આપસ્તમ્બશુલ્બસૂત્ર · અધ્યાય 2

પ્રથમઃખણ્ડઃ
મધ્યે લક્ષણમર્ધમધ્યમયોશ્વ--પાશલક્ષમયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પાશયોર્લક્ષણેષ્વિતિ શઙ્કું નિહત્ય, ઉપાન્ત્યયોર્દ્વિતીયચતુર્થયોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય મધ્યમેન લક્ષણેન દક્ષિણાપસાર્ય, નિમિત્તં સાધ્યનિમિત્તં કાકપદં કૃત્વા, મધ્યમે પાશૌ પ્રતિમુચ્ય, ઉપર્યુપરિ કાકપદં તેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિણાપસાર્ય, શુઙ્કં નિહત્ય, તસ્મિન્નેકતરં પાશં પ્રતિમુચ્ય, પૂર્વસ્મિન્ શઙ્કાવિતરં પાશન્તેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિમમંસમાયચ્છેત્ ।
તત્ર શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
સ દક્ષિણાસઃ ।
એવમુત્તરતઃ પૂર્વસ્માત્પાશમુન્મુચ્યાપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય, તેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિણા શ્રોણી ।
એવમુત્તરતઃ પક્ષઃ ।
તત્ર ઇયાન્વિશેષઃ--શ્રોણી પૂર્વં પશ્ચાદંસઃ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
નનુ ચતુરશ્રસ્યેતિ કથં લભ્યતે? તત્કરણીભૂતપાર્શ્વમાન્યાદિદર્શનાત્ ।
સમસ્યેતિ કથં? કુરત ઇતિ દ્વિવચનનિર્દેશાત્, અક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યેકવચનનિર્દેશાચ્ચ ।
કુરુત ઇતિ દ્વિવચનનિર્દેશે કૃતે સતિ એકપ્રકારા પાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ભાની ચોતિ ગમ્યતે ।
તથાક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યેકવચનનિર્દેશાત્ સાચાપ્યેકપ્રકારોતિ જ્ઞાયતે ।
વિષમો ઽપિ દીર્ઘચતુરશ્રો વિદ્યત એવ ।
યક્યાક્ષ્ણયારજ્જૂ અન્યોયં સમે ભવતઃ સ નિવર્ત્યતે ।
સમસ્યેતિ લભ્યતે ।
પૃથગ્ગ્રહણસ્ય સંસર્ગવિશેષણત્વનિવૃચ્યર્થમ્ ।
દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિયત્કરોતીત્યુક્તં, સમસ્ય સા કિયત્કરોતીત્યત આહ--
(ચતુરશ્ચ કરોતિ)
સમસ્ય ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુદ્દ્વિંસ્તાવતીંદ્વિગુણાં ।
યસ્યા ભૂમેરિયમક્ષ્ણયારજ્જુઃ તાવદ્દ્વિગૂણાં ભૂમિં કરોતિ ।
દ્વિગુણાયા ભૂમેઃ કરણીભવતીત્યર્થઃ ।
દ્વિસ્તાવતીતિ મયૂરવ્યંસકાદિલક્ષણઃસમાસઃ ।
નન્વક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યેકવચનનિર્દેશાત્ સમચતુરશ્રા "અનુપપદત્વા ચ્છબ્દસ્યેતિઽ ન્યાયાચ્ચ દ્વિતીયાપિ તાદૃશ્યેવેતિ વિજ્ઞાયતે ।
તેન સમસ્યેયં ન વિષમસ્યેતિ ગમ્યતે ।
અતઃ કિમર્તં સમશબ્દઃ? ।
ઉચ્યતે--એવં તર્હિ મિશ્રણાર્થઃ સમશબ્દઃ ।
દ્વિસ્તાવીં ભૂમિં યુગપદેવ એકીકૃત્ય કરતીતિ ।
ઉત્તરાર્થો વા સમ શબ્દઃ ।
નનુ પૂર્વસૂત્ર એવ દીર્ઘશબ્દમપહાય ચતુરશ્રસ્યેત્યસ્તુ તેનાસ્યાપિ સિદ્ધિર્ભવત્યેવ, સત્યં--તથાસત્યુક્તન્યાયેન સમસ્યૈવ તત્સ્યાભ દીર્ઘસ્ય, તસ્માત્ પૃથગેવમેવ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રકૃતોપજીવનેન સંજ્ઞાં વિધાતુમાહ--
(સવિસેષઃ.)
સમસ્ય ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ સા દ્વિકરણીસંજ્ઞા ભવતિ ।
અન્વર્થૈષા સંજ્ઞા, દ્વયોઃકરણી દ્વિકરણીતિ ।
નનુ પૂર્વસૂત્રેણૈવ દ્વિકરણીત્વે સિદ્ધે અયુક્તા સંજ્ઞા, સત્યં, દ્વિકરણીત્વં સિદ્ધન્તથાપિ દીર્ઘત્રિકોણાદીનામપિ દ્વિકરણ્યઃસન્તિ, તત્ર દ્વિકરણીત્યુક્તે અસ્યા એવ ગ્રહણં યથા સ્યાદિત્યેવમર્થં સંજ્ઞા ।
નનુ સા દ્વિકરણીત્યેવ વક્તવ્યં, સમગ્રહણં કિમર્થં? વક્ષ્યમાણાપિ સંજ્ઞા સમદ્વિકરણીવિષયા યથા સ્યાદિતિ ।
સમગ્રહણસ્ય પૂર્વસૂત્રવિષયત્વે અત્ર સામર્થ્યાત્તત્સિદ્ધિઃ ।
દ્વિકરણ્યા એવ પ્રકારાન્તરમાહ--
સમચતુરશ્રસ્ય પ્રમાણમાયામં તત્તૃતીયેન વર્ધયેદ્વૃદ્ધિં ગમયેત્, તચ્ચ તૃતીયં સ્વચતુર્થેંન તૃતીયસ્ય ચતુર્થભાગેનેત્યર્થઃ ।
આત્મચતુસ્ત્રિશોનેન આત્મશબ્દેન ચતુર્થો ભાગઃ પરામૃશ્યતે ।
વર્ધયેદિત્યેવ, સ વિશેષઃ--તસ્ય વિશેષ ઇતિ સંજ્ઞા ।
તૃતીયાદિના યેન વૃદ્ધં પ્રમાણં તસ્ય વિશેષસંજ્ઞા ।
યથા--દ્વાદશાઙ્ગુલં પ્રમાણં ચતુરઙ્ગુલેન વર્ધયેત્, તચ્ચતુરઙ્ગુલમેકાઙ્ગુલેન તિલોનેન વર્ધયેત્ ।
ચતુર્વિંશત્તિલાઃ પૃથુસંશ્લિષ્ટા અઙ્ગુલિરિતિ પ્રમાણવિદો મન્યન્તે ।
વક્ષ્યતિ, "અર્ધે તદ્વિશેષમભ્યસ્ય બાહ્યવિશેષાભ્યાં પરિગૃહ્ણીયાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
કથં, મધ્યમે સવિશેષં પ્રતિમુચ્ય ચતુર્થેન ચતુર્થસવિશેષેણેત્યેવમાદિ ।
અત્ર સહ વિશેષેણ વર્તત ઇતિ સ વિશેષઃ ।
વિશેષસહિતં પ્રમાણમેવ સવિશેષ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
કિમર્થં મહતી સંજ્ઞા, અન્વર્થૈષા યથા સ્યાદિતિ, તત્કથં વિપૂર્વઃશિષિરતિશયવાચી, " શિષિરસર્વોપાદાને, વિપૂર્વો ઽતિશયે ઽ ઇત્યુપદેશાત્ ।
અક્ષ્ણયારજ્જુભૂતદ્વિકરણ્યાઃ પ્રમાણાતિરિક્તાદંશાત્ કિઞ્ચિદ્વિસિષ્યતે અતિરિચ્યત ઇતિ વિશેષઃ ।
યદ્વા તતઃ કિઞ્ચિત્ ક્ષેત્રં વિશેષયતિ અતિરેચયતિ માનકાલ ઇતિ વા વિશેષઃ ।
તથાહિ--ચતુસ્ત્રિંશત્તિલા અઙ્ગુલિરિત્યુક્તમ્ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલસ્ય તિલવર્ગઃ--એકં નિયુતં ષડયુતાનિ ષટ્ સહસ્રાણિ ચતુવારિ શતાનિ ।
તિલોનસપ્તદશાઙ્ગુલસ્ય તિલવર્ગઃ--ત્રીણિ નિયુતાનિ ત્રીણ્યયુતાનિ દ્વે સહસ્રે નવ શતાનિ વિંશતિર્નવ ચ તિલપ્રમાણાનિ ચતુરશ્રક્ષેત્રાણિ ।
અત્રૈકં તિલં ચતુરશ્રક્ષેત્રદ્વિગુણાદતિરિચ્યતે ।
તતસ્તસ્ય વિશેષ ઇતિ સંજ્ઞા ।
વેણુના સવિશેષેણ મીયમાને ઽગ્નૌ પ્રમીયમાને ત્વાત્મનિ યત્ ક્ષેત્રમતિરિચ્યેત તેન નીવારશૂકમાત્રમપિ સર્વથાતિરિક્તં ન ભવતિ તન્નથૂને તતો ઽલ્પતરમિતિ દ્વિકરણીકાર્યે સવિશેષવ્યવહારઃ ।
ઇદાનીં પ્રાસઙ્ગિકમેકં વિહરણં વ્યાખ્યાય વિહરણાન્તરમાહ--
(અથાપરંઅશ્રોણ્યંસૌ)
અથાપરં વિહરણં--વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ શેષઃ, પ્રમાણમાત્રીં અયામમાત્રીં રજ્જું ઉભયતઃપાશાં આદ્યન્તયોઃ પાશયુક્તાં, મધ્યે લક્ષણં નિરઞ્જનાર્થં, અર્ધમધ્યયોઃ પૂર્વાર્ધમધ્યે અપરાર્ધમધ્યે ચ લક્ષણદ્વયં નિરઞ્જનં કૃત્વા પૃષ્ઠ્યાયાં માતવ્યભૂતલમધ્યલેખાયાં રજ્જુમાયમ્ય--પ્રસાર્ય પાશયોર્લક્ષણોષ્વિતિ પઞ્ચ શઙ્ક્વોઃ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય મધ્યેન નિરઞ્જનભૂતેન દક્ષિણાપાયમ્ય, નિમિત્તં--ચિહ્નં કરોતિ ।
નિમિત્તં દિક્સંદર્શનાર્થમ્ ।
મધ્યમે શઙ્કૌ પાશૌ પ્રતિમુચ્ય, ઉપર્યુપરિનિમિત્તં તસ્યોપરિષ્ટાદાસન્નતરં દક્ષિણાપાયમ્ય, રજ્જું તદન્તે શઙ્કું નિકાય, મધ્યમાચ્છઙ્કોઃ પાશાવુન્મુચ્ય, દક્ષિણશઙ્કાવેકં પાશં પ્રતિમુચ્ય, પૂર્વસ્મિન્ શઙ્કાનિતરં પાશં પ્રતિમુચ્ય, નિરઞ્જનેન દક્ષિણમંસં પ્રત્યાયચ્છેત્ ।
રજ્જું યથા દક્ષિણાંસઃસંપદ્યતે તથાછઽઽયચ્છેત્ ।
એવમેવ દક્ષિણાં શ્રોણિમાયચ્છેદિત્યેવમાદીનિ ઉન્મુચ્ય, પૂર્વસ્માદિત્યાદીન્યુત્તરાણિ સૂત્રાણિ ।
પઞ્ચશઙ્કુરયં યોગઃસમચતુરશ્રવિષયઃ ॥
સુન્દરરાજીયા
(ચતુરશ્ચ કરોતિ)
ચતુરશ્રસ્યેત્યવિશેષાત્ સમસ્યેત્યત્રાપિ સંબધ્યતે ।
અથવા ઉત્તરસૂત્રગતં સમસ્યેતિ પદમત્રાપિ સંબધ્યતે ।
સમસ્ય દ્વિકરણી ।
અનન્તરોક્તા સમસ્ય ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ દ્વિકરણીસંજ્ઞિસા ।
તાવતોર્દ્વયોઃ ક્ષેત્રયોઃ કરણાત્ ।
તસ્ય જ્ઞાનોપાયમાહ--
(પ્રમાણંઅશોનેન.)
યથા--દ્વાદશાઙ્ગુલસ્ય પ્રમાણસ્ય તૃતીયં ચતુરઙ્ગુલં, તસ્ય ચતુર્થમઙ્ગુલિઃ અઙ્ગુલેશ્વતુસ્ત્રિંશો ભાગસ્તિલમાત્રમ્ ।
એવં દ્વાદશાઙ્ગુલસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્તિલોનસપ્રદશાઙ્ગુલા ।
તથા અષ્ટાચત્વારિંશદઙ્ગુલસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ ચતુસ્તિલોના અષ્ટષષ્ટ્યઙ્ગુલેત્યાદિ ।
(સવિશેષઃ.)
યો ઽક્ષ્ણયારવ્જ્જા પ્રમાણાદતિરિક્તો ઽંશઃ સ વિશેષસંજ્ઞઃ ।
"અર્ધે તદ્વિશેષમભ્યસ્યઽ ઇત્યાદ્યુદાહરણમ્ ॥
(અથાપરંઅશ્રોણ્યંસૌ)
અર્ધયોર્મધ્યે અર્ધમધ્યે ।
ઉપાન્ત્યયોઃ-દ્વિતીયચતુર્થયોઃશઙ્ક્વોઃ ।
નિમિત્તં--ચિહ્નમ્ ।
સ્પષ્ટમન્યત્ ।
એષ યોગઃસમચતુરશ્ચવિષયઃ ।
એવમુત્તરતઃ ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
અથાપરોયોગઃ
વિહરણાવિશેષઃ ઇત્યર્થઃ ॥

પૃષ્ઠ્યાન્તયોર્ મધ્યે ચ શઙ્કૂન્ નિહત્યાર્ધે ઽર્ધે તદ્વિશેષમ્ અભ્યસ્ય લક્ષણં કૃત્વાર્ધમગમયેત્ । અન્ત્યયોઃ પાશૌ કૃત્વા મધ્યમે સવિશેષં પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્ન્ ઇતરં લક્ષણેન દક્ષિણમઙ્કમ્ આયચ્છેત્ । ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદ્ અપરસ્મિન્ પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેનૈવ દક્ષિણાં શ્રોણિમ્ આયચ્છેત્ । એવમ્ ઉત્તરૌ શ્રોણ્યંસૌ

ચતુરશ્રપ્રમાણાન્તયોઃશઙ્કું નિહત્ય તયોર્મધ્યે ચ શઙ્કું નિહત્ય અર્ધે--પ્રમાણાર્ધે, તદ્વિશેષં--તસ્યાર્ધસ્ય વિશેષં, પ્રમાણં તૃતીયેન વર્ધયેદિતિ ન્યાયેન લક્ષણં કૃત્વા પુનરાગમયેત્ પ્રક્ષિપેત્ ।
અન્ત્યયોઃ પાશૌ કૃત્વા મધ્યમે શઙ્કૌ સવિશેષં પાશં પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્ શઙ્કૌ ઇતરં પાશં પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણેનાપસાર્ય શઙ્કું નિહન્યાત્ ।
સ દક્ષિણાંસઃ ।
પૂર્વસ્માચ્છઙ્કોઃ પાશમપરસ્મિન્ શઙ્કૌ પ્રતિમુચ્ય તેનૈવ લક્ષણેન દક્ષિણં શ્રોણિમાયચ્છેત્ ।
તેનૈવોદગપસાર્ય ઉત્તરાં શ્રોણિં વિપર્યસ્યોત્તરમંસમ્ ॥
યોગદ્વયમિદં સમચતુરશ્રસ્ય સમ્યક્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(અથાપરો શ્રોણ્યંસૌ)
પ્રમાણમાત્રીં રજ્જુમિત્યેવ, વિહરણોપાયો યોગ ઇત્યુક્તં, પૃષ્ઠ્યાન્તયોઃ મધ્યે ચ શઙ્કું નિહત્ય ।
વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
અર્ધેપ્રમાણામાત્રચા રજ્જ્વા અર્ધે તદ્વિશેષમભ્યસ્ય સંયોજ્ય લક્ષણં કૃત્વા સૂત્રસવિશેષાર્ધાન્તે અર્ધં આગમયેત્ શિષ્ટં યથા પ્રમાણં ભવતિ તથાઽગમયેત્, અયમર્થઃ--અર્ધદ્વિકરણીમાત્રીં કેવલાર્ધમાત્રીં ચ એકાં રજ્જું મીત્વાર્ધદ્વિકરણી માત્રે લક્ષણં કૃત્વા રજ્જ્વન્તૌ પાશૌ કૃત્વા મધ્યમે શઙ્કૌ સવિશેષમર્ધં પ્રતિમુચ્ય પૂર્વસ્મિન્ શઙ્કૌ કેવલમર્ધં પ્રતિમુચ્ય લક્ષણેન દક્ષિણમંસમાયચ્છેત્--કુર્યાત્ ।
ઉન્મુચ્ય પૂર્વસ્માદિતિ સ્પષ્ટાર્થઃ ।
અયમપિ યોગઃસમચતુરશ્રવિષય એવ ।
અર્ધે તદ્વિશેષમિતિ પ્રમામસવિશેષયોઃ પ્રસ્તુતત્વાત્ પ્રસઙ્ગેનોચ્યતે ।
સુન્દરરાજીયા
(અથાપરો શ્રોણ્યંસૌ)
અર્ધે--પ્રમાણાર્ધમાત્રે શુલ્બે ।
તદ્વિશેષંઅર્ધસ્યૈવ વિશેષં અભ્યસ્ય તદ્વિશેષાન્તે લક્ષણં કૃત્વા અન્યદર્ધં નિર્વિરોષમાગમયેત્ ।
યથા--ગાર્હપત્યચિતેઃ ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાયા અન્તયયોર્મધ્યે ચ શઙ્કૂન્નિહત્ય અર્વે ઽષ્ટાચત્વારિંશદઙ્ગુલે તદ્વિરોષં ચતુસ્તિલોનં વિંશત્યઙ્ગુલમભ્યસ્ય લક્ષણં કૃત્વાન્યદર્ધં અષ્ટાચત્વારિંશદઙ્ગુલં સંયોજયેત્ ।
એવં ચતુસ્તિલોનષોડશકોત્તરશતાઙ્ગુલં શુલ્બમ્ ।
અન્તયોરિત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
પ્રમાણં તિર્યગ્ દ્વિકરણ્ય્ આયામસ્ તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્ ત્રિકરણી

પ્રમાણં--પ્રક્રમાદેસ્તિર્યઙ્નાની ।
દ્વિકતણી--પાર્શ્વમાનીતસ્યૈવ પ્રક્રમાદેઃ ।
તસ્યૈવંભૂતસ્ય દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્ત્રિકરણી--ત્રિગુણાં ભૂમિં કરોતિ ।
તસ્ય તિર્યઙ્ભાનીભૂદસ્ય ।
કથં ? પ્રમાણમેકં કરોતિ પાર્શ્વમાની દ્વિકરણી સા દ્વૌ કરોતિ ।
તદુભયમક્ષ્ણયારજ્જુઃ કરોતિ ।
તદુક્તં દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ ।
ઇતિ--
તૃતીયકરણ્યેતેન વ્યાખ્યાતા । વિભાગસ્તુ નવધા

એતેનૈવ માર્ગેણ તૃતીયકરણી વ્યાખ્યાતા ।
અનયૈવ ત્રિકરણ્યા તૃતીયકરણ્યપ્યવગન્તું શક્યેત્યર્થઃ ।
કથમિત્યાહ--ત્રિકરણીક્ષેત્રં નવધા વિભજ્ય એકં ભાગં ગૃહ્ણીયાત્ ।
પ્રમાણતૃતીયં ભવતિ ।
ત્રિકરણ્યાઃ તૃતીયં કરોતિ ।
તત્ર શ્લોકઃ--
અક્ષ્ણારજ્જુસ્ત્રિકૃત્પ્રોક્તા પ્રમાણસવિશેષયોઃ ।
અસ્યા એવ તૃતીયં તુ તૃતીયકરણીં વિદુઃ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(પ્રમાણંઅત્રિકરણી)
પ્રમાણદ્વિકરણ્યક્ષ્ણયારજ્જવ ઉક્તઃ ।
યસ્ય ચતુરશ્રસ્ય પ્રણાણં તિર્યઙ્ભાની દ્વિકરણી પાર્શ્વમાની તસ્ય ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પ્રમાણપાર્શ્વમાની તિર્યઙ્ભાની ક્ષેત્રસ્ય ત્રિકરણીભવતિ ॥
તૃતીયકરણ્યેતેન વ્યાખ્યાતા ।
ત્રિકરણીવ્યાખ્યાને તૃતીયકરણ્યપિ વ્યાખ્યાતા ।
કથં ? તૃતીયં તિર્યાગ્દ્વિકણ્યાયામઃ, તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્તૃતીયકરણી ।
તૃતીયકરણ્યવગમાયાહ
(વિભાગસ્તુ નવધા)
તૃતીયકરણ્યવગમે ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
ક્ષેત્રસ્ય નવધા વિભાગઃ કાર્યઃ, કસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ? પ્રમાણક્ષેત્રસ્ય ત્રિકરણીક્ષેત્રસ્ય વા ।
અયમર્થઃ--યસ્ય ક્ષેત્રસ્ય તૃતીયકરણી સાધ્યતે તત્ ક્ષેત્રં નવધા વિભજ્ય તત્રકૈસ્ય ભાગસ્ય પાર્શ્વમાનીં તિર્યઙ્ભાનીં કૃત્વા તસ્યૈવ ભાગસ્યાક્ષ્ણયારજ્જું પાર્શ્વમાનીં કૃત્વા તાભ્યાં ચતુરશ્રે કૃતે ચતુરશ્રે નવધા વિભક્તે તત્રૈકસ્ય ભાગસ્ય કરણીપ્રમાણચતુરશ્ચક્ષેત્રસ્ય તૃતીયકરણી ભવતિ ।
સ ચ વિભાગઃ પ્રમાણક્ષેત્રતૃતીયમિતિ પ્રદર્શનમ્ ।
એતેન ચતુષ્કરણીચતુર્થકરણીપ્રભૃતીનામપિ ।
તથાહિ--પ્રમાણં તિર્યક્ ચતુષ્કરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચકરણી ।
તથા પ્રમાણં તિર્યક્પઞ્જકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્મયારજ્જુઃ ષટ્કરણીત્યાતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાહિદ્વિકરણી તિર્યઙ્ભાની ત્રિકરણ્યાયામઃ તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચકરણી ।
