāse tathā--dvādaśaṅgulapramāṇe ṣaḍaṅgulamabhyaste tadaṣṭādaśāṅgulam /
tatrāgantunā ṣaḍaṅgulena pramāṇe paricchinne sābhyāsasya pramāṇasya ṣaḍaṅgulāstrayo bhāgāḥ /
tatra bhāgasa yāstisraḥ, tābhistisṛbhiḥ
dviguṇābhiḥṣaḍbhirāgantau ṣaḍaṅgule cchinne tasyaiko bhāga ekaikamaṅgulaṃ /
tatra ṣaḍbhāgone lakṣaṇe kṛte bhāgenaikena sahita āyāmaḥ trayodaśāṅgulaṃ akṣṇayārajjuḥ śeṣāḥ pañcabhāgāḥ /
pañcāṅgulī tiryaṅmānī, tatra dvādaśāṅgulaṃ pramāṇam, caturaśrāṇi catuścatvāriṃśacchatamaṅgulikṣetrāṇi karoti /
tathā trayodaśāṅgulākṣṇayārajjuḥ, tadubhayamekonasaptatyādhikaśatamaṅgulikṣetrāṇi karoti /
āyāmābhyāse yathā--āyāmo dvādaśāṅgulaḥ /
āgantuś ca tāvāneva /
sābhyāsaśca pramāṇasyāgantuparimito dvau bhāgau /
taddviguṇasaṅkhyayā'gantau chinne tryaṅgulāścatvāra āgantau bhāgāḥ /
tatrāgantucaturthamāyāmaśvākṣṇayārajjuḥ pañcadaśāṅgulā, śeṣatiryaṅmānī navāṅgulā, tatra navāṅgulaikāśītimaṅgulikṣetrāṇi karoti, āyāmaḥ pūrvavadeva, pañcadaśāṅgulā akṣṇayārajjuḥ tadubhayaṃ pañcaviṃśatyadhikaśatamaṅgulikṣetrāṇi karoti /
āyāmadviguṇābhyāse yathā--āyāmo dvādaśāṅgulaḥ, dviguṇaścaturviṃśatyaṅgulaḥ, tatrābhyāsena pramāṇe paricchidyamāne abhyāsa eko bhāgaḥ, pramāṇaṃ tadardhaṃ, ardhenaikasmin paricchidyamāne trīṇyardhāni taddviguṇacchedāḥ, tatraikaikamardhaṃ caturaṅgulaṃ dve ardhe aṣṭāṅgule eko bhāgaḥ, tadane lakṣaṇaṃ, tena yuktaṃ pramāṇaṃ, viṃśatyaṅgulamakṣṇayārajjuḥ, tadna āgantau caturaṅgulaṃ pārśvacatuṣṭayaṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ, sā tiryaṅmānī tatra ṣoḍaśāṅgulā ṣaṭpañcāśacchatadvayamaṅgulikṣetrāṇi karoti, āyāmo dvādaśāṅgulaḥ, catuśvatvāriṃśacchataṃ tadubhayaṃ catvāriṃśacchatāni viṃśatyaṅgulākṣṇayārajjuḥ karoti, yadvābhyāsa eko bhāgaḥ pramāṇaṃ tadardhamekasmin bhāge dviguṇe dve saṃkhye, arghe dviguṇite dve ardhe /
tatraikā saṃkhyā trisaṃkhyayā'gantau caturviṃśatyaṅgule chinne tasyaikaiko bhāgaḥ aṣṭāṅgulaḥ, tenaikena sahitaṃ pramāṇaṃ, viṃśatyaṅgulā'kṣṇayayārajjurityāti pūrvoktameva /
tṛtīyābhyāse yathā--pramāṇaṃ caturviṃśatyaṅgulaṃ, tasyatṛtīyamaṣṭāṅgulaṃ, tasmiṃścaturviṃśatyaṅgulaṃ, tasmiṃścaturviṃśatyaṅgule prakṣipte sābhyāsaṃ pramāṇaṃ dvātriṃśadaṅgulaṃ, tatra sābhyāsasya pramāṇasyāganatusahitāśvatvāro bhāgāḥ, taddviguṇacchede āganturaṣṭabhāgāḥ, tatraiko bhāga ekāṅgulaṃ, tatra bhāgenaikena sahitaṃ pramāṇaṃ pañcaviṃśatyaṅgulaṃ, akṣṇayārajjuḥ saptāṅkulāni tiryaṅbhānī saikonapañcāśatkaroti /
caturviṃśatyaṅgulaṃ pramāṇaṣaṭsaptatiṃ pañcaviṃśatiḥ ṣaṭ śatāni ca karoti evamevābhyāsāntareṣvapi draṣṭavyam /
trikacatuṣkayorityādinā kānicidudāharaṇānyuttaratra svayameva vakṣyati /
alamati prasaṅgena /
sundararājīyā
(dīrghasyākṣṇa viharaṇam)
atha sanidānamanekaprakāraṃ viharaṇamāha------
dīrghasya caturaśrasya pārśvamānyā samacaturaśre kṛte yat kṣetraṃ saṃpadyate,yacca tiryaṅbhānyā tadubhayaṃ akṣṇayārajjvā samacaturaśre kṛte saṃpadyate kṣetraṃ /
trikacatuṣkayorityādyudā haraṇam /
evañcāsāṃ dvayorjñātayostṛtīyā jñātuṃ śakyate /
yathā pārśvamānītiryaṅbhānyorjñātayoḥ te pṛthagvargayitvā saṃyojya tadvargamlamakṣṇayārajjuḥ /
tathā pārśvamānyakṣṇayārajjvorjñātayoḥ akṣṇayārajjuvargātpārśvamānīvarṅga viśodhya (vi) śiṣṭasya mūlaṃ tiryaṅbhānī /
evaṃ tiryaṅbhānīvargaṃ viśedhya pārśvamānī /
evaṃ bhūtābhirjñeyābhiḥ pūrvoktaṃ viharaṇam /
trikacatuṣkayorityādīnyevodāharaṇāni /
pūrvayogāvapyasyaiva prapañcau //
kapardibhāṣyam
caturaśrasyākṣṇayārajjurdvistavatīṃ bhūmiṃ karoti | samasya dvikaraṇī

