આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 42

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.2:
યત્ર યસ્મિન્ સ્વધર્મયુક્તસ્ય કુટુમ્બિનો ગૃહે આતિથ્યાર્થમાગતાયાસ્મૈ સ્નાતકાયાપચિતિં પૂજાં મધુપર્કઅખ્યાં કુર્વતે કુટુમ્બિનઃ ।
બહુવચનં ચાનુપાદેયગતત્વાદવિવક્ષિતમ્ ।
અત એવોત્તરત્ર પ્રાહૈત્યેકવચનમ્ ।
તત્ તત્ર ગૃહે તૈર્દત્તે કૂર્ચ ઉપવિશતિ ।
યથાપુરસ્તાત્ ઉપનયને આચાર્યઃ ઽરાષ્ટ્રભૃદસિઽઇતિ યજુષા ઉપવિશતિ તથા ઉપવિશેદિત્યર્થઃ

2 રાજસ્થપત્યોરુપવેશનમન્ત્રઃ ।
એવમુત્તરાભ્યાં યથાલિઙ્ગં રાજા સ્થપતિશ્ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.3:
એવંરાજા સ્થપતિશ્ચ યથા બ્રાહ્મણઃ સ્નાતકઃ કૂર્ચે ઉપવિશતિ ।
યથાલિઙ્ગમાચાર્યાસન્દીતિ ।
એવં રાજા સ્થપતિશ્ચ પૂજ્ય માનૌ ઉત્તરાભ્યાં યજુર્ભ્યા યથાલિઙ્ગમુપવિશતઃ ।
તત્ર ક્ષત્રિયો રાષ્ઠ્રાધિપતિરભિષ્ક્તો રાજ્યાય સામ્રાજ્યં તસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
સ એવ જનાધિપતિઃ ।
સ્થાપત્ત્યાયાભિષિક્તઃ સ્થપતિઃ ।
આધિપત્યં તસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
ઉત્તરાભ્યાં રાજા સ્થપતિશ્ચેત્યેવ સિદ્ધે ઽએવંઽઽયથાલિઙ્ગઽ; મિત્યુચ્યતે-યથા પ્રથમસ્ય મન્ત્રસ્ય લિઙ્ગાત્ વિનિયોગઃ એવમુત્તરયોરપિ પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તેન પ્રથમો મન્ત્રો બ્રાહ્મણસ્યૈવ ભવતિ ।
આચાર્યા સન્દીતિ લિઙ્ગાત્ ।
બ્રાહ્મણ આચાર્યઃ સ્મર્યત ઇતિચોક્તત્વાત્ ।
તેન ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ તૂષ્ણીમુપવેશનમ્ ।
તત્રા"ચાર્યાયર્ત્વિજે શ્વશુરાય રાજ્ઞ"ઇતિ રજ્ઞો ઽપચિતિઃ ।
અધિપતેસ્તુ શ્વશુરત્વેનાપચિતિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.3:
યથા બ્રાહ્મણઃ પૂજ્યો મન્ત્રેણોપવિષ્ટઃ, એવં રાજા સ્થપતિશ્ચોત્તરાભ્યાં યથાલિઙ્ગં ઽરાષ્ટ્રભૃદસિ સમ્રાડાસન્દીઽઇતિ રાજા, ઽ; રાષ્ટ્રભૃદસ્યાધિપત્ન્યાસન્દીઽઇતિ સ્થપતિશ્ચોપવિશેદિત્યર્થઃ ।
રાજા ચ ક્ષત્રિય એવ, ન તુ પ્રજાપાલનકર્તાન્યવર્ણો ઽપિ ।
નનુ ક્ષત્રિયે રાજશબ્દપ્રયોગ આન્ધ્રાણાં, ભાર્યાણાં તુ પ્રજાપાલનાદિકર્ર્તયેવ, તત્કથં બલવદાર્યપ્રયોગબાધેન રાજા ક્ષત્રિય એવેતિ?મૈવમ્ ।
આર્યવરસ્ય ભગવતઃ પાણિનેઃ ગણપાઠે ઽરાજાસેઽઇતિ વિશેષસ્મરણસ્યાન્ધ્રપ્રયોગમૂલત્વમેવ યુક્તમિતિ અવેષ્ટ્યધિકરણે સાધિતત્વાત્ ।
સ્થપતિશ્ચ મહદાધિપત્યં પ્રાપ્તો ઽન્યવર્ણો ઽપિ ।
અન્યે-વૈશ્યઃ સ્થપતિરિતિ ।
કેચિત્તુ-ક્ષત્રિય એવ રાજ્યાભિષિક્ત ઇતિ

3 પદ્યનિવેદનમ્ ।
આપઃ પાદ્યા ઽઇતિ પ્રાહ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.4:
અથ મધુપર્કપ્રદાતા પાદપ્રક્ષાલનાર્થ અપ ઉપસંગૃહ્ય ઽ આપઃ પાદ્યાઽ ઇતિ પ્રાહ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.4:
અથ અપચેતા પાદપ્રક્ષાલનાર્થા અપ ઉપસઙ્ગૃહ્ય ઽઆપઃ પાદ્યાઃઽઇતિ પ્રાહ ।
એતચ્ચ સમ્વાદવચનં અનન્તરં યત્કર્તવ્યં તત્કુર્વિત્યેવમર્થમ્ ।
એવમેવ પ્રયોજનં ઽઅર્હણીયા આપઃઽઇત્યાદિષ્વપિ