તિર્યઙ્ભાની દશકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચદશકરણીત્યાદ્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા તુરીયં તિર્યક્ ત્રિકરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુસ્તુરીયકરણી ।
તથા પઞ્જમં તિર્યક્ચતુષ્કરણ્યાયામસ્તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃ પઞ્ચમકરણીત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ત્રિકરણીતૃતીયકરણ્યોઃસૌત્રામણ્યાદાવુપયાગેઃ ।
નનુ દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યનેન ત્રિકરણીતૃતીયકરણીપ્રભૃતયઃ સિદ્ધાઃ ।
તત્કિમર્થં ત્રિકરણ્યાદિકરણીવિધિરારભ્યતે ।
ઉચ્યતે--દ્વિપ્રકારાઃ કરણ્યઃ, શુદ્ધમૂલા અશુદ્ધમૂલાશ્ ચ ।
શુદ્ધં મૂલં યાસાં તાઃશુદ્ધમૂલાઃ ।
દ્વાભ્યાં ચત્વારિ, ત્રિભિર્નવેત્યાદિવક્ષ્યમાણાશ્વતુષ્કરણીનવકરણીપ્રભૃતયઃ તાસાં તુ સર્વદા દ્વિકરણી ત્રિકરણી પઞ્ચકરણીત્યેવ વ્યપદેશ ઇતિ પ્રદર્શયિતુમિદમુચ્યતે, દ્વયોઃ કરણી દ્વિકરણી, ત્રયાણાં કરણી ત્રિકરણી, ચતુર્ણાં કરણી ચતુષ્કરણી, પઞ્ચાનાં કરણી પઞ્ચકરણીતિ ।
કિઞ્ચ દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિત્યનેન સામાન્યેન નાઞ્જસા ત્રિકરણીપ્રભૃતીનામવગતિર્ભવતિ ।
ઉક્તપ્રકારેણ સંપન્નાનાં કરણીનાં તેન સંવાદમાત્રં ભવતિ ।
તદ્યુજ્યત એવ દ્વિકરણ્યાદિકરણીવિશેષવિધ્યારમ્ભઃ ।
સુન્દરરાજીયા
અથ ત્રિકરણીમાહ
(પ્રમાણંઅત્રિકરણી)
યથા દ્વાદશાઙ્ગુલા તિર્યઙ્ભાની તદ્દ્વિકરણી તિરોનસત્પદશાઙ્ગુલા પાર્શ્વમાની ।
એવં દીર્ઘચતુરશ્રે કૃતે તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્વિંશત્યઙ્ગુલયઃસત્પવિંશતિતિલાશ્ ચ ।
સા ત્રિકરણી પ્રમાણપરિમિતં ક્ષેત્રં ત્રિગુણં કરોતિ ॥
(તૃતીયકરણ્યેતેન નવધા)
તૃતીયકરણ્યા ચતુરશ્રે કૃતે નવધા વિભાગઃ કાર્યઃ ।
તસ્યૈકો ભાગઃ પ્રમાણક્ષેત્રસ્ય તૃતીયં ભવતિ ।
ત્રિકરણ્યાસ્તૃતીયં તસ્ય કરણી ॥
કપર્દિભાષ્યમ્
તુલ્યયોશ્ ચતુરશ્રયોર્ ઉક્તઃ સમાસઃ । નાનાપ્રમાણયોશ્ ચતુરશ્રયોઃ સમાસઃ
સમાસ એકીકરણમ્ ।
ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિતિ સૂત્રેણસ્પષ્ટઃ ।
નાનાપ્રમાણયોશ્ચતુરશ્રયોઃસમાસ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
દીર્ઘસ્ય સમસ્ય ચતુરશ્રસ્ય સમાસ એકીકરણમ્ ।
હ્રસીયસઃ કરણ્યા વર્ષીયસો વૃદ્ધ્રમ્ ઉલ્લિખેત્ । વૃદ્ધ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્ ઉભે સમસ્યતિ । તદ્ ઉક્તમ્

હ્રસીયસઃ અલ્પીયસઃ ક્ષેત્રસ્ય કરણ્યા પ્રમાણેન વર્ષીયસઃ વર્ષીયસેત્યર્થઃ ।
વૃદ્ધ્રં દીર્ઘમુલ્લિખેત્ ।
યથાલ્પીયસઃ કરણી તિર્યઙ્ભાની વર્ષીયસઃ કરણી પાર્શ્વમાની, તથા દીર્ઘચતુરશ્રમુલ્લિખેત્ ।
વૃદ્ધ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરુભે સમસ્યતિ ।
ઉક્તં--દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરિતિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(તુલ્યયોઃઅસમાસઃ)
તુલ્યયોરિતિ ।
સમાસો નામ સમસનં મિશ્રણં એકીકરણં કરણીતુલ્યપ્રમાણયોઃસમાસઃ ।
કરણ્યુક્તા ચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુર્દ્દ્વિસ્તાવતીં ભૂમિં કરોતિ સમસ્યેતિ ।
ઉક્તમનુભાષણં વક્ષ્યમાણાર્થં, ઇદમત્ર પરિશિષ્યતે, તાદિદં વક્ષ્યામીતિ ।
(નાના તદુક્તં)
નાનાપ્રમાણયોર્ભિન્નપ્રમાણયોઃસમાસઃ કરણ્યુચ્યતે, હ્રસીયસઃ અલ્પીયસશ્ચતુરશ્ચસ્ય કરણ્યા--કરણીપ્રમાણેન, બર્ષીયસઃમહતશ્ચતુરશ્રસ્ય, વૃદ્ધ્રં--ચિહ્નમેકદેશમુલ્લિખેત્ વૃદ્ધ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરુભે નાનાપ્રમાણે ચતુરશ્રે સમસ્યતિ એકીકરોતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--નાનારપ્રમાણે ચતુરશ્રે સમસ્ય અલ્પીયસશ્ચતુરશ્રસ્ય કરણીપ્રમાણેન મહદશ્ચતુરશ્રસ્ય એકસ્યાં તિર્યઙ્ભાન્યાં પરિચ્છિન્દ્યાત્ ।
તત આરભ્યોર્ધ્વાં લેખાં યથા પરસ્યાં તિર્યઙ્ભાન્યાં તાવતિ પ્રદેશે નિપતતિ તથા લિખેત્ ।
લેખાવિભક્તસ્યાલ્પીયસઃ કરણીપ્રમાણં તિર્યઙ્ભાની ।
કસ્ય? મહતઃ કરણીપ્રમાણપાર્શ્વમાનીકસ્ય દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરુમે નાનાપ્રમાણે ચતુરશ્રે સમસ્યતિ ।
ચતુરશ્ર ઇતિ વર્તમાને પુનશ્ચતુરશ્રગ્રહણં મણ્ડલયોરપિ ચતુરશ્રં કૃત્વૈવ સમાસઃસુકર ઇતિ જ્ઞાપયિતું ।
તદુક્તં--દીર્ઘસ્યેત્યાદિના ।
અસ્યોપયોગો વિદ્યાભ્યાસાદિષુ ।
સુન્દરરાજીયા
(તુલ્યયોઃઅસમાસઃ)
દ્વિકરણ્યા યથા દ્વિપુરુષે ઽગ્નૌ પુરુષદ્વિકરણ્યા દ્વયોઃ પુરુષયોઃસમાસ ઇત્યાદિ ।
ત્રિકરણ્યા ત્રયાણાં પુરુષાણાં સમાસસ્યાપ્યેતદુપલક્ષણં ભવતિ ।
દીર્ઘચતુરશ્રયોસ્તુ સમાસે અયં વિશેષઃ ।
તિર્યઙ્ભાન્યા દ્વિકરણી તિર્યઙ્ભાની, પાર્શ્વમાન્યાશ્ ચ દ્વિકરણી પાર્શ્વમાનીતિ ।
યથા દ્વિસ્તાવાયામાશ્વમેધવેદ્યાં ષટ્ત્રિંશિકાયાઃ પૃષ્ઠ્યાયા દ્વિકરણી પૃષ્ઠ્યા ।
તિર્યઙ્ભાન્યોસ્ત્રિંશિકારાન્તરેણ વક્ષ્યતે ।
પ્રક્રમસ્ય દ્વિકરણી પ્રકમસ્થાનીયા ભવતીતિ ।
એવં દીર્ઘચતુરશ્રાણાં સમાસે તિર્યઙ્માન્યાસ્ત્રિકરણી તિર્યઙ્માનીતિ ।
પાર્શ્વમાન્યાશ્ ચ પાર્શ્વમાની ।
યથા--ત્રિસ્તાવે ઽગ્નૌ પક્ષયોઃ પુરુષમાત્રયાઃ તિર્યઙ્માન્યાસ્ત્રિકરણી અષ્ટાધિકશતદ્વયાઙ્ગુલા પઞ્ચતિલોના તિર્યઙ્માની ભવતિ ।
પાર્શ્વમાન્યાશ્ ચ ષડરત્નેઃ ત્રિકરણી પઞ્ચાશહ્દ્વિશતાઙ્ગુલા વિંશતિતિલોના પાર્શ્વમાની ભવતિ ।
પુચ્છસ્ય પાર્શ્વમાન્યા એકાદશપ્રાદેશાયાઃ ત્રિકરણી અષ્ટાવિંશતિદ્વિશતાઙ્ગુલા પાર્શ્વમાની ।
એવમન્યત્ર ।
(નાના સમાસઃ)
ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ ॥
(હસીયસઃઅતદુક્તં)
હ્રસીયસઃ કરણીં તિર્યઙ્માનીં કૃત્વા વર્ષીયસઃસંબન્ધિનં વૃર્ધં દીર્ઘચતુરશ્રમુલ્લિખેત્, વર્ષીયસઃ કરણ્યેવ પાર્શ્વમાની ।
એવં કૃતસ્ય દીર્ઘચતુરશ્રસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃસમસ્તુયોઃ કરણી ભવતિ ।
તદુક્તં "દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃઽ ઇત્યાદિના ।
યથા પઞ્ચવિધે ઽગ્નૌ ક્લિયમાણે દ્વિપુરુષેણ ચતુરશ્રે કૃતે ચતુષ્પુરુષો ભવતિ ।
તત્ર પુરુષમાત્રશ્ચતુરશ્રઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યઃ ।
