Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 4
ĀpGs-Tāt_2.2:
vivāhādiṣu karmasu paridhyarthe paridhānāṃ kārye paridhīnāṃ sthāna iti yāvat, śamyāḥ yugakīlakā bhavanti /
tāśca palāśādīnāmanyatamena kḷptāḥ paridhisthaulyāyāmāḥ, tatsthānāpannatvāt /
yuktaṃ caitat, yasmādevaividheviṣayai vārtikakārapādairuktam--
'sambhavantī khalevālī khādirī kinnu bdhyate /
iti //
atra vivāhaśabdena sthālīpākavarjitaḥ sāṅgo vivāho gṛhyate /
tadvarjanakāraṇaṃ pārvaṇainetyatra vakṣyāmaḥ /
sīmante śamyāvidhānādeva tadvikāre caule caulavikāre ca godāne samyāprāptāvapi tayorgrahaṇaṃ sīmantavikāre 'pi puṃsavane tāsāṃ nivṛttyartham /
prāyaścittaṃ ca 'agārasthūṇāvirohaṇe'(āpa.gṛ.23-9) ityādinā vihitam /
atra ca 'palāśakārrṣmaya'(āpa.śrau1-5-8)ityādisūtroktaguṇayuktāṃstrīn paridhīn saṃspṛṣṭān /
'paridhīn paridadhāri'(tai.brā.3-3-7) ityādi vidhānāt tūṣṇīṃ paridadhyāditi sūtrakārasyābhiprāya-, 'śamyā- paridhyarthe'iti siddhavatparidhīnaṅgīkṛtya tatsthāne samyāvidhānāt, ācārācca
8 agneḥ pūrva pariṣecanam /
agniṃ pariṣiñcatyadite 'numanyasve ti dakṣiṇataḥ pracīna manumate 'numanyasveti paścādudīcīnaṃ sarasvate 'numanyasve tyuttarataḥ prācīnaṃ deva savitaḥ prasuve ti samantam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.3:
pariṣecanamudakena paryukṣaṇam /
agnigrahaṇaṃ paridhyadhikārādbahīḥparidhirmābhūditi /
prācīnamudīcānamityucyate prāgudagvā(gcā) yataṃ pariṣecanakarma yathā#aditi /
tathāpavargastu paribhāṣāsiddha eva /
'deva savitaḥ prasuve't etāvān mantraḥ kalpāntareṣu bhūyassu tathā darśanāt /
bodhāyanīye ca vispaṣṭametat 'anvamaṃsthāḥ prāsāvīrit mantrāntān sannamayatī'(bau.gṛ.1-4.7) ti /
chandogānāmeva tvayaṃ mantrādiḥ /
samantaṃ sama ityarthaḥ /
tatra purastādupakramya pradakṣiṇaṃ sarvatra pratimantramudakadānam
ĀpGs-Tāt_2.3:
agnimevodakena pariṣiñcati na paridhyāṅgamapi /
tadvidhimāha- ādite 'numanyasvetyādinā /
prācīnaṃ prāgāyatam /
udīcānamudagāyatam /
samantaṃ sarvataḥ /
atra 'deva savitaḥ prasuva'ityetāvāneva mantraḥ, narca ādipradeśaḥ /
tathā nottare pariṣecane 'prāsāvī'riti prasuvapadasyohaḥ /
vaiśvadevakāṇḍe ekāgnividhāvevamovāmnātānāṃ 'adite 'nimanyasva'ityādānāmaṣṭānāṃ yajuṣāṃ pūrvottarapariṣecanastheṣvaṣṭasu vyāpāreṣu śrutisthānābhyāṃ viniyogāt, vājapeyaprakaraṇasthāyā ṛcaḥ svato 'trāpi viniyogāyogyatvāt, ādipradeśe samudāyalakṣaṇāpatteḥ, yaju prāye mantrāṣṭake ṛco 'pratītatvāt, ūhapakṣe ārṣapāṭhabādhaprasaṅgāt, 'tasmādṛcaṃ nohet'iti bahvṛcaśrutivipratiṣiddhasya grahaṇaprasaṅgāt, asmadīyānāmācārācca /