4 પ્રક્ષાલયિત્રે પાદપ્રસારણમ્ ।
ઉત્તરયાભિમન્ત્ર્ય દક્ષિણં પાદં બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છેત્સવ્યં શૂદ્રાય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.5:
અથ પૂજ્યમાનસ્તા અપઃ ઉત્તરયર્ચા"આપઃ પાદાવનેજની"રિત્યે તયાભિમન્ત્ર્ય પ્રક્ષાલયિત્રે ઽ બ્રાહ્મણાય દક્ષ્ણં પાદં પૂર્વ પ્રયચ્છેત્ પ્રસારયેત્ ।
સવ્યં શૂદ્રાય ક્ષત્રિયવૈશ્યાભ્યામનિયમઃ ।
પુંલિઙ્ગસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
સ્ત્રીષ્વપ્યેવમ્ ।
ઽસ્ત્રી પ્રક્ષાલયતિ પુમાનભિષિઞ્ચતિ ।
વિપરીતમેકેઽ(બૌ.ગૃ-1-2)ઇતિ કલ્પાન્તરમ્ ।
પત્નીયજમાનૌ જઙ્ઘે ધાવત ઇતિ યજ્ઞે વિશેષઃ ।
આપઃ પાદ્યા ઇતિ પ્રકરણાદેવ સિદ્ધે પાદગ્રહણમુત્તરત્ર પાદપ્રત્યયો માભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
તેન પ્રક્ષાલયિત્રુપસ્પર્શન પાદે ન ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.5:
અથ પૂજ્યસ્તા અપઃ ઽઆપઃ પાદાવનેજનીઃઽઇત્યેતયાભિમન્ત્ર્ય પ્રથમં દક્ષિણં પાદં બ્રાહ્મણાય પ્રક્ષાલયિત્રે પ્રયચ્છેત્ ।
શૂદ્રાય તુ પૂર્વ સવ્યમ્ ।
અત્ર બ્રાહ્મણશૂદ્રાવેવ પ્રક્ષાલયિતારૌ, ન તુ રાજન્યવૈશ્યૌ;તયોરનભિધાનાત્ ।
અન્યે તુ-ક્ષત્રિયવૈશ્યાભ્યાં અનિયમેન પૂર્વ પાદં પ્રયચ્છેદિતિ

5 પ્રક્ષાલયિતુરુપસ્પર્શ આત્માભિમર્શશ્ચ ।
પ્રક્ષાલયિતારમુપસ્પૃશ્યોત્તરેણ યજુષાઽત્માનં પ્રત્યભિમૃશેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.6:
તથા સ્વેન હસ્તેનાવનેક્તુઃ પાણી સંસ્પૃશે (બૌ.ગૃ-1-2)દિતિ કલ્પાન્તરમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽમયિ મહઃઽઇત્યનેન પ્રતીચીન મભિમર્શનમ્ ।
તચ્ચ હૃદયદેશે ભવતિ ।
આત્મનઃ સ્થાનં હિ તત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.6:
તતઃ પ્રક્ષાલિતપાદસ્તં પ્રક્ષાલયિતારં પાણાવુપસ્પૃશ્ય ઽમયિ મહઃઽઇતિ યજુષા આત્માનં હૃદયદેશે પ્રત્યભિમૃશેત્ પ્રતિલોમેન પાણિના સ્પૃશેત્ ।
તતો ઽપામુપસ્પર્શનમ્

6 અર્ધ્યનિવેદનમ્ ।
કૂર્ચાભ્યાં પરિગૃહ્ય મૃન્મયેનાર્ ઽહણીયા આપ ઽઇતિ પ્રાહ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.7:
તતઃ પ્રદાતા મૃણ્મયે પાત્રે ઉપનીતા અપઃ કૂર્ચાભ્યા મધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ પરિગૃહ્ય ઽઅર્હણીયા આપઽઇતિ પ્રાહ નિવેદયતિ ।
પુષ્પાક્ષતૈસ્સંયુક્તા ઇતિ કલ્પાન્તરમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.7:
અથાર્હયિતા મૃન્મયે પાત્ર અર્હણાર્થાઃ પુષ્પાક્ષતસંયુક્તાઃ અપ આનીય, કૂર્ચાભ્યામધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ પરિગૃહ્ય ઽઅર્હણીયા આપઃઽઇતિ પ્રાહ

7 તદેકદેશસ્ય પૂજ્યાઞ્જલાવાનયમ્ ।
ઉત્તરયાભિમન્ત્ર્યાઞ્જલાવેકદેશ આનીયમાન ઉત્તરં યજુર્જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.8:
અર્હણીયા અપઃ નિવેદિતા ઉત્તરયા ઽઆમાગઽન્નિત્યેતયા અભિમન્ત્રયતે ।
પૂજ્યમાનસ્તતો ઽઞ્જલિં કૃત્વા હસ્તેન તતસ્તસ્યાઞ્જલૌ
એતાસામેકદેશમાનયતિ પ્રદાતા ।
તસ્મિન્ના નીયમાને ઉત્તરં યજુઃ ઽવિરાજો દોહો ઽસીઽત્યેતત્ જપેત્ પૂજ્યમાનઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.8:
અથ પૂજ્યસ્તા અપઃ ઽઆમાગન્ઽઇત્યેતયાભિમન્ત્ર્ય તાસામેકદેશે સ્તોકે સ્વાઞ્જલૌ દાત્રા આનીયમાને ઽવિરાજો દોહીઽસિઽઇતિ યજુર્જપેત્

