Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 42
ĀpGs-Tāt_13.2:
yatra yasmin svadharmayuktasya kuṭumbino gṛhe ātithyārthamāgatāyāsmai snātakāyāpacitiṃ pūjāṃ madhuparkaakhyāṃ kurvate kuṭumbinaḥ /
bahuvacanaṃ cānupādeyagatatvādavivakṣitam /
ata evottaratra prāhaityekavacanam /
tat tatra gṛhe tairdatte kūrca upaviśati /
yathāpurastāt upanayane ācāryaḥ 'rāṣṭrabhṛdasi'iti yajuṣā upaviśati tathā upaviśedityarthaḥ
2 rājasthapatyorupaveśanamantraḥ /
evamuttarābhyāṃ yathāliṅgaṃ rājā sthapatiśca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.3:
evaṃrājā sthapatiśca yathā brāhmaṇaḥ snātakaḥ kūrce upaviśati /
yathāliṅgamācāryāsandīti /
evaṃ rājā sthapatiśca pūjya mānau uttarābhyāṃ yajurbhyā yathāliṅgamupaviśataḥ /
tatra kṣatriyo rāṣṭhrādhipatirabhiṣkto rājyāya sāmrājyaṃ tasya liṅgam /
sa eva janādhipatiḥ /
sthāpattyāyābhiṣiktaḥ sthapatiḥ /
ādhipatyaṃ tasya liṅgam /
uttarābhyāṃ rājā sthapatiścetyeva siddhe 'evaṃ''yathāliṅga'; mityucyate-yathā prathamasya mantrasya liṅgāt viniyogaḥ evamuttarayorapi prajñāpanārtham /
tena prathamo mantro brāhmaṇasyaiva bhavati /
ācāryā sandīti liṅgāt /
brāhmaṇa ācāryaḥ smaryata iticoktatvāt /
tena kṣatriyavaiśyayoḥ tūṣṇīmupaveśanam /
tatrā"cāryāyartvije śvaśurāya rājña"iti rajño 'pacitiḥ /
adhipatestu śvaśuratvenāpacitiḥ
ĀpGs-Tāt_13.3:
yathā brāhmaṇaḥ pūjyo mantreṇopaviṣṭaḥ, evaṃ rājā sthapatiścottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ 'rāṣṭrabhṛdasi samrāḍāsandī'iti rājā, '; rāṣṭrabhṛdasyādhipatnyāsandī'iti sthapatiścopaviśedityarthaḥ /
rājā ca kṣatriya eva, na tu prajāpālanakartānyavarṇo 'pi /
nanu kṣatriye rājaśabdaprayoga āndhrāṇāṃ, bhāryāṇāṃ tu prajāpālanādikarrtayeva, tatkathaṃ balavadāryaprayogabādhena rājā kṣatriya eveti?maivam /
āryavarasya bhagavataḥ pāṇineḥ gaṇapāṭhe 'rājāse'iti viśeṣasmaraṇasyāndhraprayogamūlatvameva yuktamiti aveṣṭyadhikaraṇe sādhitatvāt /
sthapatiśca mahadādhipatyaṃ prāpto 'nyavarṇo 'pi /
anye-vaiśyaḥ sthapatiriti /
kecittu-kṣatriya eva rājyābhiṣikta iti
3 padyanivedanam /
āpaḥ pādyā 'iti prāha // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.4:
atha madhuparkapradātā pādaprakṣālanārtha apa upasaṃgṛhya ' āpaḥ pādyā' iti prāha
ĀpGs-Tāt_13.4:
atha apacetā pādaprakṣālanārthā apa upasaṅgṛhya 'āpaḥ pādyāḥ'iti prāha /
etacca samvādavacanaṃ anantaraṃ yatkartavyaṃ tatkurvityevamartham /
evameva prayojanaṃ 'arhaṇīyā āpaḥ'ityādiṣvapi
4 prakṣālayitre pādaprasāraṇam /
uttarayābhimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ brāhmaṇāya prayacchetsavyaṃ śūdrāya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.5:
atha pūjyamānastā apaḥ uttarayarcā"āpaḥ pādāvanejanī"ritye tayābhimantrya prakṣālayitre ' brāhmaṇāya dakṣṇaṃ pādaṃ pūrva prayacchet prasārayet /
savyaṃ śūdrāya kṣatriyavaiśyābhyāmaniyamaḥ /
puṃliṅgasyāvivakṣitatvāt /
strīṣvapyevam /
'strī prakṣālayati pumānabhiṣiñcati /
viparītameke'(bau.gṛ-1-2)iti kalpāntaram /
patnīyajamānau jaṅghe dhāvata iti yajñe viśeṣaḥ /
āpaḥ pādyā iti prakaraṇādeva siddhe pādagrahaṇamuttaratra pādapratyayo mābhūdityevamartham /
tena prakṣālayitrupasparśana pāde na bhavati
ĀpGs-Tāt_13.5:
atha pūjyastā apaḥ 'āpaḥ pādāvanejanīḥ'ityetayābhimantrya prathamaṃ dakṣiṇaṃ pādaṃ brāhmaṇāya prakṣālayitre prayacchet /
śūdrāya tu pūrva savyam /
atra brāhmaṇaśūdrāveva prakṣālayitārau, na tu rājanyavaiśyau;tayoranabhidhānāt /
anye tu-kṣatriyavaiśyābhyāṃ aniyamena pūrva pādaṃ prayacchediti
5 prakṣālayiturupasparśa ātmābhimarśaśca /
prakṣālayitāramupaspṛśyottareṇa yajuṣā'tmānaṃ pratyabhimṛśet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.6:
tathā svena hastenāvanektuḥ pāṇī saṃspṛśe (bau.gṛ-1-2)diti kalpāntaram /
uttareṇa yajuṣā 'mayi mahaḥ'ityanena pratīcīna mabhimarśanam /
tacca hṛdayadeśe bhavati /
ātmanaḥ sthānaṃ hi tat
ĀpGs-Tāt_13.6:
tataḥ prakṣālitapādastaṃ prakṣālayitāraṃ pāṇāvupaspṛśya 'mayi mahaḥ'iti yajuṣā ātmānaṃ hṛdayadeśe pratyabhimṛśet pratilomena pāṇinā spṛśet /
tato 'pāmupasparśanam
6 ardhyanivedanam /
kūrcābhyāṃ parigṛhya mṛnmayenār 'haṇīyā āpa 'iti prāha // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.7:
tataḥ pradātā mṛṇmaye pātre upanītā apaḥ kūrcābhyā madhastādupariṣṭācca parigṛhya 'arhaṇīyā āpa'iti prāha nivedayati /
puṣpākṣataissaṃyuktā iti kalpāntaram
ĀpGs-Tāt_13.7:
athārhayitā mṛnmaye pātra arhaṇārthāḥ puṣpākṣatasaṃyuktāḥ apa ānīya, kūrcābhyāmadhastādupariṣṭācca parigṛhya 'arhaṇīyā āpaḥ'iti prāha
7 tadekadeśasya pūjyāñjalāvānayam /
uttarayābhimantryāñjalāvekadeśa ānīyamāna uttaraṃ yajurjapet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.8:
arhaṇīyā apaḥ niveditā uttarayā 'āmāga'nnityetayā abhimantrayate /
pūjyamānastato 'ñjaliṃ kṛtvā hastena tatastasyāñjalau
etāsāmekadeśamānayati pradātā /
tasminnā nīyamāne uttaraṃ yajuḥ 'virājo doho 'sī'tyetat japet pūjyamānaḥ
ĀpGs-Tāt_13.8:
atha pūjyastā apaḥ 'āmāgan'ityetayābhimantrya tāsāmekadeśe stoke svāñjalau dātrā ānīyamāne 'virājo dohī'si'iti yajurjapet
śeṣaṃ purastānninīyamānamuttarayānumantrayate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.9:
atha tāsāmapāṃ śeṣaṃ pṛrvasyāṃ diśi nayati pradātā /
tat nīyamānaṃ uttarayarcā' samudraṃ va'ityetayābhimantrayate pūjyamānaḥ mānaḥ /
etasminkāle vastrayugalaṃ kuṇḍalayugaṃ gāṃ srajaṃ yaccānyadalaṅkaraṇārtha tatsarva dadyāt /
bhojanānta ityanye /
tatsarvamapaciti-śabdena coditaṃ draṣṭavyam
ĀpGs-Tāt_13.9:
atha tāsāṃ śeṣaṃ dātrā purastāt nīyamānaṃ pūjyaḥ 'samudraṃ vaḥ'ityetayā anumantrayate /
kecit-asmin kāle bhojanānte vā pūjyāya vastrakuṇḍalayugādyālaṅkaraṇaṃ dātavyam;anyathāyaṃ pūjita eva na bhavati /
etaccāpa- citi śabdenāsmākamapi ceditameveti
8 madhuparkadānam /
dadhi madhviti saṃsṛjya kāṃsyena varṣīyasā pidhāya kūrcābhyāṃ parigṛhya 'madhuparka 'iti prāha // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.10:
varṣīyasā bṛhatā kāṃsyena pātreṇa madhuparka prāha /
kāṃsyena varṣīyasā pidhāyetyevamapi sambandhaḥ /
tenobhayoḥ pātrayoḥ kāṃmya niyamaḥ siddho bhavati /
itiśabdaḥ prakāre-dadhi madhviti vā payo madhviti veti
ĀpGs-Tāt_13.10:
dadhi madhvityetaddvayaṃ niyamavidhānāt kasmiścitpātre saṃsṛjya, tato varṣīyasā bṛhatā kāṃsyena pātreṇa pidhāya /
śeṣaṃ vyaktam /
anye tu apidhānaṃ kāṃsyaṃ pradarśanārtham, tenetaradapi kāṃsyameveti
9 madhuparkadravyāṇi /
trivṛtameke ghṛtaṃ ca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.11:
trayāṇāṃ dravyāṇāṃ samudāyaḥ trivṛt /
pūrvokte dve dadhi madhviti vā payo madhviti vā,ghṛtañca tṛtīyam
ĀpGs-Tāt_13.11:
trayāṇāṃ dravyāṇāṃ samāhārastrivṛcchabdenocyate /
tasmin pakṣe pūrvokte dadhimadhunī ghṛtaṃ ca saṃsarjanīyāni
pāṅktameke dhānāssaktūṃśca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.12:
pañcānāṃ dravyāṇāṃ samudāyaḥ pāṅktam /
dadhi madhu ghṛtaṃ dhānāssaktavaḥ iti
ĀpGs-Tāt_13.12:
ihāpi pañcānāṃ samudāyaḥ pāṅktaḥ /
śeṣaṃ pūrvavat
10 madhuparkaprāśanam /
uttarābhyāmabhintrya yajurbhyāmapa ācāmati purastādupariṣṭāccottarayā triḥ prāśyānukampyāya prayacchet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.13:
atha taṃ madhuparkamuttarābhyāmṛgbhyāṃ 'trayyai vidyāyai, 'āmāganni'tyetābhyāmabhimantrya pūjyamānaḥ pratigṛhṇāti /
pādyādīnām- abhimantrya pratigrahadarśanāt madhuparkasyābhimantrya pratigrahaḥ, na pratigṛhyābhimantraṇam /
tatastaṃ 'yanmadhuna'ityetayā triḥ prāśnāti /
sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīm /
tataḥ prāśanasya purastādupariṣṭācca yajurbhyāmanantarapaṭhitābhyā"mamṛtopastaraṇamasyamṛtopidhānamasī'tyetābhyāṃ yathākramaṃ apa ācāmati /
tatra prayogaḥ amṛtopastaraṇasītyupastaraṇīyā apa ācamya madhuparka mantreṇa prāśyācamya evaṃ dvistūṣṇīṃ prāśyāpidhānīyā apa ācāmati /
paścāt śaucārthamācamanam /
śeṣaṃ madhuparkaprāśanaśeṣaṃ anukampyāya anugrāhyāya putrāya bhrātre vā samāvṛttāyaiva prayacchet /
so 'pi taṃ prāśnāti /
somabhakṣaṇe madhuparkaprāśane bhojane ca madhye nocchiṣṭateti śiṣṭāḥ smaranti
ĀpGs-Tāt_13.13:
atha pūjyastaṃ madhuparka pratigṛhyāpidhānapātramapanīya 'trayyai vidyāyai''āmāgan yaśaśā'iti dvābhyāmabhimnatrya /
'amṛtopastara-ṇamasi'; iti yajuṣā purastātprā śanādapaḥ pibati /
tata ācamya 'yanmadhuno madhavyam'ityanayā triḥ prāśnāti /
dvistūṣṇīm /
tataḥ 'amṛtāpidhānamasi'; iti yajuṣā upariṣṭādapyapaḥ pibet /
atācamya śeṣamanukampyāya anugrāhyāya putrāśiṣyādaye samāvṛttāyaiva prāśituṃ prayacchet; na tu brahmacāriṇe, 'na cāsmai śrutivipratiṣiddhamucchiṣṭaṃ dadyāt'(āpa.dha.1-4-5) iti niṣedhāt /
nanviha madhye śuddhyarthamupastaraṇānantaramācamanaṃ na kartavyam;asmākaṃ vacanābhāvāt /
nyāyate 'pi naiva;bhojanavadapidhānāntameka- karmatvāt /
aparathā bhojame 'pi pratigrāsamācamanaṃ prasajyeta /
atha sarvadeśakālakartṛvyāptācārabalāttatkartavyamiti cet, na;ayamācāra uktalakṣaṇo na vetyarvācīnānāṃ durniśceyatvāt /
atrocyate-nāyamākṣepaḥ bodhāyanādigṛhyeṣūpastaraṇānantaramācamanavidhidarśanenāsmākamapyācāraḥ sarvadeśādivyāpīti niścetuṃ suśakatvāt /
uktaṃ caitat"atha karmāṇyācārādyāni'(apa.gṛ.1-1) ityatra gārhyaaṇīti svaśabdaṃ vihāya, ācārādityupalakṣaṇato vyākhyeyagārhyakarmanirdeśāt, gṛhyāntarādyupadiṣṭaviṣayo 'pyasmadīyānāmācāro vedamūla eveti /
bhojane tu na pratigrāsamācamanaprasaktiḥ;kvacidapi vacanābhāvāt, ācārābhāvācca /
somapāne punaḥ 'na somenocchiṣṭā bhavanti'iti vacanādante 'pi naivācamanam /
api caitadācamanam
śikābandhanādivat kartuḥ saṃskārakam, sannipāti ca anuktamapyapekṣitamanyato grāhyamiti nyāyavidaḥ /
tasmādihopastaraṇānantamācamanaṃ kāryameva /
kecit-baudhāyanādibhirupastaraṇāpidhānayostadarthānāṃ cāpāṃ nivedanasya pṛthagupadeśāt upastaraṇādūrdhvamācamanavidhānācca upastaraṇādeḥ
bahiraṅgatvena karmāntaratvāvagateryuktaṃ teṣāṃ prāśanāttprāgapyācamanam /
asmākaṃ tu tathāvidhopadeśābhāvāt, antaraṅgatvena upastaraṇādya- pidhānāntaṃ bhojanavadekaṃ karmeti madhye suddhyarthamācamanaṃ na yuktamiti /
maivam;yato 'smākamapi 'yajurbhyāmapa āācāmati'iti śabdāntareṇācamanayoḥ pṛthagovopadeśaḥ /
asmādeva pṛthagupadeśāttadarthānāmapāmāvedanaṃ cākṣepyam /