તત્ર દ્વિપુરુષકરણિકે ચતુરશ્રે તદાયામં પુરુષવ્યાસં દીર્ઘચતુરશ્રમુલ્લિખેત્ ।
તસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુરષ્ટષષ્ટિશતાઙ્ગુલા સૈકાદશતિલા, સા પઞ્ચવિધાગ્નેઃ કરણી ભવતિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
ચતુરશ્રાચ્ ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્ યાવન્ નિર્જિહીર્ષેત્ તસ્ય કરણ્યા વર્ષીયસો વૃદ્ધ્રમુલ્લિખેત્
પૂર્વસ્માચ્ચતુરશ્રાચ્ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્ ચતુરશ્રપ્રમાણેન વૃધ્રમુલ્લિખેત્ ।
વૃર્ધસ્ય પાર્શ્વમાનીમ્ અક્ષ્ણયેતરત્ પાર્શ્વમ્ ઉપસંહરેત્
સંયોજયેત્ ।
સા યત્ર નિપતેત્ તદ્ અપચ્છિન્દ્યાત્
સા પાર્શ્વમાની ઇતરસ્મિન્ પાર્શ્વ યત્ર નિપતતિ સ્પૃશતિ તત્રાપચ્છિન્દ્યાત્ ।
છિન્નયા નિરસ્તમ્

છિન્નયા નિરસ્તીકૃતે તન્નિરસ્તં ભવતિ ।
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
(ચતુરશ્રાતછિન્નયા નિરસ્તમ્)
ચતુરશ્રાદિતિ ।
ઇદમપિ કરણીવિધાનમેવ ।
મહતશ્ચતુરશ્રાદલ્પં ચતુરશ્રં નિર્જિહીર્ષન્ વિહર્તુમિચ્છન્ યાવત્ પ્રમાણં ચતુરશ્રમપનેતુમિચ્છતિ તસ્યાલ્પસ્ય સરણ્યા માહતશ્ચતુરશ્રસ્યૈકદેશં યથા છિન્નં ભવતિ તથોલ્લિખેત્ ।
એવં કૃતે છિન્નં નિરસિ તવ્યક્ષેત્રપ્રમાણતિર્યઙ્ભાનીકં મહત્ક્ષેત્રપાર્શ્વમાનીકં પ્રમાણપાર્શ્વ માનીકં દીર્ઘચતુરશ્રં ભવતિ ।
અસ્ય ક્ષેત્રસ્ય પાર્શ્વમાનીમક્ષ્ણયેતરત્ પાર્શ્વમુપસંહરેત્--ગમયેત્, સા પાર્શ્વમાનીમક્ષ્ણયેતરતા યત્રેતરસ્યાઃ પાર્શ્વમાન્યાઃ પ્રદેશે નિપતતિ તદપછિન્દ્યાત્--પાર્શ્વમાનીમપાચ્છિત્યાધિકં ત્યજેત્, છિન્નયા નિરસ્તં--છિન્નં પાર્શ્વમાનીનિરસિતવ્યક્ષેત્રસ્ય કરણી ભવતિ ।
તયા પાર્શ્વમાન્યા ચતુરશ્રે કૃતે નિરસિતવ્યક્ષેત્રં નિરસ્તં ભવતીત્યર્થઃ ।
સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
ચતુરશ્રાતછિન્નયા નિરસ્તમ્
નિર્હારો--નિરસનમ્ ।
યથા નિવિધે ઽગ્નૌ ક્રિયમાણે દ્વિપુરુષેણ ચતુરશ્રે કૃતે ચતુષ્પુરુષો ભવતિ ।
તત્રૈકપુરુષત્યાગાર્થં પુરુષમાત્રતિર્યઙ્ભાન્યા વૃધ્રમુલ્લિખ્ય તસ્યોત્તરાં પાર્શ્વમાનીં દક્ષિણાં પ્રાચીમિતરત્પાર્શ્વં ગમયેત્ ।
સા ચ તત્ર દ્વિપુરુષપ્રમાણાયાં ચત્વારિંશચ્છતદ્વયાઙ્ગુલપ્રમાણાયાં પઞ્ચતિલાશ્વાપચ્છિન્દ્યાત્ ।
પરિશિ ષ્ટયા કરણ્યા ચતુરશ્રે કૃતે પુરુષો નિરસ્તો ભવતિ ।
કપર્દિભાષ્યમ્
યથા સ્વયમેવ દર્શયતિ--
ઉપસંહૃતાક્ષણયારજ્જુઃ સા ચતુષ્કરણી છિન્ના ચેતરા ચ યત્ પૃથગ્ભૂતે કુરુતસ્ તદ્ ઉભયં કરોતિ
ઉપસંહૃતા પૂર્વં પાર્શ્વમાની ।
ઇદાનીમક્ષ્ણયારજ્જુશ્ ચ રશ્રસ્યસા ચતુષ્કરણી દ્વિપુરુષાત્ છિન્ના પાર્શ્વમાની ઇતરાતિર્યહ્ભાની યત્પૃથગ્ભૂતે કુરુતઃ તદુભયં કરોતિ ॥
કથમિત્યાહ--
તિર્યઙ્માની પુરુષં શેષસ્ ત્રીન્
તિર્યઙ્ભાની પુરુષં કરોતિ ।
શેષસ્ત્વક્ષ્ણયારજ્જુદ્વૌ ।
તદુભયં તસ્યાક્ષ્ણયારજુરિતિ ત્રીન્કરોતિ ॥
તદ્ ઉક્તમ્

તચ્ચાપ્યુક્તમ્ ॥
કરવિન્દીયા વ્યાખ્યા
ઇમં પ્રકારમુદાહરણમુખેન સ્પષ્ટિકરિષ્યન્નાહ--
ઉરસંહતા તદુક્તમ્ ઉપેતિ ।
સર્વતો દ્વિપુરુષપ્રમાણં ચતુષ્પુરુષં ચતુરશ્રં વિષયીકૃ ત્યોદાહરતિ ।