vispaṣṭaṃ caitat bodhāyanānāṃ, 'śranvamaṃsthāḥ prāsāvīriti mantrāntān sannamayati'(bau.gṛ.1-4-37) iti /
evaṃ cottarapariṣecane 'anvamaṃsthāḥ prāsāvīḥ 'iti pūrvamantrebhyo viśeṣamātrasya pāṭhaḥ na punarabahaḥ /
yathāgnau 'etenaiva traiṣṭubhenachandasāhariṣṭakāmupadadhe'; iti /
sannāmaśabdaścātra gauṇaḥ /
ata evaite mantrāḥ vaiśvadevakāṇḍamupākṛtya prāgutsarjanādadhyetavyāḥ, brāhmayajñapārāyaṇayośca
paitṛkeṣu samantameva tūṣṇīm // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.4:
akriyamāṇa evakāre samantapariṣecane mantrapratiṣedhārthametat syāt /
evakārāttu dakṣiṇataḥ prācīnamityāde- trayasya nivṛttiḥ
ĀpGs-Tāt_2.4:
paitṛkeṣu karmasu samantameva pariṣiñcati, na dakṣiṇata- prācīnam'ityādi /
tacca tūṣṇīm
9 idhmādhānaṃ, āghārahomaśca /
idhmamādhāyāghārāvāghārayati darśapūrṇamāsavattūṣṇīm // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.5:
idhma iti samudāyasyopadeśāt pañcadaśādārumidhmaṃ sakṛdevādadhāti /
'abhighārye'ti kalpāntaraṃ darśapūrṇamāsavadittyuttaraṃ paridhisandhimanvavahṛtya dakṣiṇaṃ paridhisandhimanvavahṛtyetyevamāditā vidhāne tūṣṇīmiti mantroccāraṇapratiṣaidha- /
tena"prajāpatiṃ manasā jhyāya"nnityaitadapi na bhavati /
manasā mantroccāraṇaṃ tatra vidhīyata iti kṛtvā kāmyānāmādhārakalpānāmihāpravṛttiḥ prakṛtiviṣayatvātteṣām /
kecit sruveṇa pūrvamāghāramicchanti /
anye punaḥ ubhāvapi darvyaiva vedopabhṛtorabhāvāt upayamanamapi na bhavati /
āsīna eva cotaramapyādhāraṃ juhoti /
na cābhiprāṇiti /
atra pramāṇamupariṣṭādvakṣyāmaḥ
ĀpGs-Tāt_2.5:
idhmamagnāvādadhāti /
sa ca khādiraḥ pālāśo vā pañcadaśasaṅkhyākor'thalakṣaṇasthaulyāyāmaḥ, idhmanāmadheyāt, śraute darśanācca /
yugapaccādhānam, 'idhmam'ityekavacanena samudāyasya vivakṣitatvāt /
tacca tūṣṇīm, mantrasyāvidhānāt //
anye-'tūṣṇām'ityārabhyedamekaṃ sūtraṃ ka-tvā hiraṇyakeśināṃ yomantraḥ 'ayaṃ ta idhmaḥ iti , saḥ 'anuktamanyato grāhyam 'iti nyāyena nopasaṃhartavya iti vyācakṣate /
teṣāṃ paitṛkeṣu samantapariṣecanaṃ samantrakaṃ syāt /
kecit-gṛhyāntarāt, idhmo 'bhidhāryādheyaḥ iti //
āghārau āghāranāmakau homau dvau /
āghārayati dīrghadhārayā juhoti, darśapūrṇamāsavat /
'uttaraṃ paridhisandhimanvavahṛtya... dakṣiṇāprāñcaṃ ṛjuṃ santataṃ jyotiṣmatyāghāramāghārayan sarvāṇīdhmakāṣṭhāni saṃsparśayakti (āpa.śrau.2-12-7) 'dakṣiṇaṃ paridhisandhimanvavahṛtya'(āpa.śrau.2-13-11)