1.6

pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayet tac caturthenātmacatustriṃśonena saviśeṣaḥ

1.7

samasya dvikaraṇī /
samasya caturaśrasya akṣṇayārajjuḥ samacaturaśrasya kṣetraṃ yāvadbhavati tasya dviguṇaṃ karoti /
samasya grahaṇaṃ kimartham? dīrghanivṛcyarthamiti cenna, uktārthatvāt /
akṣṇayārajjorabhāvānmaṇḍalasyāprasaṅgaḥ /
sarvātmanā samasya pratipacyarthamiti, tadapyaprayojakam /
akṣṇayārajjurityekavacananirdeśāt /
pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayet pramāṇaṃ tṛtayiṃ prakṣipet /
taccaturthena /
taditi prakṣiptatṛtīyaṃ parāmṛśyate /
tṛtīyaṃ svacaturthena varghayediti śeṣaḥ /
ātmacatustriṃśonena--etat caturthasya viśeṣaṇam, taccaturthaṃ catustriṃśaddhā vibhajyaikaṃ bhāgamutsṛjya śiṣṭenetyarthaḥ /
(1a1ñ3a1ñ34-1ñ3n4n34u1.4142156)
saviśeṣaḥ--saviśeṣa iti saṃjñā /
evaṃ saṃvargitasya saha viśeṣaṇa vartata iti anvarthā saṃjñā /
dvādaśe catvāri caturṣu ekaṃ catustriṅkṣaddhā vibhajya ekaṃ bhāgamutsṛjya, evaṃ tilonasaptadaśāṅgulaṃ bhavati /
dvādaśāṅgulasya tilavargaḥ ; ekaṃ niyutaṃ ṣaḍayutāni ṣaṭ sahasrāṇi catvāri śatāni ṣaṣṭiḥ catvārīti (166464) tilapramāṇāni saptadaśāṅgulamānasya tilonasya tilavargaḥ-- trīṇi niyutāni trīṇi niyutāni trīṇyayutāni dve sahasre nava śatāni vaṃśatirnava ca (332929) atraikatrikayoḥśeṣo na bhavatīti veṇoḥsaviśeṣe gṛhyamāṇe daśatilakṣetrāṇyatiriktāni /
tena nīvāraśūkārdhamātramapyatiriktaṃ bhavati /
tasmādviśeṣa iti vyavahārārthameva bhaviṣyatīti pragaṇayya saṃjñā kṛtācāryeṇa //
athāparam
vihāraṃ vakṣyāma iti śeṣaḥ /
pramāṇamātrīṃ rajjum ubhayataḥ pāśāṃ karoti
yatpramāṇaṃ caturaśraṃ kartumicchati tāvatpramāṇāṃ rajjumubhayataḥpāśāṃ kṛtvā-
madhye lakṣaṇam ardhamadhyamayoś ca pṛṣṭhyāyāṃ rajjum āyamya pāśayorlakṣaṇeṣviti śaṅkūn nihaty upāntyayoḥ pāśau pratimucya madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya śaṅkuṃ nimittaṃ karoti | madhyame pāśau pratimucya, uparyupari nimittaṃ madhyamena lakṣaṇena dakṣiṇamaṃsam āyacchet | unmucya pūrvasmād aparasmin pratimucya madhyamenaiva lakṣaṇena dakṣiṇāṃ śroṇim āyacchet | evamuttarau śroṇyaṃsau

Original text: Āpastambaśulbasūtra with the commentaries of Kapardin, Karavinda and Sundararāja · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc