આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 68

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.2:
અપૂપસ્ય શેષસ્સિદધઃ ઉપહરતિ પ્રાશનાર્થમિતિ ચાનુવાદઃ, તં શેષં સર્પિષ્મન્તમષ્ટધા કૃત્વા અષ્ટફ્યો બ્રહ્મણેભ્ય ઇતિ વિધાતુમ્ ।
તેનેહબ્રાહ્મણૈકત્વબાધઃ ।
કેચિત્-સિદ્ધઃ શેષઃ ઇતિ સૂત્રચ્છેદઃ ।
સિદ્ધો ઽવિકૃતસ્તન્ત્રસ્ય શેષઃ ।
તેન દર્વ્યા હોમસ્સ્વિષ્ટકૃતઃ, જયાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચ સિદ્ધમિતિ તેષાં તમષ્ટધેત્યત્ર તમપૂપમિતિ વ્યવહિતસ્ય પરામર્શો ભવેત્ ।
એવમૌપકાર્ય કૃત્વા માસિશ્રાદધવધ્ભોક્તૃભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ।
શ્વો ઽષ્ટકાશ્રાદ્ધં ભવિષ્યતીતિ ભેદઃ

5 ગોરુપાકરણમ્ ।
શ્વોભૂતે દર્ભેણ ગામુપાકરોતિ પિતૃભ્યસ્ત્વા જુષ્ટામુપાકરોમીતિ ॥ આ
(પ.8.ખ.,22-3)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.3:
દર્ભેણેત્યેકત્વમવિવક્ષિતમ્ ।
ગાં સ્ત્રિયં, જુષ્ટામિતેલ્ઙ્ગાત્ ।
પુરસ્તાત્પ્રતીચીં તિષ્ઠન્તીં, શ્રૌતે તથા દર્શનાત્ ।
પિત્ર્યં ચા ।
#ટકાકર્મ, પિતૃભ્યસ્ત્વાજુષ્ટા મિતિદર્શનાત્ ।
પિત્ર્યેષુ યત્નમન્તરેણાપિ તન્ત્રં પ્રવર્તતે ઇતિ પુરસ્તાદુક્તમ્ ।
તત આજ્યભાગાન્તે તન્ત્રે કૃતે ઉપાકરણાદેઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
અત્ર પ્રમાણં વક્ષ્યામઃ ।
ઽઅપરપક્ષસ્યાપરાહ્ણઃ શ્રેયાનિઽત્યેષ ચ કાલઃ ।
સર્વત્ર પ્રાચીનાવીતમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.3:
અથ સ્વોભૂતે અષ્ટભ્યામ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ ગૃહમાનીયેત્યાદ્યગ્નિમુખાન્તં સર્વ માસિશ્રીદ્ધવત્કૃત્વા, અથ દર્ભેણૈકેન ગાં સ્ત્રિયં ઽપિતૃભ્યસ્ત્વા જુષ્ટામુપાકરોમિ, ઇત્યનેન મન્ત્રેણોપાકરોતિ

6 વપાહોમઃ ।
તૂષ્ણીં પઞ્ચાજ્યાહુતીર્હુત્વા તસ્યૈ વપાં શ્રપયિત્વોપસ્તીર્ણાભિઘારિતાં મધ્યમેનાન્તમેન વા પલાશપર્ણેનોત્તરયા જુહોતિ ॥ આ
(પ.8ખ્.,22-4)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.4:
તૂષ્ણીમિત્યનુચ્યમાને સમ્પ્રદાનાભાવે હોમાનિવૃત્તેઃ દેવતાકલ્પનાયાં પ્રાપ્તાયાં યા ઐતાઃ પાશુબન્ધિક્યઃ પશ્વાહુયઃ
ઽઉપાકૃત્ય પઞ્ચ જુહોતીઽતિ વિહિતાઃ તા એતા ઇતિ વિજ્ઞાયેત ।
તતશ્ચ મન્ત્રેષ્વપિ પ્રાપ્તેષુ તૂષ્ણીં ઇત્યુક્તમ્ ।
એવં બ્રૂવન્ એતદ્દર્શયતિ શ્રૌતસ્ય પશેરાવૃતાષસ્યાપિ પશોસ્સંસ્કાર ઇતિ ।
તેન ઽપુરસ્તાત્ પ્રત્યઞ્ચં તિષ્ટવ્તઽમિત્યેવમાદયો વિશેષા ઇહાપિ ભવન્તિ ।
તસ્યા ઇતિ વચનં તસ્યા વપાયા એવાત્ર ચોદિતો વિશેષો યથાસ્યાત્ શ્રપણાદિ, નાવદાનમિત્યેવમર્થમ્, તેન માંસૌદનાદેર્માસિશ્રાદ્ધવદન્યસ્મિન્નગ્નૌ સંસ્કારઃ ।
આજ્યગ્રહણમનર્થકમ્ ।
અપિવોત્તરયા જુહોતીતિવત્ સિદ્ધમ્, તત્ ક્રિયતે જ્ઞાપકાર્થમ્, એતત્ જ્ઞાપયતિ-આજ્યભાગાન્તે તન્ત્રે કૃતે પશોરુપાકરણાદીતિ ।
કથં કૃત્વા જ્ઞાપકમ્?સર્વત્ર પ્રધાનાહુતિષુ તાન્ત્રિકસ્ય હવિષસ્સધર્મકસ્યાનેકત્વે સતિ વિશેષણં દૃશ્યતે-સ્થાલીપાકાદન્નાદાજ્યાહુતિરિતુ, તદિહાપિ દૃષ્ટમ્ ।
તત્ જ્ઞાપયતિ-તાન્ત્રિકેણૈવાજ્યોનાહુતયોહબયન્ત ઇતિ ।
ઉપાકરણસ્ય ચૈતાસાં ચાનન્તર્ય દૃશ્યતે
"ઉપાકૃત્ય પઞ્ચ જુહોતી"(તૈ.સં.3-1-5)તિ ।
તસ્માદાજ્યભાગાન્તે પશોરુપાકરણમિતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
એવં પઞ્ચાજ્યાહુતીર્હુત્વા તૂષ્ણીં સંજ્ઞપ્ય વપાઞ્ચ વપાશ્રપણીભ્યાં તૂષ્ણીમુદ્ધૃત્ય ઔપાસને શ્રપયિત્વાભિઘાર્ય બર્હિષિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુનરભિઘાર્ય તતસ્તામુપસ્તીર્ણાભિઘારિતાં મધ્યમેનાન્તમેન વા પલાશપર્ણેન જુહોતિ ઉત્તરયર્ચા ઽવહ વપાઽમિત્યેતયા ।
પર્મસ્ય વપાશ્રપણ્યોશ્ચ પાત્રૈસ્સહ સાદનાદિ ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.4:
તૂષ્ણીં સ્વાહાકારેણાપિ વિના પઞ્ચાજ્યાહુતીર્જુહોતિ , મન્ત્રપ્રાપ્ત્યભાવાત્ ।
દેવતા ચાસાં પ્રજાપતિરેવ ।
તસ્યૈ વપામિત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઉત્તરયા વહ વપામ્ઽ ઇત્યેતયા

7 માંસૌદનહોમાઃ ।
માંસૌદમુત્તરાભિઃ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.5:
(હુતાયાં વપાયાં પશોર્વિશસનં કારયિત્વા અન્વષ્ટકાર્થ ...ગૃહેષુ શ્રપયિત્વા અન્યાનિ ચ હવિષ્યૌદનાદીનિ તાન્યભિઘાર્ય બર્હિષિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુનરભિઘાર્ય દર્વ્યા જુહોત્યવદાનકલ્પેન ।
નાત્ર સકૃદુપઘાતકલ્પઃ ।
સ્વિષ્ટકૃતિ વિપ્રતિષેધાત્ ।
આજ્યે ઽભાવાત્
માંસપિષ્ટૌદનયોશ્ચ ભાવાત્ ।
તત્ર)માંસૌદનમુત્તરાભિઃ યાં જનાઃ પ્રતિનન્દન્તિઽઇત્યેતાભિઃ સપ્તભિઃ ।
માંસમિશ્ર ઓદનો માંસૌદનઃ ।
હોમકાલે ચ મિશ્રણમ્ ।
ન શ્રપણકાલે ।
પક્તિવૈષમ્યાત્ ।
અસ્મિન્ કર્મણિ અષ્ટાદશહોમમન્ત્રાઃ સમામ્નાતાઃ ।
ઋચો દશ યજૂંષ્યષ્ટૌ ।
તત્રાદ્યા ઋગપૂપાર્થા ।
વપાર્થોત્તરા ।
ઉત્તરાદિભિરિતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ ।
પિષ્ટાન્નમુત્તરયેતિ વક્ષ્યતિ ।
તેન સપ્તભિઋગ્ભિર્માસૌદનસ્ય હોમઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.5:
માંસમિશ્ર ઓદનો માંસૌદનઃ તં ઉત્તરાભિઃ ઽયાં જનાઃ પ્રતિનન્દન્તિઽઇત્યાદિભિસ્સપ્તભિર્જુહોતિ ।
ઇદં ચેહ વક્તવ્યમ્ -
વપાહોમાન્તે ગોર્વિશસનં કારયિત્વાન્વષ્ટકાબ્રાહ્મણભોજનવ્યઞ્જનાર્થ માંસમવશિષ્ય, ઇતરત્ કૃત્સ્નં લૌકિકપ્રકારેણ શ્રપયિત્વા, તદેકદેશં માસિશ્રાદ્ધવત્ બ્રાહ્મણભોજનાર્થાદન્નદ્ધોમાર્થમુદ્ધૃતે ઽન્ને સંસૃજ્ય, તેનૈવ માંસમિશ્રેણૌદનેન જુહોતીતિ ।
ન ચ માંસૌદનયોસ્સહપાકશ્શઙ્કનીયઃ, ગોરાલમ્ભાત્ પ્રાગેવ હોમાર્થાન્નસ્યોદ્ધૃતત્વાત્, માંસૌદનયોઃ પક્તિવૈષમ્યાચ્ચ

8 પિષ્ટાન્નહોમાઃ ।
પિષ્ટાન્નમુત્તરયા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.6:
પિષ્ટેન કૃતમન્નં તસ્ય પયસિ શ્રપણમુત્તરયર્ચા ઽઉક્થ્યશ્ચેઽત્યેતયા જુહોતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.6:
પિષ્ટેન કૃતમન્નં પિષ્ટાન્નં પયસિ શૃતં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદુત્તરયા ઽઉક્થ્યશ્ચઽઇત્યનયા જુહોતિ ।
ઇહ બ્રાહ્મણભોજનાદ્યર્થમવશ્યં પિષ્ટાન્નં શ્રપયિતવ્યમ્ ।
શૃતાચ્ચ હોમાર્થ ભેદેન પૂર્વમેવોદ્ધરણમ્ ।
માંસૌદનસ્ય પિષ્ટાન્નસ્ય ચ પાર્વણવત્સ્વકીયો ઽવદાનધર્મઃ ।
પલાશપર્ણ ચેહ વપાહોમમાત્રે ।
અન્યદ્દર્વ્યૈવ

9 આજ્યાહુતયઃ ।
આજ્યાહુતીરુત્તરાઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.7:
ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽભૂઃ પૃથિવ્યગ્નિનર્ચેઽત્યાદિભિઃ અષ્ટાભિરાજ્યસ્ય જુહોતીત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.7:
ઉત્તરમન્ત્રકરણિકા આજ્યાહુતીરષ્ટૌ જુહોતીત્યર્થઃ ।
તે ચ ઽભૂઃ પૃથિવ્યગ્નિનાઽઇત્યાદયઃ યજૂરૂપાઃ

10 સ્વિષ્ટકૃદાદિ ।
સ્વિષ્ટકૃત્પ્રભૃતિ સમાનમાપિણ્ડનિધાનાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.8:
સ્વિષ્ટકૃત્પ્રભૃતિ પિણ્ડનિધાનાન્તં કર્મ કૃત્સ્નં માસિશ્રાદ્ધવદિહાપિ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર માંસૌદનાત્ પિષ્ટાચ્ચ સ્વિષ્ટકૃત્, તતો જયાદિ ।
અથ બ્રાહ્મણાનામુપવેશનં હસ્તેષૂદપાત્રાનયનમલઙ્કારઃ ।
તતઽસ્સર્વમુત્તરૈરભિમૃશેઽદિત્યાદિ ગ્રાસવરાર્ધ્ય પ્રાશ્નીયાત્ ઇત્યેવમન્તમ્ ।
એતદેવાસ્મિન્નહનિ ભોજનં, નાન્યત્ ।
આરબ્ધે ચાભોજનમાસમાપનાદિતિ ।
પઞ્ચયજ્ઞાશ્ચ લુપ્યન્તે

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.8:
સ્વિષ્ટકૃદાદિ તન્ત્રશેષં સર્વાભિમર્શનાદિ ચ પ્રદક્ષિણીકૃત્યેત્યેવમન્તં બ્રાહ્મણભોજનં, પિણ્ડનિધાનં, ગ્રાસવરાર્ધ્ય પ્રાશ્નીયાદિત્યેવમન્તં, સર્વ પદાર્થજાતં માસિશ્રાદ્ધવદિહાપિ કર્તવ્યમેવેત્યર્થઃ ।
તત્ર ચ માંસૌદનાત્ પિષ્ટાન્નાચ્ચ સ્વિષ્ટકૃતે સહાવદાનમિતિ ભેદઃ

અન્વષ્ટકાયામેવૈકે પિણ્ડનિધાનમુપદિશન્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.9:
ન પિણ્ડનિધાનમિત્યુચ્યમાને ઽન્વષ્ટકાયામપિ પિણ્ડનિધાનં ન સ્યાત્ ।
અષ્ટકા પ્રકૃતા ।
તત્ર કઃ પ્રસઙ્ગો યદન્વષ્ટકાયાં ન સ્યાત્ ।
એવં તર્હિ એતત્ જ્ઞાપયતિ - વિકલ્પો ઽત્ર વિધિરયમ્ ।
અતઃ કૃત્સ્નસ્ય કર્મણો વિષયો ભવતિ સાપૂપસ્ય સાન્વષ્ટકસ્યેતિ ।
તેન દધ્યઞ્જલિઃ કૃત્સ્નૈકાષ્ટકાકરણાત્ વિકલ્પ્યતે સાપૂપેન સાન્વષ્ટકેનેતિ કેચિત્ ।
વયં તુ બ્રૂમઃ - અષ્ટકાયામકૃતાયાં ભોજનમસ્ય ન ભવતીત્યેતદર્થમેવ વચનમન્વષ્ટકાયાં યત્ પિણ્ડદાનં તદિહ .... નાસ્મિન્ કર્મણિ પૃથક્ કર્તવ્યમિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.9:
યા શ્વોભૂતો ઽન્વષ્ટકેતિ વિધાસ્યતે તસ્યામન્વષ્ટકાયામેવ પિણ્ડનિધાનં પિણ્ડપ્રદાનં નાષ્ટકાયામિત્યેકે આચાર્યા ઉપદિશન્તિ ।
કેચિત્ - ન પિણ્ડનિધાનમેકે ઇતિ વક્તવ્યે અન્વષ્ટકાયામેવૈક ઇત્યેવં વચનમેતત્ જ્ઞાપયતિ - વિકલ્પો ઽત્ર વિધીયમાનઃ કૃત્સ્નસ્ય કર્મણઃ સાપૂપહોમસ્ય સાન્વષ્ટકસ્ય વિષયે ભવતીતિ ।
તેન દધિહોમઃ કૃત્સ્નેનાન્વષ્ટકાન્તેનાષ્ટકાકર્મણા વિકલ્પ્યત ઇતિ ।
કેચિત્તુ - અન્વષ્ટકાયાં યત્ પિણ્ડનિધાનં, તદેવાસ્ય, ન પુનસ્તદસ્મિન્ પ્રદેશે પૃથક્ કર્તવ્યમિતિ વચનવ્યક્ત્યાસ્ય કર્મણો ઽસમાપ્તત્વસૂચનમ્ ।
તેનાન્વષ્ટકાયામકૃતાયાં ન કર્તુર્ભોજનં, નાપિ પઞ્ચમહાયજ્ઞા ઇતિ ।
વસ્તુતસ્તુ - ભાષ્યકારેણાત્રાર્થવિશેષસ્યાનુક્તત્વાત્, ઽઅન્વષ્ટકોભયોરપિ પક્ષયોઽરિતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્, અવાન્તરપ્રયોગસ્ય સમાપ્તેસ્સ્પષ્ટત્વાચ્ચ, ઽઅન્વષ્ટકાયામેવૈકઽઇત્યેષો ઽન્વષ્ટકાયામેવ પિણ્ડનિધાનં નાષ્ટકાયામિતિ ફલાભિપ્રાયો વ્યપદેશ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ॥
અથ યજ્ઞોપવીતપ્રાચીનવીતયોર્વિવેકઃ - ઔપકાર્યે ચ માંસૌદનહોમેષુ ચાદિતશ્ચતુર્ષુ, ષષ્ઠે ચ પિષ્ટાન્નહોમે ચ, આજ્યહોમે ચાદિતષ્,ટ્સુ, દધિહોમે ચાઘારાદિષુ ચ (પ્રાક્ તેષુ ઇત્યધિકમ્ ।
એવ પ્રતિષિદ્ધમ્) યજ્ઞોપવીતં, મન્ત્રાણાં દેનલિઙ્ગત્વાત્ ।
અન્યત્ર પ્રકૃતિવત્ પ્રાચીનાવીતમેવ ।
નનુ ચાત્ર કલિયુગે ધર્મજ્ઞસમયાદ્ગોરાલમ્ભો નિષિદ્ધઃ ।
તેન યદ્યપિ ઽમાંસૌદનમુત્તરાભિઃઽઇત્યત્ર હવિરુપસર્જનીભૂતમાંસાભાવે ઽપિ કેવલૌદનહવિષ્કહોમૈઃ પ્રધાનાન્તરસહિતૈઃ અષ્ટકાધિકારસિદ્ધેરુપપત્તિઃ;તથાપિ વપાહોમે સ્વરૂપસ્યૈવાભાવાન્ન યુજ્યતે ।
મૈવમ્, પ્રમાણબલેન કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રધાને નિષિદ્ધે ઽપિ પ્રધાનાન્તરૈરેવ વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાદધિકારસિદ્ધેરુપપન્નત્વાત્ ।
અત એવ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ઽનાસોમયાજી સન્નયેત્ઽ; (તૈ.સં. 2-5-5), ઽનાસોમયાજિનો બ્રાહ્મણસ્યાગ્નીષોમીયઃ પુરોડાશો વિદ્યતેઽ(આપ.શ્રૌ. ) ઇતિ નિષિદ્ધયોરપિ સાન્નાય્યાગ્નીષોમયોસ્તદ્વ્યતિરિક્તૈરેવ પ્રધાનૈરધિકારસિદ્ધિઃ ।
ઇયાંસ્તુ ભેદઃ - ક્વચિચ્છ્રુતિર્નિષેધિકા, ક્વચિદ્ધર્મજ્ઞસમય ઇતિ ।
ધર્મજ્ઞસમયો ઽપિ વેદવત્ પ્રમાણમ્ ।
અથવા આજ્યમેવ વપામાંસયોસ્સ્થાને પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
ઽઆજ્યેન શેષં સંસ્થાપયેત્ઽઇતિ પાત્નીવતે દર્શનાત્ ઽઆજ્યસ્ય પ્રત્યાખ્યામવદ્યેત્ઽ(તૈ.સં.3-1-3) ઇતિ દર્શનાચ્ચ ।
પ્રાપ્તિસ્તુ નિત્યત્વાદેવાષ્ટકાયાઃ કૃત્સ્નાયાઃ ।
યદ્વા - ગોસ્સ્થાને છાગ એવાલબ્ધવ્યઃ, પ્રસ્તુતસમાનયોગક્ષેમે ઽઐન્દ્રાગ્નં પુનરુત્સૃષ્ટમાલભેતઽ(તૈ.સં.2-1-5) ઇત્યત્ર ગોઃ પુનરુત્સૃષ્ટસ્ય સ્થાને ઽપુનરુત્સૃષ્ટશ્છાગઃઽઇતિ ભરદ્વાજસૂત્રદર્શનાત્ ।
અપિ વાત્યન્તલઘુરપિ દધિહોમપક્ષઃ કલિયુગે વ્યવસ્થિતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પ્રમાણં તુ ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાશ્શિષ્ટા એવ

11 દધ્યઞ્જલિહોમઃ ।
અથૈતદપરં દધ્ન એવાઞ્જલિના જુહોતિ યયાપૂપમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.10:
એવમષ્ટકાયાં મુખ્યઃ કલ્પો દર્શિતઃ ।
અથાનુકલ્પઃ યયા ઋચા જુહોતિ ઽયાં જનાઽઇત્યેતયા તયા દધ્નઃ પૂર્ણેનાઞ્જલિના જુહોતિ ।
તન્ત્રસ્ય વિધાનાત્ અઞ્જલિના હોમત્વાચ્ચ અપૂર્વો દધ્યઞ્જલિઃ ।
અઞ્જલિનેતિ વચનાત્ દર્વ્યા નિવૃત્તિઃ ।
(2 ક,ખ, પુરસ્તાત્તન્ત્રમુપરિષ્ટાત્તન્ત્રં ચ કૃત્સ્નં ન ભવતિ) ।
તન્ત્રદ્વયઞ્ચ ન ભવતિ ।
કઃ પુનરસ્ય કાલઃ ?અષ્ટમી ।
પૂર્વાહ્ણે ચ ક્રિયા, દૈવત્વાત્ ।
પ્રાતર્હોમાનન્તરં ઔપાસનમુપસમાધાય સમ્પરિસ્તીર્ય તૂષ્ણીં સમન્તં પરિષિચ્ય દધ્નાઞ્જલિં પૂરયિત્વા ઽયાં જનાઽઇતિ જુહોતિ ।
ન સ્વિષ્ટકૃત્ ।
પુનરપિ તૂષ્ણીં પરિષેચનમ્ ।
અન્યે તુ પુરસ્તાત્તન્ત્રં સ્વિષ્ટકૃચ્ચેચ્છન્તિ, ન જયાદીન્ ।
અત્ર મૂલં મૃગ્યમ્ ।
એષ કાલઃ, આચાર્યપ્રવૃત્તિત્વાત્ ।
એષા હ્યેવાનુકલ્પેષ્વાચાર્યસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
તદ્યથા - સમાવર્તને તૂષ્ણીમેવ તીર્થે સ્નાત્વેતિ ।
દધ્યઞ્જલિશ્ચાયમષ્ટકાયાં યે હોમાસ્તેષાં નિવર્તકઃ, તદનન્તરમભિધાનાત્, નાપૂપહોમસ્ય ।
નાન્વષ્ટકાયાઃ ।
બ્રાહ્મણભોજનપિણ્ડનિર્વાપણે ચ ભવતઃ ।
હોમમાત્રસ્યૈવાયં દધ્યઞ્જલિર્નિવર્તકઃ ।
એવં તર્હ્યત્ર વચનં વ્યજ્યતે યજ્જુહોતિ તદ્દધ્ન એવાઞ્જલિનેતિ ।
(અપર આહ - અપૂપાષ્ટકયોર્દ્વયોરપિ નિવર્તકમ્ ।
નાન્વષ્ટકાયાઃ ।
યદિ તસ્યા અપિ પ્રત્યામ્નાયઃ સ્યાત્ તામભિધાયાયમનુકલ્પો વક્તવ્યસ્સ્યાદિતિ) ।
અન્યે તુ સાપૂપસ્ય સાન્વષ્ટકસ્ય કૃત્સ્નસ્યાષ્ટકાકર્મણો નિવર્તકો દધ્યઞ્જલિરિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.10:
યયા ઽયાં જનાઽઇત્યેતયા અપૂપં જુહોતિ, તયા ઋચા દધ્નસ્સ્વાવદાનધર્મેણાવદાયાઞ્જલિના જુહોતિ ।
પાર્વણવચ્ચાગ્નિમુખાન્તે દધિહોમઃ, અપૂપહોમવચ્ચાવદાનમ્ ।
ઽયેન જુહોતિ તદગ્નૌ પ્રતિતપ્યઽઇત્યાદિકં લેપાઞ્જનં ચાન્યેન કારયિતવ્યમ્ ।
અયં ચ દધિહોમો ઽષ્ટમ્યાં પૂર્વાહ્ણે ।
કેચિત્ - અઞ્જલિહોમાસ્સર્વે અપૂર્વાઃ, નૈવ તત્ર પુરસ્તાદુપરિષ્ટાત્તન્ત્રમિતિ ।
અયં ચાનુકલ્પો ઽપૂપહોમાદ્યાજ્યાહુતીરુત્તરા ઇત્યેવમન્તાનામેવ સ્થાને વેદિતવ્યઃ, નાન્વષ્ટકાયા અપિ, આજ્યાહુત્યન્તં કર્મ વિધાયાન્વષ્ટકાયાઃ પ્રાગેવાનુકલ્પસ્ય વિધાનાત્ ।
તેનોભયોરપિ પક્ષયોર્નવમ્યામન્વષ્ટકા નિત્યૈવ ।
તેન દધિહોમપક્ષે ઽન્વષ્ટકા નાસ્તીતિ નિર્મૂલમ્ ।
અયં ચ દધિહોમવિધિર્હોમાનામેવ સ્થાને;ઽદધ્ન એવાઞ્જલિના જુહોતીઽતિ જુહોતિશબ્દસ્ય સ્વારસ્યાત્ ।
તેનાસ્મિન્નપિ પક્ષે બ્રાહ્મણભોજન પિણ્ડ પ્રદાન યોરાવૃત્તિઃ ।
તસ્માત્ સપ્તમ્યાં રાત્રૌ બ્રાહ્મણાન્નિમન્ત્ર્યાષ્ટભ્યાં હોમસ્થાને દધિહોમઃ, તતો ઽપરાહ્ણે ભોજનાદિ સર્વમવિકૃતં, નવમ્યામન્વષ્ટકાપીતિ સિદ્ધમ્

12 અન્વષ્ટકા ।
અત એવ યથાર્થ માંસં શિષ્ટ્વા શ્વોભૂતે ઽન્વષ્ટકામ્ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.11:
અત એવાસ્યા એવ ગોરેકાષ્ટકાયામાલબ્ધાયાં માંસં યસ્ય યથાર્થ યાવત્પ્રયોજનં શિષ્ટ્વા શ્વોભૂતે નવમ્યામન્વષ્ટકાનામ કર્મ કર્તવ્યમ્ ।
ભૂયાંસમતો માહિષેણેત્યાદીનાં નિવૃત્ત્યર્થ એવકારઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.11:
શ્વોભૂતે મવમ્યામન્વષ્ટકાખ્યં કર્મ કર્તવ્યમ્ ।
અત એવ ગોરષ્ટકાયામાલબ્ધાયાઃ માંસં યથાર્થ યથાપ્રયોજનં શિષ્ટ્વા ઇત્યેતત્પ્રથમપક્ષવિષયમ્

તસ્યા માસિશ્રાદ્ધેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.12:
માસિશ્રાદ્ધવદન્વષ્ટકા કર્તવ્યેત્યર્થઃ ।
કલ્પાતિદેશાત્ દ્રવ્યદેવતાદિ સર્વમિહ પ્રાપ્યતે ।
ઽતત્રાન્નસ્યોત્તરાભિર્જુહોતીઽત્યત્ર માંસસંસૃષ્ટસ્યાન્નસ્ય હોમમિચ્છન્તિ ।
અષ્ટકાયાં દર્શનાત્ ।
ઇહ ચ યથાર્થ માંસમિતિ વચનાત્ ।
અન્યે માસિશ્રાદ્ધાતિદેશાદન્નસ્યાવ હોમમિચ્છન્તિ ।
યત્રૈવ તુ કાર્યે માસિ શ્રાદ્ધે માંસં ઇહાપિ તત્રૈવેતિ ।
અત્ર કેચિત્-દધ્યઞ્જલિપક્ષે ઽપ્યન્વષ્ટકામિચ્છન્તિ ।
મધ્યે તસ્ય વિધાનાત્ ।
યદિ હ્યસાવન્વષ્ટતાયા અપિ પ્રત્યામ્નાયઃ સ્યાત્ તામપ્યભિધાય વક્તવ્યં સ્યાદિતિ ।
અત એવ યથાર્થ માંસં શિષ્ટ્વા શ્વોભૂતે ઽન્વષ્ટકા તસ્યા માસિ શ્રાદ્ધેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ ઇતિ પૂર્વત્ર સમ્બન્ધઃ ॥
અથૈકોદ્દિષ્ટવિધિઃ શાસ્ત્રાન્તરાત્ ।
પ્રેતમેકમુદ્દિસ્ય યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે તદેકોદ્દિષ્ટમ્ ।
અયુગ્મા બ્રાહ્મણાઃ એકઃ ત્રયઃ પઞ્ચેતિ ।
વૃધ્યા ફલભૂયસ્ત્વમ્ ।
તત્ર નાગ્નૌ કરણં, નાભિશ્રાવણં, ન પૂર્વ નિમન્ત્રણં, ન દૈવં, ન ધૂપો, ન દીપો, ન સ્વધા, ન નમસ્કારઃ, ઉદઙ્મુખાઃ બ્રાહ્મણાઃ ।
સર્વસ્માદન્નાત્સકૃત્સકૃદવદાય દક્ષિણતો ભસ્મમિશ્રાનઙ્ગારાન્નિરૂહ્ય તેષ્વેવ જુહુયાત્ પ્રેતાયામુષ્મૈ યમાય ચ સ્વાહેતિ ।
પ્રેતાયેતિ વચનં પ્રેતસ્ય નામનિર્દેશાર્થમ્ યજ્ઞશર્મણે યમાય ચ સ્વાહેતિ પ્રયોગમિચ્છન્તિ ।
યજ્ઞશર્મણે પ્રેતાય યમાય ચેત્યન્યે ।
અમુષ્મૈ તૃપ્તિરસ્ત્વિતિ અપાં પ્રતિગ્રહણં વિસર્જનં ચા અસ્તિ તૃપ્તિરિતિ પ્રતિવચનમ્ ।
અમુષ્મા ઉપતિષ્ઠત્વિત્યનુદેશનં, આશયેષુ ચ પિંઢદાનં ભોજનસ્થાન ઇત્યર્થઃ ।
તૃપ્યસ્વેતિ સંક્ષાલનમ્ ।
એતદેકોદ્દિષ્ટં સર્વવર્ણાનાં સ્વાશૌચાન્તે પ્રસિદ્ધમ્ ॥
અથાન્યાનિ નવશ્રાદ્ધમાસિકાનિ ત્રૈપક્ષિકં ષાણ્માસિકં સામ્વત્સરિકમિતિ ।
યત્પ્રથમં ક્રિયતે તન્નવશ્રાદ્ધમ્ ।
નવં ચ તચ્છ્રાદ્ધઞ્ચેતિ કૃત્વા ।
તસ્ય વર્ણાનુપૂર્વેણ કાલઃ
ચતુર્થે પઞ્ચમે ચૈવ નવમૈકાદશે તથા ।
યદત્ર દીયતે જન્તોઃ તન્નવશ્રાદ્ધમુચ્યતે ॥
ઇતિ ॥
સર્વેષામપિ વર્ણાનાં ચત્વાર્યપિ નવશ્રાદ્ધાનીત્યન્યે ।
તોષાં દ્વિતીયાદિષુ નવશબ્દો ઘટતે ।
માસિકાનિ દ્વાદશ પ્રતિમાસં મૃતાહે કર્તવ્યાનિ ।
આદ્યં તુ સ્વાશોચન્તે ।
અન્ત્યં ચ સપિણ્ડીકરણેન સહ મૃતાહ એવ ત્રાપક્ષિકં ષાણ્માસિકં દ્વિતીયાદિષુ સમ્વત્સરેષુ પ્રતિસમ્વત્સરં મૃતાહ એવ સામ્વત્સરિકમિતિ ષોડશૈતાન્યેકોદ્દિષ્ટાનિ ।
સામ્વત્સરિકે ચ ક્ષેત્રજજારજયોઃ એકોદ્દિષ્ટકલ્પસ્ય ચ વિકલ્પઃ ।
ઇતરેષામેકોદ્દિષ્ટમેવ ।
યે નવશ્રાદ્ધાનાં સમુચ્ચયમિચ્છન્તિ તેષાં ષોડશૈકોદ્દિષ્ટાનીત્યેષાપિ પ્રસિદ્ધિર્દુરુપપાદા ।
અત્ર પઠન્તિ--
નિત્યશ્રાદ્ધં માસિ માસિ અપર્યાપ્તાવૃત્તું પ્રતિ ।
દ્વાદશાહેન વા ભોજ્યા એકાહે દ્વાદશાપિ વા ॥
અથ સપિણ્ડીકરણં સમ્વત્સર એકાદશે ચતુર્થે તૃતીયે વા માસિ ત્રિપક્ષે અર્ધમાસે દ્વાદશે વાહનિ ઉપનયનાભ્યુદયપ્રાપ્તૌ વા ।
તત્ર એકોદ્દિષ્ટસ્ય માસિશ્રાદ્ધસ્ય ચ સમુચ્ચયઃ ।
પ્રેતસ્યૈકોદ્દિષ્ટં તસ્ય યે પ્ત્રાદયઃ તેભ્યો માસિશ્રાદ્ધં મન્ત્રેષુ ચ ન ક્શ્ચિદ્વિકારઃ ।
યન્મે માતેત્યાદિષુ યથૈવ તે પિત્રા પ્રેતેન પૂર્વ પ્રયુક્તાસ્તથાવ પુત્રેણાપિ પ્રયોક્તવ્યાઃ ।
પુત્રાદન્યસ્ય ચ સપિણ્ડીકરણે નાધિકારઃ, માસિશ્રાદ્ધાભાવાત્ ।
સપિણ્ડીકરણાસ્ય ચ માસિશ્રાદ્ધપ્રયોગવિકારત્વાત્ ।
તસ્માદપુત્રસ્ય પ્રેતસ્ય ભાર્યા યાવજ્જીવમેકોદ્દિષ્ટકલ્પેનૈવ પત્યે માસિશ્રાદ્ધં દદાતિ ।
પુત્રો ઽપ્યકૃતવિવાહ એવમેવ ।
વિવાહાદૂર્ધ્વ યદા માસિશ્રાદ્ધમારભતે તદા પિતુઃ સપિણ્ડીકરણેન સહારભતે ।
અન્યે ત્વેતદનુષ્ઠાનં અન્યથાપિ ભવતિ ।
તત્ર પિત્રે પ્રેતાય પૂર્વવદ્ભસ્મનિ હોમઃ ઇતરેભ્યો ઽન્નાદાજ્યાચ્ચ માસિશ્રાદ્ધવત્ ।
પિણ્ડદાને-માસિશ્રાદ્ધવત્પિણ્ડાન્ દત્વા તત્સમીપે પૃથક્ સ્તીર્ણેષુ દર્ભેષુ પ્રેતાય પિણ્ડઃ ।
પૂર્વવદપો દત્વા તસ્યાન્તે અર્ઘ્યાર્ધ પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં પ્રસેચયેત્ ઽયે સમામાઽઇતિ દ્વાભ્યાં પિણ્ડં પિણ્ડેષુ સંસૃજેત્ ।
એતત્સપિણ્ડીકરણમ્ ।
એતસ્મિન્કૃતે પ્રેતઃ પિતૃત્વમાપદ્યતે ।
ચતુર્થશ્ચાનુજ્ઞાપિત ઉત્સૃષ્ટો ભવતિ ।
અત્ર વિપ્રતિપ્ત્તિઃ- કેચિત્પ્રપિતામહસ્ય પાત્રં પિણ્ડં ચેતરેષુ સંસૃજન્તિ ।
પ્રેતશબ્દેન સ એવોચ્યતે પ્રકર્ષેણ ઇતઃ પ્રેત ઇતિ ।
સ હ્યત્રાનુજ્ઞાતો ભવતિ ।
પ્રસિદ્ધસ્ત્વાચારઃ યસ્ય સપિણ્ડીકરણં સ પ્રેતઃ, તસ્યૈવ ચ પાત્રપિણ્ડયોરિતરેષુ સંસર્ગઃ ।
એવમપિ પ્રપિતામહસ્યૈવાનુજ્ઞેતિ ।
માતૃસપિણ્ડીકરણે સા યદિ પુત્રિકા, આસુરાદિવિવાહોઢા વા તતો માતામહાદીનાં પિણ્ડેષુ સંસર્ગઃ ।
તત્પિણ્ડસ્યેતરત્ર શ્વશ્ત્વાદિ પિણ્ડેન એકાચિત્યારૂઢાયાસ્તુ ભર્તૃપિણ્ડેનેતિ કેચિદ્વ્યવસ્થાપયન્તિ ।
પ્રયોગસ્તુ પિરસિદ્ધાચારાનુરોધેન કર્તવ્યઃ ।
અત્ર કેચિત્પઠન્તિ --
ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડઃ શ્ષ્ય એવ વા ।
સહપિણ્ડક્રિયાઃ કૃત્વા કુર્યાદભ્યુદયં તતઃ ॥
ઇતિ ॥
તથા--
અપુત્રાયાં મૃતાયાં તુ પતિઃ કુર્યાત્સપિણ્ડતામિતિ ॥
અથ નામ્દીશ્રાદ્ધમ્- તત્ર બોધાયનઃ -અથાભ્યુદયિકેષુ પ્રદક્ષિણમુપચારો યજ્ઞોપવીતં પ્રાગગ્રાન્ દર્ભાન્, યુગ્માન્ બ્રાહ્મણાન્, યવૈસ્તિલાર્થઃ, પૃષદાજ્યં હવિઃ ।
સોપયામેન પાત્રેણ નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પ્રીયન્તામિત્યપાં પ્રતિગ્રહણં, સંસર્જનં ચ ।
નાન્દીમુખેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ સ્વાહેત્યગ્નૌકરણમનુદેશનં ચ ।
આશયેષુ પરિસમૂઢેષુ દર્ભેષુ પૃષદાજ્યેનાનુપ્રદાનં નાન્દીમુખેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ સ્વધા નમઃ ઇતિ સર્વ દ્વિર્દ્વિરિતિ (બૌ.ગૃ.3-12-2....5)
તત્રૈવ પ્રદેશાન્તરે"તેષુ ભક્તવત્સુ સ્વધાયૈ સ્થાને ઽમધુ મનિષ્યે મધુ જનિષ્યઽઇત્યેતદ્યજુર્જપિત્વા નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પ્રીયન્તામિત્યપો નિનયતિ સ્વધૈવૈષોક્તા ભવતિ ।
નૈકેનાહ્ના દૈવં પિત્ર્યં ચ કુર્વન્તિ યસ્યૈકાહ્ના પિત્ર્યં દૈવં ચ કુર્વન્તિ પ્રજા હાસ્ય પ્રમાયુકા ભવતિ, તસ્માત્ પિતૃભ્યઃ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયતે, પરેદ્યુર્દેવાનામિતિ ।
(બૌ.ગૃ.પ.1-3-10-11) તથા પુષ્પફલાક્ષતમિશ્રૈર્યવૈઃ તિલાર્થ ઉપલિપ્ય દધ્યોદનં સમપ્રકીર્યેતિ ।
તત્ર માસિશ્રાદ્ધં સર્વેષાં પિત્ર્યાણાં પ્રકૃતિઃ ।
અસ્માકં વિશેષાસ્તુ શાસ્ત્રાન્તરાદાગમયિતવ્યાઃ ।
તેન ઽપૂર્વેદ્યુર્નિવેદનઽમિત્યાદિ સર્વમિહાપિ ભવતિ ।
યુગ્મા બ્રાહ્મણાઃ અષ્ટૌ ષોડશ વા ।
યદ્યુષ્ટૌ દ્વૌ દેવેભેયઃ પિતૃભ્યો દ્વૌ દ્વૌ ।
યદિ ષોડશ દેવેભ્યશ્ચત્વારો દ્વાદશ પિતૃભ્ય ઇત્યાદિ ।
યવૈસ્તિલાર્થઃ માસિશ્રાદ્ધો યત્ તિલકૃત્યમર્ઘ્યાદિષુ તદત્ર યવૈઃ કર્તવ્યઃ ।
પુષ્પાદિભિશ્ચ મિશ્રણમ, પ્રદેશાન્તરે વચનાત્ ।
પૃષદાજ્યં હવિઃ ।
ર્માસૌદનવત્પૃષદાજ્યમિશ્રમિત્યેકે, કેવલમેવેત્યન્યે ।
સોપયામેનેતિ યેનાર્ઘ્ય પ્રદીયતે તત્પાત્રમન્યેન પાત્રેણોપયમ્યેત્યર્થઃ ।
નાન્દીમુખાઃ પ્રીયન્તામિતિ દેવેભ્યસ્તુ વિશ્વેદેવાઃ પ્રીયન્તામિતિ ।
તત્ર પિતૄણામેકપાત્રં, ન ત્રીણિ;પિતૃપિતામહપ્રપિતામહવિશેષસ્યાનુપદેશાત્, સર્વેષુ મન્ત્રેષુ નાન્દીમુખાઃ પિતર ઇત્યુપદેશાત્ ।
તસ્માદેકમેવ પાત્રં પિતૄણાં, દેવાનાં ચૈકમ્ ।
તત્ર બ્રાહ્મણાનુપવેશ્યાગ્નેઃ પ્રતિષ્ઠાપનં અર્ઘ્યપાત્રયોશ્ચ ।
અગ્નિશ્ચૌપાસન એવ ।
વિવાહેષ્વસંભવાત્ ।