શેષં પુરસ્તાન્નિનીયમાનમુત્તરયાનુમન્ત્રયતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.9:
અથ તાસામપાં શેષં પૃર્વસ્યાં દિશિ નયતિ પ્રદાતા ।
તત્ નીયમાનં ઉત્તરયર્ચાઽ સમુદ્રં વઽઇત્યેતયાભિમન્ત્રયતે પૂજ્યમાનઃ માનઃ ।
એતસ્મિન્કાલે વસ્ત્રયુગલં કુણ્ડલયુગં ગાં સ્રજં યચ્ચાન્યદલઙ્કરણાર્થ તત્સર્વ દદ્યાત્ ।
ભોજનાન્ત ઇત્યન્યે ।
તત્સર્વમપચિતિ-શબ્દેન ચોદિતં દ્રષ્ટવ્યમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.9:
અથ તાસાં શેષં દાત્રા પુરસ્તાત્ નીયમાનં પૂજ્યઃ ઽસમુદ્રં વઃઽઇત્યેતયા અનુમન્ત્રયતે ।
કેચિત્-અસ્મિન્ કાલે ભોજનાન્તે વા પૂજ્યાય વસ્ત્રકુણ્ડલયુગાદ્યાલઙ્કરણં દાતવ્યમ્;અન્યથાયં પૂજિત એવ ન ભવતિ ।
એતચ્ચાપ- ચિતિ શબ્દેનાસ્માકમપિ ચેદિતમેવેતિ

8 મધુપર્કદાનમ્ ।
દધિ મધ્વિતિ સંસૃજ્ય કાંસ્યેન વર્ષીયસા પિધાય કૂર્ચાભ્યાં પરિગૃહ્ય ઽમધુપર્ક ઽઇતિ પ્રાહ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.10:
વર્ષીયસા બૃહતા કાંસ્યેન પાત્રેણ મધુપર્ક પ્રાહ ।
કાંસ્યેન વર્ષીયસા પિધાયેત્યેવમપિ સમ્બન્ધઃ ।
તેનોભયોઃ પાત્રયોઃ કાંમ્ય નિયમઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે-દધિ મધ્વિતિ વા પયો મધ્વિતિ વેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.10:
દધિ મધ્વિત્યેતદ્દ્વયં નિયમવિધાનાત્ કસ્મિશ્ચિત્પાત્રે સંસૃજ્ય, તતો વર્ષીયસા બૃહતા કાંસ્યેન પાત્રેણ પિધાય ।
શેષં વ્યક્તમ્ ।
અન્યે તુ અપિધાનં કાંસ્યં પ્રદર્શનાર્થમ્, તેનેતરદપિ કાંસ્યમેવેતિ

9 મધુપર્કદ્રવ્યાણિ ।
ત્રિવૃતમેકે ઘૃતં ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.11:
ત્રયાણાં દ્રવ્યાણાં સમુદાયઃ ત્રિવૃત્ ।
પૂર્વોક્તે દ્વે દધિ મધ્વિતિ વા પયો મધ્વિતિ વા,ઘૃતઞ્ચ તૃતીયમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.11:
ત્રયાણાં દ્રવ્યાણાં સમાહારસ્ત્રિવૃચ્છબ્દેનોચ્યતે ।
તસ્મિન્ પક્ષે પૂર્વોક્તે દધિમધુની ઘૃતં ચ સંસર્જનીયાનિ

પાઙ્ક્તમેકે ધાનાસ્સક્તૂંશ્ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.12:
પઞ્ચાનાં દ્રવ્યાણાં સમુદાયઃ પાઙ્ક્તમ્ ।
દધિ મધુ ઘૃતં ધાનાસ્સક્તવઃ ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.12:
ઇહાપિ પઞ્ચાનાં સમુદાયઃ પાઙ્ક્તઃ ।
શેષં પૂર્વવત્