ato 'smākaṃ teṣāṃ copadeśe vaiṣamya- bhāvāttulyayogakṣemamevācamanam
11 madhuparkapratigrahītā rājā sthapatirvā cet tena tasya purohitāya dānam /
pratigṛhyaiva rājā sthapatirvā purohitāya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.14:
evakārāt prāśanamakṛtvā purohitāya pradānam /
sa vidhivat prāśnāti
ĀpGs-Tāt_13.14:
rājā sthapatiśca madhuparka pratigṛhyaiva purohitāya prayacchet /
evakārādabhimantraṇamakṛtvā /
abhimantraṇādi tu praśanāntaṃ purohitasyaiva /
prāśanāntaṃ purohitasyaiva /
punaścottaraṃ karma rājādereva
12 gonivedanam /
gauriti gāṃ prāha // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.15:
athācāmyopaviṣṭāya gāṃ nivedayate-gauriti /
strī ca gaurbhavati, gaurdhanubhavyeti darśanāt /
yadvā pumānapi bhavati /
śrūyatohi
-"tadyathaivādo manuṣyarāja āgate 'nyasmin vār'hati ukṣāṇaṃ vehataṃ vā kṣadante"iti /
(ai.brā.1-3-4) evamarthamevātra gāmityuktaṃ gojātimātrasya nvedanaṃ yathā syāt . anyathā gauriti prahetyetāvatā siddhaṃ yathā pādyadiṣu
ĀpGs-Tāt_13.15:
prāśane kṛte dātā 'gauḥ' iti gāṃ prāha kathayati /
gaiśca strī, 'gaurdhenubhavyā'iti strīliṅganirdeśāt /
etacca kathanaṃ, kimiyaṃ gaussaṃjñapyatāmutsṛjyatāṃ vā?iti pūjyābhiprāyaniścayārtham /
sa ca svābhiprāyaṃ dīturbrūyāt
13 gorvapāṃ śrapayitvā tasyāḥ palāśaparṇena homaḥ /
uttarayābhimantrya tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.16:
anujānīyadityadhyāhāraḥ /
kalpāntare tathā darśanāt /
oṃkurutti kārayiṣyan anujānīyāditi /
proktāyāṃ gavi tāṃ uttarayā 'gaurasyapahatapāpme'tyetayā pūjyamāno 'bhimantrya /
yadyasya ālambhanamicchan anujānīyāt /
yadyapyeka evārrdhacassamāmnāyate tathāpi strīliṅganirdeśādṛgevaiṣāgāyatrī /
tatrāmuṣyetyasya sthāne pradāturnāmanirdeśaḥ mama ca yajñaśarmaṇaśceti
tataḥ pradātā tenāsambhane 'nujñāte laukikyā'vṛtā tasyā gorālambhaṃ kṛtvā vapāmutkhidya vapāśrapaṇībhyāṃ parigṛhya aupāsane pacane vā
śrapayitvā tāmupastīrṇābhighāritāṃ madhyamenāntamena vā palāśaparṇenottarayarcā ' gniḥ prā śnātvi'tyetayā tasminnevāgnau juhoti /
upastīryābhighāritāmiti upastaraṇābhighāraṇe kṛtvetyarthaḥ /
hutvā tato māṃsaṃ saṃskṛtyānnena saha tasmā upaharanti /
'avikṛtamātithya'miti vacanāt upastaraṇābhighāraṇayoraprasaṅge vacanam /
palāśaparṇenetyeva siddhe madhyamenāntamenetivacanaṃ dviparṇasya palāśavṛntasya parṇena homo mā bhūditi /
abhāvavikalpārtha vā pūrva madhyamena tadabhāve antameneti
ĀpGs-Tāt_13.16:
yadi pratihītā saṃjñapanamicchet, tadā 'gaurasyapahatapāpmā'ityetayānavasānayā gāmabhimantrayate /
amuṣyetyasya sthāne cārhayiturnāma viṣṇuśarmaṇa iti gṛhṇāti /
tatassukamāsīta /
dātureva vapāhomāntaṃ karma /
abhimantryeti ca ktavāpratyayaḥ kriyāvidhāna mātrārtha eva, na tu samānakartṛkatvārthaḥ /
tasāyai tasyāḥ saṃjñapanaṃ kṛtvā, vapāmutthidya, śrapayitvā, madhyamenāntamena vā palāśaparṇena laukikenājyenopastīrya kṛtsnāṃ vapāṃ sakṛdevāvadāyābhighārya 'agniḥ prāśanātu'ityetayā tena parṇena svāgenau juhoti /
tatra ca madhyamenāntamena veti vacanaṃ dviparṇapratiṣedhārthamabhāvavikalpārtha vā /
śiṣṭaiścāvadānaissaṃskṛtaissahānnaṃ bhojayet /
ayaṃ ca saṃjñapanapakṣaḥ kaliyugānācāreṣu paṭhitatvādidānīṃ tyājya eva
14 gorutsargapakṣe kartavyaḥ prakāraḥ /
yadyutsṛjedupāṃśūttarāṃ japitvomutsṛjate tyuccaiḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.17:
atha yadi gāmutsṛjatyayaṃ pūjyamānaḥ sa gauriti prokte mantrān uttarāṃścaturo 'yajñe vardhatā'mityupāṃśu japati /
japitvā 'omutsṛjate' tyuccaiḥ prasauti /
pradātā ca tāmuttsṛjyānyat māṃsaṃ kalpayati, 'nāmāṃso madhuparko bhavatī'(āśva.gṛ.19-28) tu kalpāntarāt /
tatra puṅgavālambhe gaurdhanubhavyāmātārudrāṇāmetayorlopaḥ liṅgavirodāt, netyanye /
japatvādeva siddhe upāṃśuvacanaṃ niyamārtham-uttare catvāra eva mantrāḥ
upāṃśu vaktatavyāḥ /
na praṇava iti /
śāstrāntaradarśanāt prasaṅgaḥ /
praṇavadyuccaiḥ, ūrdva vā praṇavāt iti /
tena brahmaṇaḥ evaiṣa vikalpaḥ siddho bhavati /
ihaprasavāṃvidhrabhāve 'pi utyairiti vacanādeva prasautirdraṣṭavyaḥ
ĀpGs-Tāt_13.17:
yadi pūjeyo gāmutsṛjyamānāmicchet /
ayaṃ ca kāmapravedane liṅ /
tadottarān trīn mantrān 'yajño vardhatām'ityādikānu pāṃśu japitvā ' omutsṛjata' ityuccaiḥ prabrūyāditi śeṣaḥ /
kecit-yajña ityādikāścatvāro mantrā iti /
iyaṃ ca gaurutsarjanapakṣe 'pi bhoktureva
15 annanivedanam /
annaṃ proktamupāṃśūttarairabhimantrya oṃ kalpayate tyuccaiḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.18:
athānnaṃ sāmiṣaṃ samāhṛtya tasme prāha-bhūtamiti /
siddhe 'nne bhūtamiti prāha (bau.gṛ1-2-55) iti kalpāntaram /
asmākaṃ ca vaiśvadeve /
tasmāt bhūtamityeva nivedanam /
tadannaṃ peroktamuttaraiḥ pañcabhirmantrairbhūtamityādibhiḥ bhoktopāṃśvabhimantrya oṃkalpayatetyuccaiḥ prasauti /
prasūtāḥ pariveṣṭāraḥ pariveṣanti caturo nānāgotrān brāhmaṇān bhojayateti brūyettoṣu bhuktavātsvannamasmā upāharantīti (bau.gṛ.1-2) kalpāntaram
ĀpGs-Tāt_13.18:
atha dātā siddhamannaṃ 'bhūtaṃ'iti mantreṇa pūjyāya prabrūyānnivedet /
kuta etat ?'sijjhe 'nne tiṣṭhan bhūtamiti svāmine prabrūyāt'; (āpa.dha.2-3-10) iti vaiśvadeve darśanāt /
madhuparkaprakaraṇa eva 'siddhenne tiṣṭhan bhūtamiti prāha'iti kalpāntarācca /
evaṃ proktamannaṃ bhoktā
uttarairmantraiḥ 'subhūtam'ityādibhiḥ pañcabhirupāṃśvabhimantrya, oṃ kalpayatetyuccaiḥ /
atrāpyanujānīyāṃditi śeṣa- /
tato bhojanaṃ ;annanivedanasya dṛṣṭārthatvāt, ācārācca
16 madhuparkarahaaḥ /
ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhya etatkāryam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.19:
ācāryādayaḥ prasiddhāḥ /
tebhyaścaturbhyaḥ parisaṃvatsaraṃ vipreṣyopatiṣṭhadbhyaḥ gṛhamātiśyenāgatebhyaḥ etadapacitkarma kūrcādi bhojanāntaṃ kartavyam /
kena?gṛhasthena /
niveśe hi vṛtte naiyamikāni?śrūyante agnihotramatithayaḥ iti vacanāt /
atra kecidāhuḥ-
ācāryāyartvije śvaśurāya rājña ityetat kāryam /
ityeko yogaḥ /
atha parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyaścāyaṃ kāryaḥ iti /
tena vivāhāda- nantaraṃ ācāryaśvaśurābhyāṃ nimantryāpacitiḥ kartavyā /
ṛtvije ca karmaṇi, rājñe cābhiṣekānantaram /
atha tebhya eva saṃvatsaraṃ vipro ṣyopagatebhyaśca kartavyamiti
ĀpGs-Tāt_13.19:
yadetadarhaṇaṃ kūrcādi bhojanāntaṃ gṛhasthena snātakāya snānadivasa evāgatāya kartavyamiti vihitaṃ, tadācāryādibhyaḥpari saṃvatsarāt saṃvatsarādūrdhva gṛhamupatiṣṭhadbhyaḥ upāgatebhyaḥ punaḥ punaḥ kārya;na tu snātakavat sakṛt /
na cāpyarvāksaṃvatsarāt /
atra cetiśandaścārthaḥ /
nanu dharmaśāstre 'gomadhuparkaraho vedādhyāyaḥ /
ācārya ṛtvik snātako rājā vādharmayuktaḥ /
ācāryāyartvije śvaśurāya rājña iti parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyo gaurmadhupa4kaśca /
dadhimadhusaṃsṛṣṭaṃ madhuparkaḥ payo vā madhusaṃsṛṣṭam /
abhāva udakam, (āpa.dha.2-8-5...9) iti snātakāyācāryāyartvije upādhyāyāya śvaśurāya rājñe ca dakṣiṇārthagavā saha madhuparko vihitaḥ /
kimarthamiha punarvidhīyate?utyate- iha vikalpena vihitasya trivṛtaḥ pāṅktasya ca tasmin gomadhuparke avedādhyāyāya śvaśurāya ca dīyamāne ca prāptyartham /
yattu tatraiva 'gaurmadhuparkaśca'iti punarvacanaṃ, tadācāryartvidādhyāyaśvaśurarājabhya eva parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyaḥ punaḥ punaḥ kāryam, snātakavedādhyāyatithibhyastu sakṛdevetyevamartham
sakṛtpravaktre citrāya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_13.20:
sakṛt na prativatasaraṃ kalau gorālambhsya nṣedhādraurityuttkā yajño vardhatāmityādi japet madhyamantralopaḥ)pravaktre vedasya vedārthasya ca citrāya prasiddhāya bhinnasaṃśayāyetyarthaḥ /
evaṃ bhūtāyopasthitāya sakṛdetadapacitikarma kartavyaṃ, na pratisaṃvatsaramiti