અર્ઘ્ય પ્રદાય ગન્ધાદિભિશ્ચાલઙ્કૃત્યાનુજ્ઞાતો હવિરુદ્ધૃત્ય પૃષદાજ્યેન સંસૃજ્યાભિઘાર્યાજ્યભાગાન્તે નાન્દીમુખેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ સ્વાહેત્યેકાં પ્રધાનાહુદીં જુહોતિ કેવલેન પૃષદાજ્યેન સૌવિષ્ટકૃતં દ્વિતીયં જુહુયાદિતિ ।
તન્ત્રશેષં સમાપ્ય ક્લપ્તાન્વા પ્રતિપૂરુષમિતિ ન્યાયેનાનેન નાન્દીમુખેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ સ્વાહેત્યનેન મન્ત્રેણ પિતૃભ્યો ઽનુદિશતિ, દેવેભ્યસ્તુ વુશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહેતિ ।
માસિશ્રાદ્ધે યે હોમમન્ત્રાઃ
અનુદેશનમન્ત્રાશ્ચ તેષાં નિવૃત્તિઃ ।
ઉપસ્પર્શનં તુ ભવત્યેવ પ્રત્યામ્નાયાભાવાત્ ।
પૃથિવીતે પાત્રમિત્યાશયેષુ ચ પરિસમૂઢેષ્વિતિ આશયેષુ ભોજનસ્થાનેષુ પરિસમૂઢેષુ પરિસમૂહનેન શોધિતેષુ પૃષદાજ્યમિશ્રેણ બવિષા પૃષદાજ્યેનૈવ તાવત્પિણ્ડસ્યાનુપ્રદાનં નાન્દીમુખેભ્યઃ સ્વધાનમ ઇત્યનેન ।
એવં સર્વ દ્વિર્દ્વિરિતિ ।
આસનપ્રદાનાદિષુ દ્વિર્દ્વિઃ પ્રયત્નઃ કર્ત્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઉપલિપ્ય દધ્યોદનં સમ્પ્રકીર્ય તતે ઽયે અગ્નિદગ્ધાઽઇત્યસ્મિન્ સ્થાને ભવતિ ।
અથ દક્ષિણાં દત્વા વિસર્જનં નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પ્રીયન્તામિતિ ।
તત ઉદપાત્રસમીપે મધુ મનિષ્ય ઇતિ યજુર્જપિત્વા વિસર્જનમન્ત્રાભ્યાં બર્હિષિ પાત્રે નિનીય્ય ન્યુબ્જમિતિ ।
એવમેતન્નાન્દીશ્રાદ્ધં તત્ર કર્તવ્યં યત્રાપરેદ્યુર્દેવયજ્યાનુષ્ઠાનમ્ ।
કેચિત્વન્યથા પઠન્તિ ચ---
માતુશ્શ્રાદ્ધં તુ પૂર્વ સ્યાત્પિતૄણાં તદનન્તરમ્ ।
તતો માતામહાનાં તુ વૃદ્ધૌ શ્રાદ્ધત્રયં વિદુઃ ॥
ઇતિ ॥
અસ્મિન્ પક્ષે માત્રાદીનાં દ્વૌ દ્વૌ ।
એવં પિત્રાદીનાં, એવં માતામહાદીનાં, દેવાર્થેદ્વાવેતિ વિંશતિર્દ્વિજાઃ ।
તથા ચ મનુનાન્યપરે વાક્યે દર્શિતમ્--
પ્રતિવેશ્યાનુવેશ્યૌ ચ કલ્યાણે વિંશતિદ્વિજે ઇતિ ।
(મ.સ્મૃ.8-392)
યાત્રાભ્યુદયશ્રાદ્ધં ભવતિ તદ્વિંશતિદ્વિજં કલ્યાણં ભવતિ ।
પુનશ્ચ પઠંતિ--
પુંસિ જાતાન્નચૌલોપસ્નાનપાણિગ્રહેષુ ચ ।
અગ્ન્યાધાને તથા સોમે દશસ્વભ્યુદયસ્સ્મૃતઃ ॥
ઇતિ ॥
પ્રયેગશ્ચ-પાર્વણશ્રાદ્ધવદેવ ।
એતાવદત્ર નાના યુગ્મા બ્રાહ્મણાઃ પ્રદક્ષિણમુપચારો યજ્ઞોપવીતં યવાસ્તિલાર્ત ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.12:
તસ્યા અન્વષ્ટકાયાઃ કલ્પો માસિશ્રાદ્ધવત્ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કલ્પાતિદેશાત્ સર્વમિહ દ્રવ્યદેવતાદિકં પ્રાપ્યતે ।
તસ્માન્નિમન્ત્રણાદિ ગ્રાસપ્રાશનાન્તં સર્વ માસિશ્રાદ્ધવદવિકૃતં કર્તવ્યમ્