એકસ્ય ચતુરશ્રસ્યાવયવભૂતે દીર્ઘચતુરશ્રે યા પાર્શ્વમાન્યક્ષ્ણયોપસંહૃતા સા ચતુષ્કરણી ચતુષ્કરણી ચતુષ્પુરુષકરણીતિ પ્રતિજ્ઞાતા ।
અસ્ય તિર્યઙ્ભાની ચ પુરુષમાત્રકરણીતિ ।
અસ્ય દીર્ઘચતુરશ્રસ્ય છિન્ના પાર્શ્વમાની કિયત્કરણીતિ ન જ્ઞાતા, સૈવાત્રાવગન્તવ્યા ।
અત્ર પુરુષપ્રમાણં તિર્યઙ્ભાન્યા પૃથગ્ભૂતયા યત્ક્રિયતે છિન્નયા પાર્શ્વમાન્યા પૃથગ્ભૂતયા યત્ક્રિયતે અક્ષ્ણયારજ્જુઃ તદુભયક્ષેત્રકરણીતિ ન્યાયતો ઽવગતા ।
તત્રાક્ષ્ણયારજ્જુફલભૂતાચ્ચતુષ્પુરુષાચ્ચતુરશ્રાદેકપ્રમાણં તિર્યઙ્ભાનીફલે ત્વેકસ્મિન્નપનીતે ત્રયઃ પુરુષાઃ પરિશેષ્યાત્ સા ત્રિપુરુષકરણીત્યવગન્તવ્યા ।
અત ઇદમુક્તં તિર્યઙ્ભાની પુરુષં કરોતિ શેષઃ છિન્ના પાર્શ્વમાની ।
ત્રીન્ પુરુષાન્ ઇતિ પુલ્લિઙ્ગનિર્દેશઃ પુરુષભિપ્રાયઃ ।
પુરુષનિર્દેશશ્વાગ્નૌ પુરુષેણ વિમાનં પુરુષાભ્યાસાપચયૌ સમાસનિર્હારયોઃ ઉદાહરણમિતિ ।
અયમર્થઃ--સર્વતો દ્વિપ્રમાણાચ્ચતુષ્પુરુષાચ્ચતુરશ્રાદેકં પુરુષમપનીય ત્રિપુરુષં સમચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છન્ તચ્ચતુરશ્રં પુરુષપ્રમાણયા રજ્જ્વા મધ્યે પરિચ્છિદ્ય દ્વિધા કૃત્વા તદર્ઘસ્યૈકાં પાર્શ્વમાનીમપરાં પાર્શ્વમાનીં પ્રત્યક્ષ્ણયોપગમયિત્વા તયોર્યત્ર સંપાતઃ તત્રાવસ્થિતાં પાર્શ્વમાનીં છિચ્વાવશિષ્ટં નિરસ્ય શિષ્ટયા પાર્શ્વમાન્યા સમચતુરશ્રે કૃતે તચ્ચતુરશ્રં ત્રિપુરુષચતુરશ્રં ભવતિ ।
તથા સર્વતશ્વતુષ્પુરુષાચ્ચતુરશ્રાચ્ચતુરઃ પુરુષાનપનીય દ્વાદશપુરુષં સમચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છદ્દ્વિપુરુષપ્રમાણયા તિર્યઙ્ભાન્યા સમચતુરશ્રં વિભજ્યાર્ધસ્યૈકાં પાર્શ્વમાનીમન્યાં પ્રતિ ગમયિત્વા તયોઃસન્નિપાતે ઽવસ્થિતાં પાર્શ્વમાનીમવચ્છિદ્ય છેદં નિરસ્ય શિષ્ટયા પાર્શ્વમાન્યા ચતુરશ્રે કૃતે તત્ ક્ષેત્રં દ્વાદશપુરુષસમચતુરશ્રં ભવતિ ।
છિન્નશિષ્ટા પાર્શ્વમાની તત્કરણી ભવતીત્યર્થઃ ।
એવં પ્રમાણક્ષેત્રે તૃતીયદ્વિકરણીમપનીય તૃતીયકરણી ભવતિ ।
એવમેવ સર્વત્ર ચતુષ્કરણીચતુર્થકરણીપ્રભૃતયઃ કરણ્યો ઽવગન્તવ્યાઃ ।
તદુક્તં "દીર્ઘસ્યાક્ષ્મયારજ્જુરિત્યનેન ।
અસ્યોપયોગો દ્રોણાદિષુ, સુન્દરરાજીયા વ્યાખ્યા
તદેવોદાહરતિ----
ઉપસંહૃતા તદુક્તમ્
યા અક્ષ્ણયોપસંહૃતા-એકીભૂતા રજ્જુઃસા ચતુષ્કરણી દ્વિપુરુષાપચ્છિન્ના પાર્શ્વમાની અપચ્છિન્ના પઞ્ચતિલોનાષ્ટશતદ્વયાઙ્ગુલા ।
ઇતરા--પુરુષમાત્રી તિર્યઙ્ભાની ચ યત્પૃથગ્ભૂતે કુરુતસ્તદુભયં કરતિ કર્ણરજ્જુત્વાત્ ।
તત્ર તિર્યઙ્ભાની સ્પષ્ટમેવ હિ પુરુષમાત્રં કરોતિ ।
પારિશેષ્યાત્પાર્શ્વમાની ત્રીન્ પુરુષાન્ કરોતીતિ જ્ઞાતું શક્યતે ।
તદુક્તં "દીર્ઘસ્યાક્ષ્ણયારજ્જુઃઽ ઇત્યાદિના ।
કપર્દિભાષ્યમ્
દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં ચિકીર્ષન્ તિર્યઙ્માન્યાપચ્છિદ્ય શેષં વિભજ્યોભયત ઉપદધ્યાત્
દીર્ઘચતુરશ્રં સમચતુરશ્રં કર્તુમિચ્છન્ તિર્યઙ્ભન્યા તિર્યઙ્ભાનીપ્રમાણેનાપચ્છિદ્ય શેષં વિભજ્ય--દ્વિધા કૃત્વા તદુભયતઃ અગ્રતઃ પાર્શ્વતશ્રોપદધ્યાત્--નિક્ષિપેત્ ।
ખણ્ડમ્ આગન્તુના સંપુરયેત્
ખણ્ડમાગન્તુનાતિરિક્તેન પૂરયેત્ ।
પૂરયિત્વા તદતિરિક્તં ત્યચેત્ ।
તસ્ય નિર્હાર ઉક્તઃ