________________________
ĀpGs-Tāt_13.20:
pravaktā yaḥ padavākyapramāṇābhyāṃ prakarṣeṇa vakti sādhuśabdānāmuccārayitā, pramāṇopaṃpannaṃ vyākhyātā cetyarthaḥ /
citraḥ prakāśaḥ loke prasiddha ityarthaḥ . idaṃ pravaktureva viśeṣaṇam /
tasmai sakṛdevaitat gārhya gerahitaṃ kāryam /
ayaṃ ca pravaktā na vedādhyāyaḥ /
sa hi gomadhiparkarahaḥ /
yassaṣaḍaṅgaṃ vedamadhīte, arthāśca jānāti sa vedādhyāyaḥ /
nanu-sāmayācārike gomadhuparke dharmā nopadiṣṭāḥ, sa kathaṃ kartavyaḥ?ucyate-nāmadheyaṃ dharmagrāhakamti mīmāṃsakāḥ /
tena gṛhye yājñikaprasiddhyā madhuparkasaṃśike karmaṇi upadiṣṭā eva dharmāḥ 'gomadhiparkarahaḥ'ityatra madhuparkanāmnā atidiśyante, 'māsamagnihetraṃ juhoti'itivat /
'dadhimantho madhumanthaḥ'(madhuparkaḥ)(āpa. śrau.6-32-5) ityatra tu dakṣiṇādravyasya karmavaddhamārkaaṅkṣā bhāvānnātideśaḥ /
atra ca vedādhyāyātithipūjāyām ayaṃ viśeṣaḥ, 'dadhimadhusaṃsṛṣṭaṃ madhuparkaḥ'iti pratyakṣavidhānādatideśaprāptaṃ trivṛttvaṃ pāṅktatvaṃ ca bādhyata(āpa.śrau.2-8-8) iti /
ayamatra niścitor'thaḥ ācāryāyartvije vedādhyāyāya śvaśurāya rājñe ca dakṣiṇārthādhikagavā vinā gārhyaḥ sāmayācāriko vā madhiparkaḥ kāryaḥ /
parisaṃvatsarādipāgatebhyaḥ punaḥ punaḥ kāryaḥ /
avedādhyāyāya śvaśurāyādhikagavā vinā gārhyaḥ
atithivarāpacitebhyo vedādhyāyebhyaḥ saha gavā dharmoktaḥ /
avedādhyāyābhyāṃ tu varāpacitābhyāṃ snātakāya ca snānadina evāgatāya gavā vinā gṛhyokto dharmokto vā /
prakāśāya ca pravaktre vinā gavā gārhyaḥ /
ācāryādibhyaścaturbhyo 'nyeṣāṃ sakṛdeveti /
kecit atra yogavibhāgamāhuḥ /
ācāryādibhya;caturbhya etatkāryamityeko yogaḥ /
tena vivāhānantaramācāryaśvaśurābhyāṃ nimantryāpi pūjā kāryā /
anyathā saṃvatsaramapi proṣitābhyāṃ sakṛdapi na sidhyet /
ṛtvije ca karmaṇi karmaṇi pūjā kāryā /
rājñe cābhiṣiktāya niyamenaiva /
tathā 'parisaṃvatsarādupatiṣṭhadbhyaḥ punaḥ punaḥ'ityanyo yogaḥ /
spaṣṭaścāyaṃ sāmayācārikeṣu vibhāgaḥ, 'gomadhuparkarahaḥ'iti pūrva vidhāya, paścāt'ācāryāya'ityādinā punarvidhānāt /
pūrvayoge ca śvaśuraśabdo nipātayitavyaḥ /
na cātrānya- taravidhyārambho vyarthaḥ /
sāmayācārikeṣu sarvācaraṇārthena vihitāyāṃ pūjāyāṃ, gārhyasyāsmadīyānāṃ dharmātideśārthatvāt /
na ca nāmnā dharmātideśaḥ, gomadhuparkaśabdayoḥ 'madhumantho madhuparkaḥ'; itivat dravyābhidhāyakatvāt /
ator'thabhedāt gṛhye dharme ca vidhyārambhorthavān /
tathā vedasya vedārthasya ca pravaktre ctrāya etatsakṛtkāryamiti /
taccintyam
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0