'prāñcamudañcam'(āpa.śrau.2-14-1) ityādi 'ṛjū prāñcau hotavyau tiryañcau vā vyatiṣaktāvavyātiṣaktau vā '(āpa.śrau.2-12-8) iti vaikalpikāstraya āghārapakṣā eva darśapūrṇamāsābhyāṃ tulyaṃ kartavyāḥ;na punardvitīyāghārasya 'pūrvordhe madhye paścārdhe vā juhuyāt'; (āpa.śrau.2-14-8) ityanāghārapakṣo 'pi /
imau ca dvāvapyāsīnodarvyā tūṣṇīmāghārayati, durvīhomānāmapūrvatvenaiṣṭikāghāradharmāṇāṃ mantrāṇāṃ cāprāptauḥ /
tūṣṇīmiti 'tūṣṇīṃ pañcājyāhutīrhutvā'(āpa.gṛ.22-4) itivat svāhākārasyāpi nivṛttyartham /
ata ubhayorapyāghārayoḥ prajāpatirdevatā 'yattūṣṇīṃ /
tatprājāpatyam /
(tai.brā.2-1-4) iti śrute- /
kathaṃ punarimāvajuhoticodanau darvīhomau ?ucyate-yadyapi juhotītyevaṃ na codanāsti. tathāpyāghārayatīti dīrghadhā eguṇakajuhoticodanārthatvāt, yājñikaprasiddheśca darvīhomāveva /
kiñca athājyabhāgau juhoti'(āpa.gṛ.2-6) ityājyabhāgau spaṣṭameva darvīhomau;tatsāhacaryādāghārāvapi tathā /
yathā aṃśoranārabhyādhītasya viniyogasannidheraṅāve 'pyadābhyasāhacaryāt somaniyogasambandhaḥ /
evaṃ vā vyākhyānam-ādhārāvāghārayati /
'purastādudagvopakrama-'(āpa.ga.1-5) ityetasmātparatvena prabalāṃ 'tathāpavargaḥ'(āpa.gṛ.1-6)
iti gārhyaparibhāṣāmanusṛtya prāgapavargābhyāmudagapavargābhyāṃ vā dīrghadhārābhyāṃ juhoti, na tu koṇadigapavargābhyām /
nāpyaiṣṭikāghāradharmā mantrāśca, apūrvatvādeva /
jevate tu darśapūrṇamāsavat prathamasya prajāpatiḥ, dvitīyasyendra ityartha- /
tūṣṇīmiti pūrvavadeva /
anye tu āghārāviti nāmadheyaṃ 'māsamāgnihotraṃ juhoti'itivat aiṣṭikāghāradharmātideśakam /
atra sruveṇa dhruvāyā ājyamādāya āsīno 'nyamāghāramāghārayan (āpa.śrau.2-12-7) 'juhvehīti juhūmādatte'(āpa.śrau.2-13-2) ityādiṣu sarveṣu āghāradharmeṣu tanmantreṣu ca prāpteṣu 'āghārāvāghārayati'iti parisaṅkhyātham /
āghārayatīti dīrghadhārādharmakāveva homaukuryāt, nānyadharmakāviti /
'tūṣṇī'miti tudharmāvāntarabhedānāṃ mantrāṇāṃ nivṛttyartham /
darśapūrṇamāsavaditi tvanartakamevetyāhuḥ /
tanna;darvīhomayorapūrvayoḥ viśeṣataścāṅgabhūtayoḥ-
dharmātideśānapekṣatvāt, svataśca nāmno dharmalakṣaṇāyā ayuktatvāt, āghārayatītyatra ca sati gatyantare parisaṅkhyāyā anyāyyatvāt, āghāravyatiriktadharmaparisaṅkhyāne cātideśavaiphalyāt, parisaṅkhyāyāśca mantraparisaṅkhyāne 'pi sāmarthyāt tūṣṇīṃpadasya vaiyarthyāpatteḥ 'darśapūrṇamāsavad'iti padaṃ vyarthamiti svenaivoktatvāt, 'āghārāvāghārayati'ti ca padayoratideśaparisaṅkhyārthatve homavidhāyakaśabdābhāvāt, tadbhāvāya ca parisaṅkhyātyāge sarveṣāmāghāradharmāṇāṃ śṣṭācāraviruddhānuṣṭhānāpātāt, ājyabhāgādīnāmapītthamatideśe abhyupeye tatrāpyaiṣṭikājyabhāgādidharmāṇāṃ sarveṣāmanuṣṭhānaprasaṅgācca /
