Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 68
ĀpGs-Tāt_22.2:
apūpasya śeṣassidadhaḥ upaharati prāśanārthamiti cānuvādaḥ, taṃ śeṣaṃ sarpiṣmantamaṣṭadhā kṛtvā aṣṭaphyo brahmaṇebhya iti vidhātum /
tenehabrāhmaṇaikatvabādhaḥ /
kecit-siddhaḥ śeṣaḥ iti sūtracchedaḥ /
siddho 'vikṛtastantrasya śeṣaḥ /
tena darvyā homassviṣṭakṛtaḥ, jayādi pratipadyata iti ca siddhamiti teṣāṃ tamaṣṭadhetyatra tamapūpamiti vyavahitasya parāmarśo bhavet /
evamaupakārya kṛtvā māsiśrādadhavadhbhoktṛbhyo brāhmaṇebhyo nivedayet /
śvo 'ṣṭakāśrāddhaṃ bhaviṣyatīti bhedaḥ
5 gorupākaraṇam /
śvobhūte darbheṇa gāmupākaroti pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromīti // Ā
(pa.8.kha.,22-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.3:
darbheṇetyekatvamavivakṣitam /
gāṃ striyaṃ, juṣṭāmitelṅgāt /
purastātpratīcīṃ tiṣṭhantīṃ, śraute tathā darśanāt /
pitryaṃ cā /
#ṭakākarma, pitṛbhyastvājuṣṭā mitidarśanāt /
pitryeṣu yatnamantareṇāpi tantraṃ pravartate iti purastāduktam /
tata ājyabhāgānte tantre kṛte upākaraṇādeḥ pravṛttiḥ /
atra pramāṇaṃ vakṣyāmaḥ /
'aparapakṣasyāparāhṇaḥ śreyāni'tyeṣa ca kālaḥ /
sarvatra prācīnāvītam
ĀpGs-Tāt_22.3:
atha svobhūte aṣṭabhyām /
brāhmaṇān gṛhamānīyetyādyagnimukhāntaṃ sarva māsiśrīddhavatkṛtvā, atha darbheṇaikena gāṃ striyaṃ 'pitṛbhyastvā juṣṭāmupākaromi, ityanena mantreṇopākaroti
6 vapāhomaḥ /
tūṣṇīṃ pañcājyāhutīrhutvā tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti // Ā
(pa.8kh.,22-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.4:
tūṣṇīmityanucyamāne sampradānābhāve homānivṛtteḥ devatākalpanāyāṃ prāptāyāṃ yā aitāḥ pāśubandhikyaḥ paśvāhuyaḥ
'upākṛtya pañca juhotī'ti vihitāḥ tā etā iti vijñāyeta /
tataśca mantreṣvapi prāpteṣu tūṣṇīṃ ityuktam /
evaṃ brūvan etaddarśayati śrautasya paśerāvṛtāṣasyāpi paśossaṃskāra iti /
tena 'purastāt pratyañcaṃ tiṣṭavta'mityevamādayo viśeṣā ihāpi bhavanti /
tasyā iti vacanaṃ tasyā vapāyā evātra codito viśeṣo yathāsyāt śrapaṇādi, nāvadānamityevamartham, tena māṃsaudanādermāsiśrāddhavadanyasminnagnau saṃskāraḥ /
ājyagrahaṇamanarthakam /
apivottarayā juhotītivat siddham, tat kriyate jñāpakārtham, etat jñāpayati-ājyabhāgānte tantre kṛte paśorupākaraṇādīti /
kathaṃ kṛtvā jñāpakam?sarvatra pradhānāhutiṣu tāntrikasya haviṣassadharmakasyānekatve sati viśeṣaṇaṃ dṛśyate-sthālīpākādannādājyāhutiritu, tadihāpi dṛṣṭam /
tat jñāpayati-tāntrikeṇaivājyonāhutayohabayanta iti /
upākaraṇasya caitāsāṃ cānantarya dṛśyate
"upākṛtya pañca juhotī"(tai.saṃ.3-1-5)ti /
tasmādājyabhāgānte paśorupākaraṇamiti siddhaṃ bhavati /
evaṃ pañcājyāhutīrhutvā tūṣṇīṃ saṃjñapya vapāñca vapāśrapaṇībhyāṃ tūṣṇīmuddhṛtya aupāsane śrapayitvābhighārya barhiṣi pratiṣṭhāpya punarabhighārya tatastāmupastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇena juhoti uttarayarcā 'vaha vapā'mityetayā /
parmasya vapāśrapaṇyośca pātraissaha sādanādi bhavati
ĀpGs-Tāt_22.4:
tūṣṇīṃ svāhākāreṇāpi vinā pañcājyāhutīrjuhoti , mantraprāptyabhāvāt /
devatā cāsāṃ prajāpatireva /
tasyai vapāmityādi vyākhyātam /
uttarayā vaha vapām' ityetayā
7 māṃsaudanahomāḥ /
māṃsaudamuttarābhiḥ // Ā
(pa.8.,kha.22-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.5:
(hutāyāṃ vapāyāṃ paśorviśasanaṃ kārayitvā anvaṣṭakārtha ...gṛheṣu śrapayitvā anyāni ca haviṣyaudanādīni tānyabhighārya barhiṣi pratiṣṭhāpya punarabhighārya darvyā juhotyavadānakalpena /
nātra sakṛdupaghātakalpaḥ /
sviṣṭakṛti vipratiṣedhāt /
ājye 'bhāvāt
māṃsapiṣṭaudanayośca bhāvāt /
tatra)māṃsaudanamuttarābhiḥ yāṃ janāḥ pratinandanti'ityetābhiḥ saptabhiḥ /
māṃsamiśra odano māṃsaudanaḥ /
homakāle ca miśraṇam /
na śrapaṇakāle /
paktivaiṣamyāt /
asmin karmaṇi aṣṭādaśahomamantrāḥ samāmnātāḥ /
ṛco daśa yajūṃṣyaṣṭau /
tatrādyā ṛgapūpārthā /
vapārthottarā /
uttarādibhiriti strīliṅganirdeśaḥ /
piṣṭānnamuttarayeti vakṣyati /
tena saptabhiṛgbhirmāsaudanasya homaḥ
ĀpGs-Tāt_22.5:
māṃsamiśra odano māṃsaudanaḥ taṃ uttarābhiḥ 'yāṃ janāḥ pratinandanti'ityādibhissaptabhirjuhoti /
idaṃ ceha vaktavyam -
vapāhomānte gorviśasanaṃ kārayitvānvaṣṭakābrāhmaṇabhojanavyañjanārtha māṃsamavaśiṣya, itarat kṛtsnaṃ laukikaprakāreṇa śrapayitvā, tadekadeśaṃ māsiśrāddhavat brāhmaṇabhojanārthādannaddhomārthamuddhṛte 'nne saṃsṛjya, tenaiva māṃsamiśreṇaudanena juhotīti /
na ca māṃsaudanayossahapākaśśaṅkanīyaḥ, gorālambhāt prāgeva homārthānnasyoddhṛtatvāt, māṃsaudanayoḥ paktivaiṣamyācca
8 piṣṭānnahomāḥ /
piṣṭānnamuttarayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.6:
piṣṭena kṛtamannaṃ tasya payasi śrapaṇamuttarayarcā 'ukthyaśce'tyetayā juhoti
ĀpGs-Tāt_22.6:
piṣṭena kṛtamannaṃ piṣṭānnaṃ payasi śṛtaṃ prasiddham /
taduttarayā 'ukthyaśca'ityanayā juhoti /
iha brāhmaṇabhojanādyarthamavaśyaṃ piṣṭānnaṃ śrapayitavyam /
śṛtācca homārtha bhedena pūrvamevoddharaṇam /
māṃsaudanasya piṣṭānnasya ca pārvaṇavatsvakīyo 'vadānadharmaḥ /
palāśaparṇa ceha vapāhomamātre /
anyaddarvyaiva
9 ājyāhutayaḥ /
ājyāhutīruttarāḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.7:
uttarairmantraiḥ 'bhūḥ pṛthivyagninarce'tyādibhiḥ aṣṭābhirājyasya juhotītyarthaḥ
ĀpGs-Tāt_22.7:
uttaramantrakaraṇikā ājyāhutīraṣṭau juhotītyarthaḥ /
te ca 'bhūḥ pṛthivyagninā'ityādayaḥ yajūrūpāḥ
10 sviṣṭakṛdādi /
sviṣṭakṛtprabhṛti samānamāpiṇḍanidhānāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.8:
sviṣṭakṛtprabhṛti piṇḍanidhānāntaṃ karma kṛtsnaṃ māsiśrāddhavadihāpi kartavyamityarthaḥ /
atra māṃsaudanāt piṣṭācca sviṣṭakṛt, tato jayādi /
atha brāhmaṇānāmupaveśanaṃ hasteṣūdapātrānayanamalaṅkāraḥ /
tata'ssarvamuttarairabhimṛśe'dityādi grāsavarārdhya prāśnīyāt ityevamantam /
etadevāsminnahani bhojanaṃ, nānyat /
ārabdhe cābhojanamāsamāpanāditi /
pañcayajñāśca lupyante
ĀpGs-Tāt_22.8:
sviṣṭakṛdādi tantraśeṣaṃ sarvābhimarśanādi ca pradakṣiṇīkṛtyetyevamantaṃ brāhmaṇabhojanaṃ, piṇḍanidhānaṃ, grāsavarārdhya prāśnīyādityevamantaṃ, sarva padārthajātaṃ māsiśrāddhavadihāpi kartavyamevetyarthaḥ /
tatra ca māṃsaudanāt piṣṭānnācca sviṣṭakṛte sahāvadānamiti bhedaḥ
anvaṣṭakāyāmevaike piṇḍanidhānamupadiśanti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.9:
na piṇḍanidhānamityucyamāne 'nvaṣṭakāyāmapi piṇḍanidhānaṃ na syāt /
aṣṭakā prakṛtā /
tatra kaḥ prasaṅgo yadanvaṣṭakāyāṃ na syāt /
evaṃ tarhi etat jñāpayati - vikalpo 'tra vidhirayam /
ataḥ kṛtsnasya karmaṇo viṣayo bhavati sāpūpasya sānvaṣṭakasyeti /
tena dadhyañjaliḥ kṛtsnaikāṣṭakākaraṇāt vikalpyate sāpūpena sānvaṣṭakeneti kecit /