10 મધુપર્કપ્રાશનમ્ ।
ઉત્તરાભ્યામભિન્ત્ર્ય યજુર્ભ્યામપ આચામતિ પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચોત્તરયા ત્રિઃ પ્રાશ્યાનુકમ્પ્યાય પ્રયચ્છેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.13:
અથ તં મધુપર્કમુત્તરાભ્યામૃગ્ભ્યાં ઽત્રય્યૈ વિદ્યાયૈ, ઽઆમાગન્નિઽત્યેતાભ્યામભિમન્ત્ર્ય પૂજ્યમાનઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
પાદ્યાદીનામ્- અભિમન્ત્ર્ય પ્રતિગ્રહદર્શનાત્ મધુપર્કસ્યાભિમન્ત્ર્ય પ્રતિગ્રહઃ, ન પ્રતિગૃહ્યાભિમન્ત્રણમ્ ।
તતસ્તં ઽયન્મધુનઽઇત્યેતયા ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ ।
સકૃન્મન્ત્રેણ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
તતઃ પ્રાશનસ્ય પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ યજુર્ભ્યામનન્તરપઠિતાભ્યા"મમૃતોપસ્તરણમસ્યમૃતોપિધાનમસીઽત્યેતાભ્યાં યથાક્રમં અપ આચામતિ ।
તત્ર પ્રયોગઃ અમૃતોપસ્તરણસીત્યુપસ્તરણીયા અપ આચમ્ય મધુપર્ક મન્ત્રેણ પ્રાશ્યાચમ્ય એવં દ્વિસ્તૂષ્ણીં પ્રાશ્યાપિધાનીયા અપ આચામતિ ।
પશ્ચાત્ શૌચાર્થમાચમનમ્ ।
શેષં મધુપર્કપ્રાશનશેષં અનુકમ્પ્યાય અનુગ્રાહ્યાય પુત્રાય ભ્રાત્રે વા સમાવૃત્તાયૈવ પ્રયચ્છેત્ ।
સો ઽપિ તં પ્રાશ્નાતિ ।
સોમભક્ષણે મધુપર્કપ્રાશને ભોજને ચ મધ્યે નોચ્છિષ્ટતેતિ શિષ્ટાઃ સ્મરન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.13:
અથ પૂજ્યસ્તં મધુપર્ક પ્રતિગૃહ્યાપિધાનપાત્રમપનીય ઽત્રય્યૈ વિદ્યાયૈઽઽઆમાગન્ યશશાઽઇતિ દ્વાભ્યામભિમ્નત્ર્ય ।
ઽઅમૃતોપસ્તર-ણમસિઽ; ઇતિ યજુષા પુરસ્તાત્પ્રા શનાદપઃ પિબતિ ।
તત આચમ્ય ઽયન્મધુનો મધવ્યમ્ઽઇત્યનયા ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ ।
દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
તતઃ ઽઅમૃતાપિધાનમસિઽ; ઇતિ યજુષા ઉપરિષ્ટાદપ્યપઃ પિબેત્ ।
અતાચમ્ય શેષમનુકમ્પ્યાય અનુગ્રાહ્યાય પુત્રાશિષ્યાદયે સમાવૃત્તાયૈવ પ્રાશિતું પ્રયચ્છેત્; ન તુ બ્રહ્મચારિણે, ઽન ચાસ્મૈ શ્રુતિવિપ્રતિષિદ્ધમુચ્છિષ્ટં દદ્યાત્ઽ(આપ.ધ.1-4-5) ઇતિ નિષેધાત્ ।
નન્વિહ મધ્યે શુદ્ધ્યર્થમુપસ્તરણાનન્તરમાચમનં ન કર્તવ્યમ્;અસ્માકં વચનાભાવાત્ ।
ન્યાયતે ઽપિ નૈવ;ભોજનવદપિધાનાન્તમેક- કર્મત્વાત્ ।
અપરથા ભોજમે ઽપિ પ્રતિગ્રાસમાચમનં પ્રસજ્યેત ।
અથ સર્વદેશકાલકર્તૃવ્યાપ્તાચારબલાત્તત્કર્તવ્યમિતિ ચેત્, ન;અયમાચાર ઉક્તલક્ષણો ન વેત્યર્વાચીનાનાં દુર્નિશ્ચેયત્વાત્ ।
અત્રોચ્યતે-નાયમાક્ષેપઃ બોધાયનાદિગૃહ્યેષૂપસ્તરણાનન્તરમાચમનવિધિદર્શનેનાસ્માકમપ્યાચારઃ સર્વદેશાદિવ્યાપીતિ નિશ્ચેતું સુશકત્વાત્ ।
ઉક્તં ચૈતત્"અથ કર્માણ્યાચારાદ્યાનિઽ(અપ.ગૃ.1-1) ઇત્યત્ર ગાર્હ્યઅણીતિ સ્વશબ્દં વિહાય, આચારાદિત્યુપલક્ષણતો વ્યાખ્યેયગાર્હ્યકર્મનિર્દેશાત્, ગૃહ્યાન્તરાદ્યુપદિષ્ટવિષયો ઽપ્યસ્મદીયાનામાચારો વેદમૂલ એવેતિ ।
ભોજને તુ ન પ્રતિગ્રાસમાચમનપ્રસક્તિઃ;ક્વચિદપિ વચનાભાવાત્, આચારાભાવાચ્ચ ।
સોમપાને પુનઃ ઽન સોમેનોચ્છિષ્ટા ભવન્તિઽઇતિ વચનાદન્તે ઽપિ નૈવાચમનમ્ ।
અપિ ચૈતદાચમનમ્
શિકાબન્ધનાદિવત્ કર્તુઃ સંસ્કારકમ્, સન્નિપાતિ ચ અનુક્તમપ્યપેક્ષિતમન્યતો ગ્રાહ્યમિતિ ન્યાયવિદઃ ।
તસ્માદિહોપસ્તરણાનન્તમાચમનં કાર્યમેવ ।
કેચિત્-બૌધાયનાદિભિરુપસ્તરણાપિધાનયોસ્તદર્થાનાં ચાપાં નિવેદનસ્ય પૃથગુપદેશાત્ ઉપસ્તરણાદૂર્ધ્વમાચમનવિધાનાચ્ચ ઉપસ્તરણાદેઃ
બહિરઙ્ગત્વેન કર્માન્તરત્વાવગતેર્યુક્તં તેષાં પ્રાશનાત્ત્પ્રાગપ્યાચમનમ્ ।
અસ્માકં તુ તથાવિધોપદેશાભાવાત્, અન્તરઙ્ગત્વેન ઉપસ્તરણાદ્ય- પિધાનાન્તં ભોજનવદેકં કર્મેતિ મધ્યે સુદ્ધ્યર્થમાચમનં ન યુક્તમિતિ ।
મૈવમ્;યતો ઽસ્માકમપિ ઽયજુર્ભ્યામપ આઆચામતિઽઇતિ શબ્દાન્તરેણાચમનયોઃ પૃથગોવોપદેશઃ ।
અસ્માદેવ પૃથગુપદેશાત્તદર્થાનામપામાવેદનં ચાક્ષેપ્યમ્ ।
અતો ઽસ્માકં તેષાં ચોપદેશે વૈષમ્ય- ભાવાત્તુલ્યયોગક્ષેમમેવાચમનમ્

11 મધુપર્કપ્રતિગ્રહીતા રાજા સ્થપતિર્વા ચેત્ તેન તસ્ય પુરોહિતાય દાનમ્ ।
પ્રતિગૃહ્યૈવ રાજા સ્થપતિર્વા પુરોહિતાય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.14:
એવકારાત્ પ્રાશનમકૃત્વા પુરોહિતાય પ્રદાનમ્ ।
સ વિધિવત્ પ્રાશ્નાતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.14:
રાજા સ્થપતિશ્ચ મધુપર્ક પ્રતિગૃહ્યૈવ પુરોહિતાય પ્રયચ્છેત્ ।
એવકારાદભિમન્ત્રણમકૃત્વા ।
અભિમન્ત્રણાદિ તુ પ્રશનાન્તં પુરોહિતસ્યૈવ ।
પ્રાશનાન્તં પુરોહિતસ્યૈવ ।
પુનશ્ચોત્તરં કર્મ રાજાદેરેવ

12 ગોનિવેદનમ્ ।
ગૌરિતિ ગાં પ્રાહ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.15:
અથાચામ્યોપવિષ્ટાય ગાં નિવેદયતે-ગૌરિતિ ।
સ્ત્રી ચ ગૌર્ભવતિ, ગૌર્ધનુભવ્યેતિ દર્શનાત્ ।
યદ્વા પુમાનપિ ભવતિ ।
શ્રૂયતોહિ
-"તદ્યથૈવાદો મનુષ્યરાજ આગતે ઽન્યસ્મિન્ વાર્ઽહતિ ઉક્ષાણં વેહતં વા ક્ષદન્તે"ઇતિ ।
(ઐ.બ્રા.1-3-4) એવમર્થમેવાત્ર ગામિત્યુક્તં ગોજાતિમાત્રસ્ય ન્વેદનં યથા સ્યાત્ . અન્યથા ગૌરિતિ પ્રહેત્યેતાવતા સિદ્ધં યથા પાદ્યદિષુ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.15:
પ્રાશને કૃતે દાતા ઽગૌઃઽ ઇતિ ગાં પ્રાહ કથયતિ ।
ગૈશ્ચ સ્ત્રી, ઽગૌર્ધેનુભવ્યાઽઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાત્ ।
એતચ્ચ કથનં, કિમિયં ગૌસ્સંજ્ઞપ્યતામુત્સૃજ્યતાં વા?ઇતિ પૂજ્યાભિપ્રાયનિશ્ચયાર્થમ્ ।
સ ચ સ્વાભિપ્રાયં દીતુર્બ્રૂયાત્

13 ગોર્વપાં શ્રપયિત્વા તસ્યાઃ પલાશપર્ણેન હોમઃ ।
ઉત્તરયાભિમન્ત્ર્ય તસ્યૈ વપાં શ્રપયિત્વોપસ્તીર્ણાભિઘારિતાં મધ્યમેનાન્તમેન વા પલાશપર્ણેનોત્તરયા જુહોતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.16:
અનુજાનીયદિત્યધ્યાહારઃ ।
કલ્પાન્તરે તથા દર્શનાત્ ।
ઓંકુરુત્તિ કારયિષ્યન્ અનુજાનીયાદિતિ ।
પ્રોક્તાયાં ગવિ તાં ઉત્તરયા ઽગૌરસ્યપહતપાપ્મેઽત્યેતયા પૂજ્યમાનો ઽભિમન્ત્ર્ય ।
યદ્યસ્ય આલમ્ભનમિચ્છન્ અનુજાનીયાત્ ।
યદ્યપ્યેક એવાર્ર્ધચસ્સમામ્નાયતે તથાપિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાદૃગેવૈષાગાયત્રી ।
તત્રામુષ્યેત્યસ્ય સ્થાને પ્રદાતુર્નામનિર્દેશઃ મમ ચ યજ્ઞશર્મણશ્ચેતિ

તતઃ પ્રદાતા તેનાસમ્ભને ઽનુજ્ઞાતે લૌકિક્યાઽવૃતા તસ્યા ગોરાલમ્ભં કૃત્વા વપામુત્ખિદ્ય વપાશ્રપણીભ્યાં પરિગૃહ્ય ઔપાસને પચને વા
શ્રપયિત્વા તામુપસ્તીર્ણાભિઘારિતાં મધ્યમેનાન્તમેન વા પલાશપર્ણેનોત્તરયર્ચા ઽ ગ્નિઃ પ્રા શ્નાત્વિઽત્યેતયા તસ્મિન્નેવાગ્નૌ જુહોતિ ।
ઉપસ્તીર્યાભિઘારિતામિતિ ઉપસ્તરણાભિઘારણે કૃત્વેત્યર્થઃ ।
હુત્વા તતો માંસં સંસ્કૃત્યાન્નેન સહ તસ્મા ઉપહરન્તિ ।
ઽઅવિકૃતમાતિથ્યઽમિતિ વચનાત્ ઉપસ્તરણાભિઘારણયોરપ્રસઙ્ગે વચનમ્ ।
પલાશપર્ણેનેત્યેવ સિદ્ધે મધ્યમેનાન્તમેનેતિવચનં દ્વિપર્ણસ્ય પલાશવૃન્તસ્ય પર્ણેન હોમો મા ભૂદિતિ ।
અભાવવિકલ્પાર્થ વા પૂર્વ મધ્યમેન તદભાવે અન્તમેનેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.16:
યદિ પ્રતિહીતા સંજ્ઞપનમિચ્છેત્, તદા ઽગૌરસ્યપહતપાપ્માઽઇત્યેતયાનવસાનયા ગામભિમન્ત્રયતે ।
અમુષ્યેત્યસ્ય સ્થાને ચાર્હયિતુર્નામ વિષ્ણુશર્મણ ઇતિ ગૃહ્ણાતિ ।
તતસ્સુકમાસીત ।
દાતુરેવ વપાહોમાન્તં કર્મ ।
અભિમન્ત્ર્યેતિ ચ ક્તવાપ્રત્યયઃ ક્રિયાવિધાન માત્રાર્થ એવ, ન તુ સમાનકર્તૃકત્વાર્થઃ ।
તસાયૈ તસ્યાઃ સંજ્ઞપનં કૃત્વા, વપામુત્થિદ્ય, શ્રપયિત્વા, મધ્યમેનાન્તમેન વા પલાશપર્ણેન લૌકિકેનાજ્યેનોપસ્તીર્ય કૃત્સ્નાં વપાં સકૃદેવાવદાયાભિઘાર્ય ઽઅગ્નિઃ પ્રાશનાતુઽઇત્યેતયા તેન પર્ણેન સ્વાગેનૌ જુહોતિ ।
તત્ર ચ મધ્યમેનાન્તમેન વેતિ વચનં દ્વિપર્ણપ્રતિષેધાર્થમભાવવિકલ્પાર્થ વા ।
શિષ્ટૈશ્ચાવદાનૈસ્સંસ્કૃતૈસ્સહાન્નં ભોજયેત્ ।
અયં ચ સંજ્ઞપનપક્ષઃ કલિયુગાનાચારેષુ પઠિતત્વાદિદાનીં ત્યાજ્ય એવ

14 ગોરુત્સર્ગપક્ષે કર્તવ્યઃ પ્રકારઃ ।
યદ્યુત્સૃજેદુપાંશૂત્તરાં જપિત્વોમુત્સૃજતે ત્યુચ્ચૈઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.17:
અથ યદિ ગામુત્સૃજત્યયં પૂજ્યમાનઃ સ ગૌરિતિ પ્રોક્તે મન્ત્રાન્ ઉત્તરાંશ્ચતુરો ઽયજ્ઞે વર્ધતાઽમિત્યુપાંશુ જપતિ ।
જપિત્વા ઽઓમુત્સૃજતેઽ ત્યુચ્ચૈઃ પ્રસૌતિ ।
પ્રદાતા ચ તામુત્ત્સૃજ્યાન્યત્ માંસં કલ્પયતિ, ઽનામાંસો મધુપર્કો ભવતીઽ(આશ્વ.ગૃ.19-28) તુ કલ્પાન્તરાત્ ।
તત્ર પુઙ્ગવાલમ્ભે ગૌર્ધનુભવ્યામાતારુદ્રાણામેતયોર્લોપઃ લિઙ્ગવિરોદાત્, નેત્યન્યે ।
જપત્વાદેવ સિદ્ધે ઉપાંશુવચનં નિયમાર્થમ્-ઉત્તરે ચત્વાર એવ મન્ત્રાઃ
ઉપાંશુ વક્તતવ્યાઃ ।
ન પ્રણવ ઇતિ ।
શાસ્ત્રાન્તરદર્શનાત્ પ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રણવદ્યુચ્ચૈઃ, ઊર્દ્વ વા પ્રણવાત્ ઇતિ ।
તેન બ્રહ્મણઃ એવૈષ વિકલ્પઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
ઇહપ્રસવાંવિધ્રભાવે ઽપિ ઉત્યૈરિતિ વચનાદેવ પ્રસૌતિર્દ્રષ્ટવ્યઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.17:
યદિ પૂજેયો ગામુત્સૃજ્યમાનામિચ્છેત્ ।
અયં ચ કામપ્રવેદને લિઙ્ ।
તદોત્તરાન્ ત્રીન્ મન્ત્રાન્ ઽયજ્ઞો વર્ધતામ્ઽઇત્યાદિકાનુ પાંશુ જપિત્વા ઽ ઓમુત્સૃજતઽ ઇત્યુચ્ચૈઃ પ્રબ્રૂયાદિતિ શેષઃ ।
કેચિત્-યજ્ઞ ઇત્યાદિકાશ્ચત્વારો મન્ત્રા ઇતિ ।
ઇયં ચ ગૌરુત્સર્જનપક્ષે ઽપિ ભોક્તુરેવ

15 અન્નનિવેદનમ્ ।
અન્નં પ્રોક્તમુપાંશૂત્તરૈરભિમન્ત્ર્ય ઓં કલ્પયતે ત્યુચ્ચૈઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.18:
અથાન્નં સામિષં સમાહૃત્ય તસ્મે પ્રાહ-ભૂતમિતિ ।
સિદ્ધે ઽન્ને ભૂતમિતિ પ્રાહ (બૌ.ગૃ1-2-55) ઇતિ કલ્પાન્તરમ્ ।
અસ્માકં ચ વૈશ્વદેવે ।
તસ્માત્ ભૂતમિત્યેવ નિવેદનમ્ ।
તદન્નં પેરોક્તમુત્તરૈઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈર્ભૂતમિત્યાદિભિઃ ભોક્તોપાંશ્વભિમન્ત્ર્ય ઓંકલ્પયતેત્યુચ્ચૈઃ પ્રસૌતિ ।
પ્રસૂતાઃ પરિવેષ્ટારઃ પરિવેષન્તિ ચતુરો નાનાગોત્રાન્ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતેતિ બ્રૂયેત્તોષુ ભુક્તવાત્સ્વન્નમસ્મા ઉપાહરન્તીતિ (બૌ.ગૃ.1-2) કલ્પાન્તરમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.18:
અથ દાતા સિદ્ધમન્નં ઽભૂતંઽઇતિ મન્ત્રેણ પૂજ્યાય પ્રબ્રૂયાન્નિવેદેત્ ।
કુત એતત્ ?ઽસિજ્ઝે ઽન્ને તિષ્ઠન્ ભૂતમિતિ સ્વામિને પ્રબ્રૂયાત્ઽ; (આપ.ધ.2-3-10) ઇતિ વૈશ્વદેવે દર્શનાત્ ।
મધુપર્કપ્રકરણ એવ ઽસિદ્ધેન્ને તિષ્ઠન્ ભૂતમિતિ પ્રાહઽઇતિ કલ્પાન્તરાચ્ચ ।
એવં પ્રોક્તમન્નં ભોક્તા
ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽસુભૂતમ્ઽઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિરુપાંશ્વભિમન્ત્ર્ય, ઓં કલ્પયતેત્યુચ્ચૈઃ ।
અત્રાપ્યનુજાનીયાંદિતિ શેષ- ।
તતો ભોજનં ;અન્નનિવેદનસ્ય દૃષ્ટાર્થત્વાત્, આચારાચ્ચ

16 મધુપર્કરહઅઃ ।
આચાર્યાયર્ત્વિજે શ્વશુરાય રાજ્ઞ ઇતિ પરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્ય એતત્કાર્યમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.19:
આચાર્યાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
તેભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ પરિસંવત્સરં વિપ્રેષ્યોપતિષ્ઠદ્ભ્યઃ ગૃહમાતિશ્યેનાગતેભ્યઃ એતદપચિત્કર્મ કૂર્ચાદિ ભોજનાન્તં કર્તવ્યમ્ ।
કેન?ગૃહસ્થેન ।
નિવેશે હિ વૃત્તે નૈયમિકાનિ?શ્રૂયન્તે અગ્નિહોત્રમતિથયઃ ઇતિ વચનાત્ ।
અત્ર કેચિદાહુઃ-
આચાર્યાયર્ત્વિજે શ્વશુરાય રાજ્ઞ ઇત્યેતત્ કાર્યમ્ ।
ઇત્યેકો યોગઃ ।
અથ પરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્યશ્ચાયં કાર્યઃ ઇતિ ।
તેન વિવાહાદ- નન્તરં આચાર્યશ્વશુરાભ્યાં નિમન્ત્ર્યાપચિતિઃ કર્તવ્યા ।
ઋત્વિજે ચ કર્મણિ, રાજ્ઞે ચાભિષેકાનન્તરમ્ ।
અથ તેભ્ય એવ સંવત્સરં વિપ્રો ષ્યોપગતેભ્યશ્ચ કર્તવ્યમિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_13.19:
યદેતદર્હણં કૂર્ચાદિ ભોજનાન્તં ગૃહસ્થેન સ્નાતકાય સ્નાનદિવસ એવાગતાય કર્તવ્યમિતિ વિહિતં, તદાચાર્યાદિભ્યઃપરિ સંવત્સરાત્ સંવત્સરાદૂર્ધ્વ ગૃહમુપતિષ્ઠદ્ભ્યઃ ઉપાગતેભ્યઃ પુનઃ પુનઃ કાર્ય;ન તુ સ્નાતકવત્ સકૃત્ ।
ન ચાપ્યર્વાક્સંવત્સરાત્ ।
અત્ર ચેતિશન્દશ્ચાર્થઃ ।
નનુ ધર્મશાસ્ત્રે ઽગોમધુપર્કરહો વેદાધ્યાયઃ ।
આચાર્ય ઋત્વિક્ સ્નાતકો રાજા વાધર્મયુક્તઃ ।
આચાર્યાયર્ત્વિજે શ્વશુરાય રાજ્ઞ ઇતિ પરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્યો ગૌર્મધુપ4કશ્ચ ।
દધિમધુસંસૃષ્ટં મધુપર્કઃ પયો વા મધુસંસૃષ્ટમ્ ।
અભાવ ઉદકમ્, (આપ.ધ.2-8-5...9) ઇતિ સ્નાતકાયાચાર્યાયર્ત્વિજે ઉપાધ્યાયાય શ્વશુરાય રાજ્ઞે ચ દક્ષિણાર્થગવા સહ મધુપર્કો વિહિતઃ ।
કિમર્થમિહ પુનર્વિધીયતે?ઉત્યતે- ઇહ વિકલ્પેન વિહિતસ્ય ત્રિવૃતઃ પાઙ્ક્તસ્ય ચ તસ્મિન્ ગોમધુપર્કે અવેદાધ્યાયાય શ્વશુરાય ચ દીયમાને ચ પ્રાપ્ત્યર્થમ્ ।
યત્તુ તત્રૈવ ઽગૌર્મધુપર્કશ્ચઽઇતિ પુનર્વચનં, તદાચાર્યર્ત્વિદાધ્યાયશ્વશુરરાજભ્ય એવ પરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્યઃ પુનઃ પુનઃ કાર્યમ્, સ્નાતકવેદાધ્યાયતિથિભ્યસ્તુ સકૃદેવેત્યેવમર્થમ્

સકૃત્પ્રવક્ત્રે ચિત્રાય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_13.20:
સકૃત્ ન પ્રતિવતસરં કલૌ ગોરાલમ્ભ્સ્ય ન્ષેધાદ્રૌરિત્યુત્ત્કા યજ્ઞો વર્ધતામિત્યાદિ જપેત્ મધ્યમન્ત્રલોપઃ)પ્રવક્ત્રે વેદસ્ય વેદાર્થસ્ય ચ ચિત્રાય પ્રસિદ્ધાય ભિન્નસંશયાયેત્યર્થઃ ।
એવં ભૂતાયોપસ્થિતાય સકૃદેતદપચિતિકર્મ કર્તવ્યં, ન પ્રતિસંવત્સરમિતિ