tasmāt pūrve eva vyākhyāne suṣṭhu /
yato 'pūrvāvevāghārau, yataśca 'samidabhāvaśca, agnihotravarjam (āpa.pa.3-8,9) iti paribhāṣā, ata eva āghārasamidho rnivṛttiḥ /
anye kurvanti /
tasmin pakṣe paridhinidhānānantaram;śraute tathā dṛṣṭatvāt /
anūyājasamit anuyādābhāvādeva nivṛttā /
tenedhmasannahanaṃ paridhibhissahāṣṭādaśadhā, viśātidhā vā na punarekaviṃśatidhā
10 ājyabhāgahomau /
athājyabhāgau juhotyagnaye svāhetyuttarārdhapūrvārdhe somāya svāheti dakṣiṇārdhapūrvārdhe samaṃ pūrveṇa // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.6:
agreruttarabhāga uttarārdhaḥ, pūrvabhāgaḥ pūrvādhaḥ tayorantarālaṃ uttarārdhapūrvārdhaḥ /
samamitni deśataḥ /
samaṃ tau hotavyau na viṣamāvityarthaḥ /
upadeśādāghārānantarye siddhe atheti vacanaṃ sambodhanārtham /
kiṃ siddhaṃ bhavati ?āghārayorājyabhāgayośca sādharmya siddhaṃ bhavati /
tena jeyotiṣmatyagnau homaḥ /
āghārayoḥ prasiddho dharmaḥ /
tasyājyabhāgayorapi pravṛttiḥ /
tathā ājvabhāgayoḥ prasiddho dharmaḥ āsīnahomo 'pyucchvāsābhāvaśca /
tasyāghārayorapi pravṛttiḥ /
tena yaduktamuttarasminnapyāghāre sthānābhiprāṇane na bhavata iti tadupapannaṃ bhavati /
ājyabhāgā vitihomayossaṃjñā /
prayojanamagnerupasamādhānādyājyabhāgānta ityevamādayaḥ
ĀpGs-Tāt_2.6:
itha āghārānantaraṃ arthakṛtyamapyakṛtvā'jyabhāganāmakāvapūrvau homau juhoti /
tatra prathamamagnaye svāheti mantreṇāgneru ttarārdhapūrvārdhe, prāgudījyāmitrtaḥ /
dvitīyaṃ somāya svāheti dakṣiṇārdhapūrvordhe , dakṣiṇapūrvasyāmityarthaḥ /
samaṃ pūrveṇa āghārasambhedamavadhiṃ kṛtvākṣṇayā rajvā yāvatyantare pūrvo hutaḥ tāvatyantara evottaraṃ juhoti, na punassannikṛṣṭaṃ viprakṛṣṭaṃ vā
11 pradhānahomānantaraṃ jayādīnāṃ vidhānam /
yathopadeśaṃ pradhānāhutīrhutvā jayābhyātānānrāṣṭrabhṛtaḥ prājāpatyāṃ vyāhṛtīrvihṛtāḥ sauviṣṭakṛtīmittyupajuhoti | yadasya karmaṇo 'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram | agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvāntsarvasviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāheti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.7:
yathopadeśamiti /
yasmin yasmin karmaṇi yā- pradhānāhutaya ityupadśyante, yathā"anvārabdhāyāmuttarā āhutī" (āpa.gṛ.142)rititāstā ityartaḥ /
jayāḥ "cittañca cittiśca"(tai.saṃ.3-4-4) ityevamādayaḥ /
abhyātānāḥ "agnirbhūtānāṃ (tai.saṃ.3-4-5) ityādaya- /