અથાવશિષ્ટાનાં મન્ત્રાણાં યેષુ વિનિયોગસ્તાનિ કર્માણિ વ્યાચષ્ટે--
1 યાચ્ઞાર્થ ગજ્છતા કર્તવ્યો જપઃ ।
સનિમિત્વોત્તરાન્ જપિત્વાર્ઽથ બ્રૂયાત્ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.13:
સન્યર્થ દાતારં ગત્વા ।
ભિક્ષણલભ્યં ધનં સનિરિત્યુચ્યતે ।
સનિમિત્વા ઉત્તરાન્મન્ત્રાન્ ઽઅન્નમિવ તે દૃશે ભૂયાસઽમિત્યાદીન્ સપ્ત જપિત્વા ।
તમર્થ પ્રબ્રૂયાત્ યદર્થમાગત- ।
સપ્તમે મન્ત્રે અસાવિત્યત્ર પ્રદાતુર્નામગ્રહણં ,મ્બુધ્યા

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.13:
સનિર્યાત્ઞા ભિક્ષણમ્ ।
કેચિત્-ભિક્ષણલબ્ધં ધનમિતિ ।
યા સનિઃઽભિક્ષણે નિમ્ત્તમાચાર્યો વિવાહો યજ્ઞે માતાપિત્રોર્બુભૂર્ષાર્હતશ્ચ નિયમવિલોપઃઽઽતત્ર ગુણાન્ સમીક્ષ્ય યથાશક્તિ દેયમ્ઽ(આપ.ધ.2-10-1,2) ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રે.વગતા, તામુદ્દિશ્ય ઇત્વા ગત્વા ।
ઉત્તરાન્ મન્ત્રાન્ ઽઅન્નમિવ તે દૃશે ભૂયાસંઽઇત્યાદીન્ સપ્ત જપિત્વા તમર્થ પ્રયોજનં બ્રૂયાત્, યં ભિક્ષેત તં બોધયતિ ઽઆચાર્યાર્થં ભિક્ષામિ ભવન્તમ્ઽઇતિ ।
એવમુત્તરેષ્વપિ ભિક્ષણનિમિત્તેષુ વિશેષઃ વિવાહાર્થમિત્યાદિઃ ।
સપ્તમે ચ મન્ત્રે ઽઅસાઽવિત્યત્ર સમબુદ્ધ્યા દાતુર્નામગ્રહણમ્

ઇદાનીં યદિ યાચ્ઞયા રથાદીનિ સબ્ધાનિ, તદા કેન વિધિના સ્વીકારઃ?ઇત્યુત્તરે વિધયે આરભ્યન્તે---
2 રથલાભે ચક્રાભિમર્શનમ્ ।
રથં લબ્ધ્વા યોજયિત્વા પ્રાઞ્ચમવસ્થાપ્યોત્તરયા રથચક્રે અભિમૃશતિ પક્ષસી વા ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-14)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.14:
યદિ રથો લભ્યતે તતસ્તં લબ્ધ્વા યોજયતિ કર્મકરૈર્યુગધુરોઃ કરોતિ ।
તં પ્રાઙ્મુખમવસ્થાપ્ય ઉત્તરયર્ચા ઽઅઙ્કૌ ન્યઙ્કાવભિતઽઇત્યેતયા ।
રથચક્રે ઉભે સહાભિમૃશતિ ।
પક્ષસી રથસ્યેતિ શેષઃ પાર્શ્વે ફલકે ઇત્યન્યે ।
નેમી ઇત્યપરે ।
સકૃદેવ મન્ત્રઃ ।
પાણિભ્યામુભાભ્યામભિમર્સનમ્ ।
તથા ચાશ્વલાયનઃ--ઽરથમારોક્ષ્યન્નાના પાણિભ્યાં ચક્રે અભ્મૃશેત્ (આશ્વ.ગૃ.2-6-1) ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.14:
રથશ્ચેલ્લબ્ધઃ તં કર્મકરૈર્વાહાભ્યાં યોજયિત્વાથ તં પ્રાઞ્ચં પ્રાઙમુખમવસ્થાપ્ય ઉત્તરયા ઽઅઙ્કૌ ન્યઙ્કૌ ઽઇત્યેતયા રથચક્રે ઉભે પાણિભ્યાં યુગપદભિમૃશતિ ।
અપિ વા પક્ષસી ઈર્ષે ।
અન્યથાપિ પદાર્થમાહુઃ