vayaṃ tu brūmaḥ - aṣṭakāyāmakṛtāyāṃ bhojanamasya na bhavatītyetadarthameva vacanamanvaṣṭakāyāṃ yat piṇḍadānaṃ tadiha .... nāsmin karmaṇi pṛthak kartavyamiti
ĀpGs-Tāt_22.9:
yā śvobhūto 'nvaṣṭaketi vidhāsyate tasyāmanvaṣṭakāyāmeva piṇḍanidhānaṃ piṇḍapradānaṃ nāṣṭakāyāmityeke ācāryā upadiśanti /
kecit - na piṇḍanidhānameke iti vaktavye anvaṣṭakāyāmevaika ityevaṃ vacanametat jñāpayati - vikalpo 'tra vidhīyamānaḥ kṛtsnasya karmaṇaḥ sāpūpahomasya sānvaṣṭakasya viṣaye bhavatīti /
tena dadhihomaḥ kṛtsnenānvaṣṭakāntenāṣṭakākarmaṇā vikalpyata iti /
kecittu - anvaṣṭakāyāṃ yat piṇḍanidhānaṃ, tadevāsya, na punastadasmin pradeśe pṛthak kartavyamiti vacanavyaktyāsya karmaṇo 'samāptatvasūcanam /
tenānvaṣṭakāyāmakṛtāyāṃ na karturbhojanaṃ, nāpi pañcamahāyajñā iti /
vastutastu - bhāṣyakāreṇātrārthaviśeṣasyānuktatvāt, 'anvaṣṭakobhayorapi pakṣayo'riti vakṣyamāṇatvāt, avāntaraprayogasya samāptesspaṣṭatvācca, 'anvaṣṭakāyāmevaika'ityeṣo 'nvaṣṭakāyāmeva piṇḍanidhānaṃ nāṣṭakāyāmiti phalābhiprāyo vyapadeśa iti mantavyam //
atha yajñopavītaprācīnavītayorvivekaḥ - aupakārye ca māṃsaudanahomeṣu cāditaścaturṣu, ṣaṣṭhe ca piṣṭānnahome ca, ājyahome cāditaṣ,ṭsu, dadhihome cāghārādiṣu ca (prāk teṣu ityadhikam /
eva pratiṣiddham) yajñopavītaṃ, mantrāṇāṃ denaliṅgatvāt /
anyatra prakṛtivat prācīnāvītameva /
nanu cātra kaliyuge dharmajñasamayādgorālambho niṣiddhaḥ /
tena yadyapi 'māṃsaudanamuttarābhiḥ'ityatra havirupasarjanībhūtamāṃsābhāve 'pi kevalaudanahaviṣkahomaiḥ pradhānāntarasahitaiḥ aṣṭakādhikārasiddherupapattiḥ;tathāpi vapāhome svarūpasyaivābhāvānna yujyate /
maivam, pramāṇabalena kasmiṃścit pradhāne niṣiddhe 'pi pradhānāntaraireva viṣayapratyabhijñānādadhikārasiddherupapannatvāt /
ata eva darśapūrṇamāsayoḥ 'nāsomayājī sannayet'; (tai.saṃ. 2-5-5), 'nāsomayājino brāhmaṇasyāgnīṣomīyaḥ puroḍāśo vidyate'(āpa.śrau. ) iti niṣiddhayorapi sānnāyyāgnīṣomayostadvyatiriktaireva pradhānairadhikārasiddhiḥ /
iyāṃstu bhedaḥ - kvacicchrutirniṣedhikā, kvaciddharmajñasamaya iti /
dharmajñasamayo 'pi vedavat pramāṇam /
athavā ājyameva vapāmāṃsayossthāne prayoktavyam /
'ājyena śeṣaṃ saṃsthāpayet'iti pātnīvate darśanāt 'ājyasya pratyākhyāmavadyet'(tai.saṃ.3-1-3) iti darśanācca /
prāptistu nityatvādevāṣṭakāyāḥ kṛtsnāyāḥ /
yadvā - gossthāne chāga evālabdhavyaḥ, prastutasamānayogakṣeme 'aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭamālabheta'(tai.saṃ.2-1-5) ityatra goḥ punarutsṛṣṭasya sthāne 'punarutsṛṣṭaśchāgaḥ'iti bharadvājasūtradarśanāt /
api vātyantalaghurapi dadhihomapakṣaḥ kaliyuge vyavasthito draṣṭavyaḥ /
pramāṇaṃ tu traividyavṛddhāśśiṣṭā eva
11 dadhyañjalihomaḥ /
athaitadaparaṃ dadhna evāñjalinā juhoti yayāpūpam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.10:
evamaṣṭakāyāṃ mukhyaḥ kalpo darśitaḥ /
athānukalpaḥ yayā ṛcā juhoti 'yāṃ janā'ityetayā tayā dadhnaḥ pūrṇenāñjalinā juhoti /
tantrasya vidhānāt añjalinā homatvācca apūrvo dadhyañjaliḥ /
añjalineti vacanāt darvyā nivṛttiḥ /
(2 ka,kha, purastāttantramupariṣṭāttantraṃ ca kṛtsnaṃ na bhavati) /
tantradvayañca na bhavati /
kaḥ punarasya kālaḥ ?aṣṭamī /
pūrvāhṇe ca kriyā, daivatvāt /
prātarhomānantaraṃ aupāsanamupasamādhāya samparistīrya tūṣṇīṃ samantaṃ pariṣicya dadhnāñjaliṃ pūrayitvā 'yāṃ janā'iti juhoti /
na sviṣṭakṛt /
punarapi tūṣṇīṃ pariṣecanam /
anye tu purastāttantraṃ sviṣṭakṛccecchanti, na jayādīn /
atra mūlaṃ mṛgyam /
eṣa kālaḥ, ācāryapravṛttitvāt /
eṣā hyevānukalpeṣvācāryasya pravṛttiḥ /
tadyathā - samāvartane tūṣṇīmeva tīrthe snātveti /
dadhyañjaliścāyamaṣṭakāyāṃ ye homāsteṣāṃ nivartakaḥ, tadanantaramabhidhānāt, nāpūpahomasya /
nānvaṣṭakāyāḥ /
brāhmaṇabhojanapiṇḍanirvāpaṇe ca bhavataḥ /
homamātrasyaivāyaṃ dadhyañjalirnivartakaḥ /
evaṃ tarhyatra vacanaṃ vyajyate yajjuhoti taddadhna evāñjalineti /
(apara āha - apūpāṣṭakayordvayorapi nivartakam /
nānvaṣṭakāyāḥ /
yadi tasyā api pratyāmnāyaḥ syāt tāmabhidhāyāyamanukalpo vaktavyassyāditi) /
anye tu sāpūpasya sānvaṣṭakasya kṛtsnasyāṣṭakākarmaṇo nivartako dadhyañjaliriti
ĀpGs-Tāt_22.10:
yayā 'yāṃ janā'ityetayā apūpaṃ juhoti, tayā ṛcā dadhnassvāvadānadharmeṇāvadāyāñjalinā juhoti /
pārvaṇavaccāgnimukhānte dadhihomaḥ, apūpahomavaccāvadānam /
'yena juhoti tadagnau pratitapya'ityādikaṃ lepāñjanaṃ cānyena kārayitavyam /
ayaṃ ca dadhihomo 'ṣṭamyāṃ pūrvāhṇe /
kecit - añjalihomāssarve apūrvāḥ, naiva tatra purastādupariṣṭāttantramiti /
ayaṃ cānukalpo 'pūpahomādyājyāhutīruttarā ityevamantānāmeva sthāne veditavyaḥ, nānvaṣṭakāyā api, ājyāhutyantaṃ karma vidhāyānvaṣṭakāyāḥ prāgevānukalpasya vidhānāt /
tenobhayorapi pakṣayornavamyāmanvaṣṭakā nityaiva /
tena dadhihomapakṣe 'nvaṣṭakā nāstīti nirmūlam /
ayaṃ ca dadhihomavidhirhomānāmeva sthāne;'dadhna evāñjalinā juhotī'ti juhotiśabdasya svārasyāt /
tenāsminnapi pakṣe brāhmaṇabhojana piṇḍa pradāna yorāvṛttiḥ /
tasmāt saptamyāṃ rātrau brāhmaṇānnimantryāṣṭabhyāṃ homasthāne dadhihomaḥ, tato 'parāhṇe bhojanādi sarvamavikṛtaṃ, navamyāmanvaṣṭakāpīti siddham
12 anvaṣṭakā /
ata eva yathārtha māṃsaṃ śiṣṭvā śvobhūte 'nvaṣṭakām // Ā
(pa.8.,kha.22-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.11:
ata evāsyā eva gorekāṣṭakāyāmālabdhāyāṃ māṃsaṃ yasya yathārtha yāvatprayojanaṃ śiṣṭvā śvobhūte navamyāmanvaṣṭakānāma karma kartavyam /
bhūyāṃsamato māhiṣeṇetyādīnāṃ nivṛttyartha evakāraḥ
ĀpGs-Tāt_22.11:
śvobhūte mavamyāmanvaṣṭakākhyaṃ karma kartavyam /
ata eva goraṣṭakāyāmālabdhāyāḥ māṃsaṃ yathārtha yathāprayojanaṃ śiṣṭvā ityetatprathamapakṣaviṣayam
tasyā māsiśrāddhena kalpo vyākhyātaḥ // Ā
(pa.8.,kha.22-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.12:
māsiśrāddhavadanvaṣṭakā kartavyetyarthaḥ /
kalpātideśāt dravyadevatādi sarvamiha prāpyate /
'tatrānnasyottarābhirjuhotī'tyatra māṃsasaṃsṛṣṭasyānnasya homamicchanti /
aṣṭakāyāṃ darśanāt /
iha ca yathārtha māṃsamiti vacanāt /
anye māsiśrāddhātideśādannasyāva homamicchanti /
yatraiva tu kārye māsi śrāddhe māṃsaṃ ihāpi tatraiveti /
atra kecit-dadhyañjalipakṣe 'pyanvaṣṭakāmicchanti /
madhye tasya vidhānāt /
yadi hyasāvanvaṣṭatāyā api pratyāmnāyaḥ syāt tāmapyabhidhāya vaktavyaṃ syāditi /
ata eva yathārtha māṃsaṃ śiṣṭvā śvobhūte 'nvaṣṭakā tasyā māsi śrāddhena kalpo vyākhyātaḥ iti pūrvatra sambandhaḥ //
athaikoddiṣṭavidhiḥ śāstrāntarāt /
pretamekamuddisya yacchrāddhaṃ kriyate tadekoddiṣṭam /
ayugmā brāhmaṇāḥ ekaḥ trayaḥ pañceti /
vṛdhyā phalabhūyastvam /
tatra nāgnau karaṇaṃ, nābhiśrāvaṇaṃ, na pūrva nimantraṇaṃ, na daivaṃ, na dhūpo, na dīpo, na svadhā, na namaskāraḥ, udaṅmukhāḥ brāhmaṇāḥ /
sarvasmādannātsakṛtsakṛdavadāya dakṣiṇato bhasmamiśrānaṅgārānnirūhya teṣveva juhuyāt pretāyāmuṣmai yamāya ca svāheti /
pretāyeti vacanaṃ pretasya nāmanirdeśārtham yajñaśarmaṇe yamāya ca svāheti prayogamicchanti /
yajñaśarmaṇe pretāya yamāya cetyanye /
amuṣmai tṛptirastviti apāṃ pratigrahaṇaṃ visarjanaṃ cā asti tṛptiriti prativacanam /
amuṣmā upatiṣṭhatvityanudeśanaṃ, āśayeṣu ca piṃḍhadānaṃ bhojanasthāna ityarthaḥ /
tṛpyasveti saṃkṣālanam /
etadekoddiṣṭaṃ sarvavarṇānāṃ svāśaucānte prasiddham //
athānyāni navaśrāddhamāsikāni traipakṣikaṃ ṣāṇmāsikaṃ sāmvatsarikamiti /
yatprathamaṃ kriyate tannavaśrāddham /
navaṃ ca tacchrāddhañceti kṛtvā /
tasya varṇānupūrveṇa kālaḥ
caturthe pañcame caiva navamaikādaśe tathā /
yadatra dīyate jantoḥ tannavaśrāddhamucyate //
iti //
sarveṣāmapi varṇānāṃ catvāryapi navaśrāddhānītyanye /
toṣāṃ dvitīyādiṣu navaśabdo ghaṭate /
māsikāni dvādaśa pratimāsaṃ mṛtāhe kartavyāni /
ādyaṃ tu svāśocante /
antyaṃ ca sapiṇḍīkaraṇena saha mṛtāha eva trāpakṣikaṃ ṣāṇmāsikaṃ dvitīyādiṣu samvatsareṣu pratisamvatsaraṃ mṛtāha eva sāmvatsarikamiti ṣoḍaśaitānyekoddiṣṭāni /
sāmvatsarike ca kṣetrajajārajayoḥ ekoddiṣṭakalpasya ca vikalpaḥ /
itareṣāmekoddiṣṭameva /
ye navaśrāddhānāṃ samuccayamicchanti teṣāṃ ṣoḍaśaikoddiṣṭānītyeṣāpi prasiddhirdurupapādā /
atra paṭhanti--
nityaśrāddhaṃ māsi māsi aparyāptāvṛttuṃ prati /
dvādaśāhena vā bhojyā ekāhe dvādaśāpi vā //
atha sapiṇḍīkaraṇaṃ samvatsara ekādaśe caturthe tṛtīye vā māsi tripakṣe ardhamāse dvādaśe vāhani upanayanābhyudayaprāptau vā /
tatra ekoddiṣṭasya māsiśrāddhasya ca samuccayaḥ /
pretasyaikoddiṣṭaṃ tasya ye ptrādayaḥ tebhyo māsiśrāddhaṃ mantreṣu ca na kścidvikāraḥ /
yanme mātetyādiṣu yathaiva te pitrā pretena pūrva prayuktāstathāva putreṇāpi prayoktavyāḥ /
putrādanyasya ca sapiṇḍīkaraṇe nādhikāraḥ, māsiśrāddhābhāvāt /
sapiṇḍīkaraṇāsya ca māsiśrāddhaprayogavikāratvāt /
tasmādaputrasya pretasya bhāryā yāvajjīvamekoddiṣṭakalpenaiva patye māsiśrāddhaṃ dadāti /
putro 'pyakṛtavivāha evameva /
vivāhādūrdhva yadā māsiśrāddhamārabhate tadā pituḥ sapiṇḍīkaraṇena sahārabhate /
anye tvetadanuṣṭhānaṃ anyathāpi bhavati /
tatra pitre pretāya pūrvavadbhasmani homaḥ itarebhyo 'nnādājyācca māsiśrāddhavat /
piṇḍadāne-māsiśrāddhavatpiṇḍān datvā tatsamīpe pṛthak stīrṇeṣu darbheṣu pretāya piṇḍaḥ /
pūrvavadapo datvā tasyānte arghyārdha pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet 'ye samāmā'iti dvābhyāṃ piṇḍaṃ piṇḍeṣu saṃsṛjet /
etatsapiṇḍīkaraṇam /
etasminkṛte pretaḥ pitṛtvamāpadyate /
caturthaścānujñāpita utsṛṣṭo bhavati /
atra vipratipttiḥ- kecitprapitāmahasya pātraṃ piṇḍaṃ cetareṣu saṃsṛjanti /
pretaśabdena sa evocyate prakarṣeṇa itaḥ preta iti /
sa hyatrānujñāto bhavati /
prasiddhastvācāraḥ yasya sapiṇḍīkaraṇaṃ sa pretaḥ, tasyaiva ca pātrapiṇḍayoritareṣu saṃsargaḥ /
evamapi prapitāmahasyaivānujñeti /
mātṛsapiṇḍīkaraṇe sā yadi putrikā, āsurādivivāhoḍhā vā tato mātāmahādīnāṃ piṇḍeṣu saṃsargaḥ /
tatpiṇḍasyetaratra śvaśtvādi piṇḍena ekācityārūḍhāyāstu bhartṛpiṇḍeneti kecidvyavasthāpayanti /
prayogastu pirasiddhācārānurodhena kartavyaḥ /
atra kecitpaṭhanti --
bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śṣya eva vā /
sahapiṇḍakriyāḥ kṛtvā kuryādabhyudayaṃ tataḥ //
iti //
tathā--
aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryātsapiṇḍatāmiti //
atha nāmdīśrāddham- tatra bodhāyanaḥ -athābhyudayikeṣu pradakṣiṇamupacāro yajñopavītaṃ prāgagrān darbhān, yugmān brāhmaṇān, yavaistilārthaḥ, pṛṣadājyaṃ haviḥ /
sopayāmena pātreṇa nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityapāṃ pratigrahaṇaṃ, saṃsarjanaṃ ca /
nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ svāhetyagnaukaraṇamanudeśanaṃ ca /
āśayeṣu parisamūḍheṣu darbheṣu pṛṣadājyenānupradānaṃ nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ svadhā namaḥ iti sarva dvirdviriti (bau.gṛ.3-12-2....5)
tatraiva pradeśāntare"teṣu bhaktavatsu svadhāyai sthāne 'madhu maniṣye madhu janiṣya'ityetadyajurjapitvā nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityapo ninayati svadhaivaiṣoktā bhavati /
naikenāhnā daivaṃ pitryaṃ ca kurvanti yasyaikāhnā pitryaṃ daivaṃ ca kurvanti prajā hāsya pramāyukā bhavati, tasmāt pitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ kriyate, paredyurdevānāmiti /
(bau.gṛ.pa.1-3-10-11) tathā puṣpaphalākṣatamiśrairyavaiḥ tilārtha upalipya dadhyodanaṃ samaprakīryeti /
tatra māsiśrāddhaṃ sarveṣāṃ pitryāṇāṃ prakṛtiḥ /
asmākaṃ viśeṣāstu śāstrāntarādāgamayitavyāḥ /
tena 'pūrvedyurnivedana'mityādi sarvamihāpi bhavati /
yugmā brāhmaṇāḥ aṣṭau ṣoḍaśa vā /
yadyuṣṭau dvau devebheyaḥ pitṛbhyo dvau dvau /
yadi ṣoḍaśa devebhyaścatvāro dvādaśa pitṛbhya ityādi /
yavaistilārthaḥ māsiśrāddho yat tilakṛtyamarghyādiṣu tadatra yavaiḥ kartavyaḥ /
puṣpādibhiśca miśraṇama, pradeśāntare vacanāt /
pṛṣadājyaṃ haviḥ /
rmāsaudanavatpṛṣadājyamiśramityeke, kevalamevetyanye /
sopayāmeneti yenārghya pradīyate tatpātramanyena pātreṇopayamyetyarthaḥ /
nāndīmukhāḥ prīyantāmiti devebhyastu viśvedevāḥ prīyantāmiti /
tatra pitṝṇāmekapātraṃ, na trīṇi;pitṛpitāmahaprapitāmahaviśeṣasyānupadeśāt, sarveṣu mantreṣu nāndīmukhāḥ pitara ityupadeśāt /
tasmādekameva pātraṃ pitṝṇāṃ, devānāṃ caikam /
tatra brāhmaṇānupaveśyāgneḥ pratiṣṭhāpanaṃ arghyapātrayośca /
agniścaupāsana eva /
vivāheṣvasaṃbhavāt /
arghya pradāya gandhādibhiścālaṅkṛtyānujñāto haviruddhṛtya pṛṣadājyena saṃsṛjyābhighāryājyabhāgānte nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ svāhetyekāṃ pradhānāhudīṃ juhoti kevalena pṛṣadājyena sauviṣṭakṛtaṃ dvitīyaṃ juhuyāditi /
tantraśeṣaṃ samāpya klaptānvā pratipūruṣamiti nyāyenānena nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhyaḥ svāhetyanena mantreṇa pitṛbhyo 'nudiśati, devebhyastu vuśvebhyo devebhyaḥ svāheti /
māsiśrāddhe ye homamantrāḥ
anudeśanamantrāśca teṣāṃ nivṛttiḥ /
upasparśanaṃ tu bhavatyeva pratyāmnāyābhāvāt /
pṛthivīte pātramityāśayeṣu ca parisamūḍheṣviti āśayeṣu bhojanasthāneṣu parisamūḍheṣu parisamūhanena śodhiteṣu pṛṣadājyamiśreṇa baviṣā pṛṣadājyenaiva tāvatpiṇḍasyānupradānaṃ nāndīmukhebhyaḥ svadhānama ityanena /
evaṃ sarva dvirdviriti /
āsanapradānādiṣu dvirdviḥ prayatnaḥ karttavya ityarthaḥ /
upalipya dadhyodanaṃ samprakīrya tate 'ye agnidagdhā'ityasmin sthāne bhavati /
atha dakṣiṇāṃ datvā visarjanaṃ nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmiti /
tata udapātrasamīpe madhu maniṣya iti yajurjapitvā visarjanamantrābhyāṃ barhiṣi pātre ninīyya nyubjamiti /
evametannāndīśrāddhaṃ tatra kartavyaṃ yatrāparedyurdevayajyānuṣṭhānam /
kecitvanyathā paṭhanti ca---
mātuśśrāddhaṃ tu pūrva syātpitṝṇāṃ tadanantaram /
tato mātāmahānāṃ tu vṛddhau śrāddhatrayaṃ viduḥ //
iti //
asmin pakṣe mātrādīnāṃ dvau dvau /
evaṃ pitrādīnāṃ, evaṃ mātāmahādīnāṃ, devārthedvāveti viṃśatirdvijāḥ /
tathā ca manunānyapare vākye darśitam--
prativeśyānuveśyau ca kalyāṇe viṃśatidvije iti /
(ma.smṛ.8-392)
yātrābhyudayaśrāddhaṃ bhavati tadviṃśatidvijaṃ kalyāṇaṃ bhavati /
punaśca paṭhaṃti--
puṃsi jātānnacaulopasnānapāṇigraheṣu ca /
agnyādhāne tathā some daśasvabhyudayassmṛtaḥ //
iti //
prayegaśca-pārvaṇaśrāddhavadeva /
etāvadatra nānā yugmā brāhmaṇāḥ pradakṣiṇamupacāro yajñopavītaṃ yavāstilārta iti
ĀpGs-Tāt_22.12:
tasyā anvaṣṭakāyāḥ kalpo māsiśrāddhavat kartavya ityarthaḥ /
kalpātideśāt sarvamiha dravyadevatādikaṃ prāpyate /
tasmānnimantraṇādi grāsaprāśanāntaṃ sarva māsiśrāddhavadavikṛtaṃ kartavyam
athāvaśiṣṭānāṃ mantrāṇāṃ yeṣu viniyogastāni karmāṇi vyācaṣṭe--
1 yācñārtha gajchatā kartavyo japaḥ /
sanimitvottarān japitvār'tha brūyāt // Ā
(pa.8.,kha.22-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.13:
sanyartha dātāraṃ gatvā /
bhikṣaṇalabhyaṃ dhanaṃ sanirityucyate /
sanimitvā uttarānmantrān 'annamiva te dṛśe bhūyāsa'mityādīn sapta japitvā /
tamartha prabrūyāt yadarthamāgata- /
saptame mantre asāvityatra pradāturnāmagrahaṇaṃ ,mbudhyā
ĀpGs-Tāt_22.13:
saniryātñā bhikṣaṇam /
kecit-bhikṣaṇalabdhaṃ dhanamiti /
yā saniḥ'bhikṣaṇe nimttamācāryo vivāho yajñe mātāpitrorbubhūrṣārhataśca niyamavilopaḥ''tatra guṇān samīkṣya yathāśakti deyam'(āpa.dha.2-10-1,2) iti dharmaśāstre.vagatā, tāmuddiśya itvā gatvā /
uttarān mantrān 'annamiva te dṛśe bhūyāsaṃ'ityādīn sapta japitvā tamartha prayojanaṃ brūyāt, yaṃ bhikṣeta taṃ bodhayati 'ācāryārthaṃ bhikṣāmi bhavantam'iti /
evamuttareṣvapi bhikṣaṇanimitteṣu viśeṣaḥ vivāhārthamityādiḥ /
saptame ca mantre 'asā'vityatra samabuddhyā dāturnāmagrahaṇam
idānīṃ yadi yācñayā rathādīni sabdhāni, tadā kena vidhinā svīkāraḥ?ityuttare vidhaye ārabhyante---
2 rathalābhe cakrābhimarśanam /
rathaṃ labdhvā yojayitvā prāñcamavasthāpyottarayā rathacakre abhimṛśati pakṣasī vā // Ā
(pa.8.,kha.22-14)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.14:
yadi ratho labhyate tatastaṃ labdhvā yojayati karmakarairyugadhuroḥ karoti /
taṃ prāṅmukhamavasthāpya uttarayarcā 'aṅkau nyaṅkāvabhita'ityetayā /
rathacakre ubhe sahābhimṛśati /
pakṣasī rathasyeti śeṣaḥ pārśve phalake ityanye /
nemī ityapare /
sakṛdeva mantraḥ /
pāṇibhyāmubhābhyāmabhimarsanam /
tathā cāśvalāyanaḥ--'rathamārokṣyannānā pāṇibhyāṃ cakre abhmṛśet (āśva.gṛ.2-6-1) iti
ĀpGs-Tāt_22.14:
rathaścellabdhaḥ taṃ karmakarairvāhābhyāṃ yojayitvātha taṃ prāñcaṃ prāṅamukhamavasthāpya uttarayā 'aṅkau nyaṅkau 'ityetayā rathacakre ubhe pāṇibhyāṃ yugapadabhimṛśati /
api vā pakṣasī īrṣe /
anyathāpi padārthamāhuḥ
3 rathārohṛamantraḥ /
uttareṇa yajuṣādhīruhyottarayā prācīmudīcīṃ vā diśamabhiprayāya yathārtha yāyāt // Ā
(pa.8.,kha.22-15)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.15:
tataḥ uttaraṇa yajuṣā 'adhvanāmadhvayat'ityena /