________________________
આપ્ગ્સ્-તાત્_13.20:
પ્રવક્તા યઃ પદવાક્યપ્રમાણાભ્યાં પ્રકર્ષેણ વક્તિ સાધુશબ્દાનામુચ્ચારયિતા, પ્રમાણોપંપન્નં વ્યાખ્યાતા ચેત્યર્થઃ ।
ચિત્રઃ પ્રકાશઃ લોકે પ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ . ઇદં પ્રવક્તુરેવ વિશેષણમ્ ।
તસ્મૈ સકૃદેવૈતત્ ગાર્હ્ય ગેરહિતં કાર્યમ્ ।
અયં ચ પ્રવક્તા ન વેદાધ્યાયઃ ।
સ હિ ગોમધિપર્કરહઃ ।
યસ્સષડઙ્ગં વેદમધીતે, અર્થાશ્ચ જાનાતિ સ વેદાધ્યાયઃ ।
નનુ-સામયાચારિકે ગોમધુપર્કે ધર્મા નોપદિષ્ટાઃ, સ કથં કર્તવ્યઃ?ઉચ્યતે-નામધેયં ધર્મગ્રાહકમ્તિ મીમાંસકાઃ ।
તેન ગૃહ્યે યાજ્ઞિકપ્રસિદ્ધ્યા મધુપર્કસંશિકે કર્મણિ ઉપદિષ્ટા એવ ધર્માઃ ઽગોમધિપર્કરહઃઽઇત્યત્ર મધુપર્કનામ્ના અતિદિશ્યન્તે, ઽમાસમગ્નિહેત્રં જુહોતિઽઇતિવત્ ।
ઽદધિમન્થો મધુમન્થઃઽ(મધુપર્કઃ)(આપ. શ્રૌ.6-32-5) ઇત્યત્ર તુ દક્ષિણાદ્રવ્યસ્ય કર્મવદ્ધમાર્કઅઙ્ક્ષા ભાવાન્નાતિદેશઃ ।
અત્ર ચ વેદાધ્યાયાતિથિપૂજાયામ્ અયં વિશેષઃ, ઽદધિમધુસંસૃષ્ટં મધુપર્કઃઽઇતિ પ્રત્યક્ષવિધાનાદતિદેશપ્રાપ્તં ત્રિવૃત્ત્વં પાઙ્ક્તત્વં ચ બાધ્યત(આપ.શ્રૌ.2-8-8) ઇતિ ।
અયમત્ર નિશ્ચિતોર્ઽથઃ આચાર્યાયર્ત્વિજે વેદાધ્યાયાય શ્વશુરાય રાજ્ઞે ચ દક્ષિણાર્થાધિકગવા વિના ગાર્હ્યઃ સામયાચારિકો વા મધિપર્કઃ કાર્યઃ ।
પરિસંવત્સરાદિપાગતેભ્યઃ પુનઃ પુનઃ કાર્યઃ ।
અવેદાધ્યાયાય શ્વશુરાયાધિકગવા વિના ગાર્હ્યઃ
અતિથિવરાપચિતેભ્યો વેદાધ્યાયેભ્યઃ સહ ગવા ધર્મોક્તઃ ।
અવેદાધ્યાયાભ્યાં તુ વરાપચિતાભ્યાં સ્નાતકાય ચ સ્નાનદિન એવાગતાય ગવા વિના ગૃહ્યોક્તો ધર્મોક્તો વા ।
પ્રકાશાય ચ પ્રવક્ત્રે વિના ગવા ગાર્હ્યઃ ।
આચાર્યાદિભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽન્યેષાં સકૃદેવેતિ ।
કેચિત્ અત્ર યોગવિભાગમાહુઃ ।
આચાર્યાદિભ્ય;ચતુર્ભ્ય એતત્કાર્યમિત્યેકો યોગઃ ।
તેન વિવાહાનન્તરમાચાર્યશ્વશુરાભ્યાં નિમન્ત્ર્યાપિ પૂજા કાર્યા ।
અન્યથા સંવત્સરમપિ પ્રોષિતાભ્યાં સકૃદપિ ન સિધ્યેત્ ।
ઋત્વિજે ચ કર્મણિ કર્મણિ પૂજા કાર્યા ।
રાજ્ઞે ચાભિષિક્તાય નિયમેનૈવ ।
તથા ઽપરિસંવત્સરાદુપતિષ્ઠદ્ભ્યઃ પુનઃ પુનઃઽઇત્યન્યો યોગઃ ।
સ્પષ્ટશ્ચાયં સામયાચારિકેષુ વિભાગઃ, ઽગોમધુપર્કરહઃઽઇતિ પૂર્વ વિધાય, પશ્ચાત્ઽઆચાર્યાયઽઇત્યાદિના પુનર્વિધાનાત્ ।
પૂર્વયોગે ચ શ્વશુરશબ્દો નિપાતયિતવ્યઃ ।
ન ચાત્રાન્ય- તરવિધ્યારમ્ભો વ્યર્થઃ ।
સામયાચારિકેષુ સર્વાચરણાર્થેન વિહિતાયાં પૂજાયાં, ગાર્હ્યસ્યાસ્મદીયાનાં ધર્માતિદેશાર્થત્વાત્ ।
ન ચ નામ્ના ધર્માતિદેશઃ, ગોમધુપર્કશબ્દયોઃ ઽમધુમન્થો મધુપર્કઃઽ; ઇતિવત્ દ્રવ્યાભિધાયકત્વાત્ ।
અતોર્ઽથભેદાત્ ગૃહ્યે ધર્મે ચ વિધ્યારમ્ભોર્થવાન્ ।
તથા વેદસ્ય વેદાર્થસ્ય ચ પ્રવક્ત્રે ચ્ત્રાય એતત્સકૃત્કાર્યમિતિ ।
તચ્ચિન્ત્યમ્