3 રથારોહૃઅમન્ત્રઃ ।
ઉત્તરેણ યજુષાધીરુહ્યોત્તરયા પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમભિપ્રયાય યથાર્થ યાયાત્ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-15)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.15:
તતઃ ઉત્તરણ યજુષા ઽઅધ્વનામધ્વયત્ઽઇત્યેન ।
રથં સ્વમધિરોહતિ ।
તતઃ ઉત્તરયર્ચા ઽઅયં વામશ્વિમા રથઽઇત્યેતયા ।
પ્રચીમુદીચીં વા દિશમભિપ્રપાદ્ય યથાર્થ યાયાત્ યત્ર પ્રયોજનં તત્ર ગચ્છેત્ ।
અધીરુહ્યેતિ દીર્ઘપાઠશ્છાન્દસઃ ।
એતાદ્વિધાનં ક્રયાદિલબ્ધસ્યાપિ રથસ્ય પ્રથમારોહણે ભવતિ ।
દ્વિતીયાદિષુ તુ ન ભવતિ ।
લબ્ધ્વેતિ વચનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.15:
તેન(તતઃ) ઉત્તરેણ ઽઅધ્વનામધ્વપતેઽઇત્યનેન યજુષા રથં સ્વયમધિરુહ્ય ।
દીર્ઘશ્છાન્દસઃ ।
ઉત્તરયા ઽઅયં વામશ્વિનૌઽઇત્યેતયા ।
પ્રાચીમુદીચાં વા દિશમભ્પ્તયાય પ્રસ્થાયાદૃષ્ટાર્થ, તતો યથાર્થ પ્રયોજનાનુસારેણ યાયાન્ ગચ્છેત્

કેચિત્-લબ્ધ્વેતિવચનાત્ ક્રયાદિલબ્ધસ્યાપિ રથાદેઃ પ્રથમારોહણે વિધિરયં ભવતીતિ ।
નૈતત્;પ્રકૃતયાચ્ઞાદિના લબ્ધરથાદિવિષયત્વેનૈવાસ્ય વાક્યસ્યાર્થવત્ત્વોપપત્તેઃ, ઽયાચ્ઞયા રથાદીનિ લબ્ધ્વાઽઇતિ ભાષ્યવિરોધાચ્ચ

4 અશ્વારોહણમન્ત્રઃ ।
અશ્વમુત્તરૈરારોહેત્ ॥ આ
(પ.8.,ખ.22-16)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.16:
લબ્ધ્વે ત્યનુવર્તતે ।
ઉત્તૈરેકાદશભિઃ ઽઅશ્વો ઽસિ હયો ઽસિઽઇત્યાદિભિઃ ।
રથલાભવદશ્વલાભો વ્યાખ્યાતઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.16:
અશ્વશ્ચેદ્યાચ્ઞયા લબ્ધઃ તમુત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽઅશ્વો ઽસિઽ; ઇત્યાદિભિરારોહેત્

5 હસ્ત્યારોહણમન્ત્રઃ ।
હસ્તિનમુત્તરયા ॥ આ
(પ.8.ખ.,22-17)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.17:
લબ્ધ્વાઽગોહોદિતિ વર્તતે ।
ઉત્તરયા ઽહસ્તિયશસમસીઽત્યેતયા ।
તત્રાસાવિતિ હસ્તિનો નામગ્રહણમ્ ।
અભિનિદધામિ નાગેન્દ્રેતિ ।
આરુહ્ય તૂષ્ણીમઙ્કુશાભિધાનમ્ ।
મન્ત્રે ચાભિનિદધામીતિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તેન મન્ત્રે લિઙ્ગસ્યાવિરોધઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.17:
પૂર્વવદ્વ્યાખ્યાનમ્ ।
ઉત્તરયા ઽહસ્તિયશસંઽઇત્યેતયા ।
અસાવિત્યત્ર ચ સમ્બુદ્ધ્યા ઐરાવતેતિ ગજનામગ્રહણમ્ ।
અત્ર યદ્યપિ ઽવજ્રેણાભિનિદધામ્યસૌઽઇતિલિઙ્ગાદઙ્કુશાભિધાનાર્થતા મન્ત્રસ્ય;તથાપિ ઽહસ્તિનમુત્તરયાઽરોહેત્ઽઇતિ વાચનિકવિનિયોગસ્ય બલવત્ત્વાત્તદનુ સાર્યેવ મન્ત્રો વ્યાખ્યાતવ્યઃ

તાભ્યાં રેષણે પૂર્વવત્ પૃથિવીમભિમૃશેત્ ॥ આ
(પ.8.ખ.,22-18)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.18:
તાભ્યાં અસ્વહસ્તિભ્યાં. રેષણે શરીરોપમર્દે જાતે પૂર્વવત્ હેમન્તપ્રત્યવરોહણવત્ પૃથિવીમભિમૃશેત્ ।
ઽસ્યોના પૃથિવિઽઽબડિત્થેઽત્યેતાભ્યામ્ ।
પૂર્વવદિતિ ન જાતકર્મ ગૃહ્યતે, વ્યવધાનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_22.18:
તાભ્યાં તયોરશ્વહસ્તિનોઃ ।
રેષણે મરણે સતિ ।
પૂર્વવત્ હેમન્તપ્રત્યવરોહણવત્ ઽસ્યોના પૃથિવીઽઇત્યેતાભ્યાં પૃથિવીમભિમૃશેત્ ।
કેચિત્-તાભ્યાં અશ્વહસ્તિભ્યામ્ ।
પ્રમાદાદ્ભૂમૌ પતિતસ્ય રેષણે શરીરોપમર્દે જાતે ઇતિ

1 છત્રદણ્ડયોરાદાનમ્ ।
સંવાદમેષ્યન્ સવ્યેન પાણિના છત્રં દણ્ડઞ્ચાઽદત્તે ॥ આ
(પ.8.ખ.,22-19)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_22.19:
યત્ર સ્થાનેર્ઽથાદિનિમિત્તે પ્રત્યર્થિભિઃ સમ્વદતે સ સમ્વાદઃ ।
તમેષ્યન્ તત્રાપરાજયાય સવ્યેન પાણિના છત્રં દણ્ડઞ્ચાદત્તે ।
પાણિગ્રહણમુત્તરાર્થમ્ ।
ઇહ તુ આદાનપરત્વાદેવ સિદ્ધમ્ ।
તેન ખલીકરણહોમઃ પાણિનૈવ કર્તવ્યઃ, ન પાત્રેણ અન્યથા મુષ્ટિશબ્દસ્ય પરિમાણવાચિત્વસ્યાપિ દરશનાદસ્યાપ્રસઙ્ગઃ

ઇતિ શ્રીહરદત્તમિશ્રવિરચિતાયાં ગૃહ્યવૃત્તાવનાકુલાયાં દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_22.19:
સમ્વાદઃ ઋણાદાનાદિવ્યવહારઃ ।
કેચિત્-યત્ર સ્થાને પ્રયર્થિભિસ્સંવદત ઇતિ ।
ઋણાદાનાદિવ્યવહારં કર્તુમેષ્યન્ વ્યવહારે જયમિચ્છન્નિત્યર્થઃ શેષં વ્યક્તમ્