rathaṃ svamadhirohati /
tataḥ uttarayarcā 'ayaṃ vāmaśvimā ratha'ityetayā /
pracīmudīcīṃ vā diśamabhiprapādya yathārtha yāyāt yatra prayojanaṃ tatra gacchet /
adhīruhyeti dīrghapāṭhaśchāndasaḥ /
etādvidhānaṃ krayādilabdhasyāpi rathasya prathamārohaṇe bhavati /
dvitīyādiṣu tu na bhavati /
labdhveti vacanāt
ĀpGs-Tāt_22.15:
tena(tataḥ) uttareṇa 'adhvanāmadhvapate'ityanena yajuṣā rathaṃ svayamadhiruhya /
dīrghaśchāndasaḥ /
uttarayā 'ayaṃ vāmaśvinau'ityetayā /
prācīmudīcāṃ vā diśamabhptayāya prasthāyādṛṣṭārtha, tato yathārtha prayojanānusāreṇa yāyān gacchet
kecit-labdhvetivacanāt krayādilabdhasyāpi rathādeḥ prathamārohaṇe vidhirayaṃ bhavatīti /
naitat;prakṛtayācñādinā labdharathādiviṣayatvenaivāsya vākyasyārthavattvopapatteḥ, 'yācñayā rathādīni labdhvā'iti bhāṣyavirodhācca
4 aśvārohaṇamantraḥ /
aśvamuttarairārohet // Ā
(pa.8.,kha.22-16)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.16:
labdhve tyanuvartate /
uttairekādaśabhiḥ 'aśvo 'si hayo 'si'ityādibhiḥ /
rathalābhavadaśvalābho vyākhyātaḥ
ĀpGs-Tāt_22.16:
aśvaścedyācñayā labdhaḥ tamuttarairmantraiḥ 'aśvo 'si'; ityādibhirārohet
5 hastyārohaṇamantraḥ /
hastinamuttarayā // Ā
(pa.8.kha.,22-17)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.17:
labdhvā'gohoditi vartate /
uttarayā 'hastiyaśasamasī'tyetayā /
tatrāsāviti hastino nāmagrahaṇam /
abhinidadhāmi nāgendreti /
āruhya tūṣṇīmaṅkuśābhidhānam /
mantre cābhinidadhāmīti draṣṭavyaḥ /
tena mantre liṅgasyāvirodhaḥ
ĀpGs-Tāt_22.17:
pūrvavadvyākhyānam /
uttarayā 'hastiyaśasaṃ'ityetayā /
asāvityatra ca sambuddhyā airāvateti gajanāmagrahaṇam /
atra yadyapi 'vajreṇābhinidadhāmyasau'itiliṅgādaṅkuśābhidhānārthatā mantrasya;tathāpi 'hastinamuttarayā'rohet'iti vācanikaviniyogasya balavattvāttadanu sāryeva mantro vyākhyātavyaḥ
tābhyāṃ reṣaṇe pūrvavat pṛthivīmabhimṛśet // Ā
(pa.8.kha.,22-18)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.18:
tābhyāṃ asvahastibhyāṃ. reṣaṇe śarīropamarde jāte pūrvavat hemantapratyavarohaṇavat pṛthivīmabhimṛśet /
'syonā pṛthivi''baḍitthe'tyetābhyām /
pūrvavaditi na jātakarma gṛhyate, vyavadhānāt
ĀpGs-Tāt_22.18:
tābhyāṃ tayoraśvahastinoḥ /
reṣaṇe maraṇe sati /
pūrvavat hemantapratyavarohaṇavat 'syonā pṛthivī'ityetābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśet /
kecit-tābhyāṃ aśvahastibhyām /
pramādādbhūmau patitasya reṣaṇe śarīropamarde jāte iti
1 chatradaṇḍayorādānam /
saṃvādameṣyan savyena pāṇinā chatraṃ daṇḍañcā'datte // Ā
(pa.8.kha.,22-19)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_22.19:
yatra sthāner'thādinimitte pratyarthibhiḥ samvadate sa samvādaḥ /
tameṣyan tatrāparājayāya savyena pāṇinā chatraṃ daṇḍañcādatte /
pāṇigrahaṇamuttarārtham /
iha tu ādānaparatvādeva siddham /
tena khalīkaraṇahomaḥ pāṇinaiva kartavyaḥ, na pātreṇa anyathā muṣṭiśabdasya parimāṇavācitvasyāpi daraśanādasyāprasaṅgaḥ
iti śrīharadattamiśraviracitāyāṃ gṛhyavṛttāvanākulāyāṃ dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_22.19:
samvādaḥ ṛṇādānādivyavahāraḥ /
kecit-yatra sthāne prayarthibhissaṃvadata iti /
ṛṇādānādivyavahāraṃ kartumeṣyan vyavahāre jayamicchannityarthaḥ śeṣaṃ vyaktam
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0