rāṣṭrabhṛta- "ṛtāṣāḍṛtadhāme"(tai.saṃ.3-4-7) tyādayaḥ /
prajāpate na tvadetānītyeṣā prājāpatyā /
vyāhṛtayaḥ prasiddhāḥ /
vidṛtavacanaṃ samastanivṛttyartham /
eteṣāmanupadeśaḥ siddhattvāt /
sauviṣṭakṛtī aprasiddhattvāt paṭhitā /
nanveṣāpi sūtre paṭhitā -"yadasya karmaṇo 'tyarīricaṃ yadvānyūnamihākaram /
agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvāntsarva sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu svāhe"ti sarvaprāyaścitteṣu, (āpa.śrau.3-12-9) evaṃ tarhi etat jñāpayati pākayajñavidhirayaṃ anyeṣāmapi keṣāñcit sādhāraṇa iti /
dṛśyate ca kālagireyāṇāmanena pravṛtti- vivāhādiṣu"karmasu"ye homāścoditāḥ teṣvetasya prāptyartha teṣāṃ kālopadeśārtamidam /
jayādīnāṃ purastādājyabhāgayoścopariṣṭhāt pradhānāhutaya iti nārthaḥ /
etadarthenānena tatraivobhayorapyupadiṣṭatvāt /
'agnerupasamādhānādyajyabhāgānta uttarāhutīrhutvā'iti"sthālīpākājjuhoti"ityatideśāt tatra prāptiḥ /
pārvaṇe tu tathā āgneyasthālīpākavidhau vakṣyāmaḥ /
atha yeṣvā 'jyabhāgānta'iti vā 'jayādi pratipadyata'iti vā vacanaṃ nāsti yathā paṇyaphalīkaraṇahome tatra prāptyarthemidamucyate /
vivāhādiṣu tatra vidhānamanarthakaṃ, ājyabhāgānte jayādi pratipadyata iti vacanāt paṇyahomādayo 'pūrvā yāvaduktadharmāṇaḥ /
idaṃ tarhi prayodanaṃ kavyāntaroktāni nityāni naimittikānikāmyāni vā yadyasmadādibhiranuṣṭhīyante tadā teṣvapi etasya tantrasya pravṛttiryathā syāditi /
nanvetadapi pārvaṇātideśadarśanāt siddhamācārādyānigṛhyante iti;satyaṃ pakvahomeṣu siddhaṃ, na tvājyahomeṣu 'kūśmāṇḍairghṛtami'tyādiṣu, tasyāpakvaviṣayatvāt /
vivāhādiṣu tantravidhānaniyamārtha yasmin gṛhamedhacoditāsteṣu atrāgnerupasamādhānādyājyabhāgānta iti jayādipratipadyata iti vā vacanaṃ tatraiva tantrapravṛttiḥ iti /
tena paṇyahomādayo yāvaduktadharmāṇa iti siddham /
pradhānāhutigrahaṇaṃ jayāderājyabhāgāntasya ca tatra prasidhdyartham /
upajuhotīti upaśabda ānantaryārthaḥ /
tena pradhānāhutyanantaramupahomāḥ /
teneśānayajñe pariṣecanānte baliharaṇaṃ bhavati /
śrāddhe vānupadeśanaṃ sthālīpāke ca bahirranupraharaṇaṃ sauviṣṭakṛtīmityucyate sviṣṭakṛddevateti jñāpanārtham /
tenājyahomasviṣṭakṛt pakvahomeṣu bhavati
ĀpGs-Tāt_2.7:
yathopadeśaṃ yena havirādinā vivāhādiṣu pradhānāhutaya upadiṣṭāstena tena vidhānena tā hutvā /
jayāḥ cittaṃ ca svāhe(tai.saṃ.#ra-4-4) ti trayodaśa /
agnirbhūtānāmadhipatissamāvatvasminniti(tai.saṃ.3-4-7) rāṣṭrabhṛto dvāviṃśatiḥ /
tatra ṛtāṣāḍityanudrutya 'tasmai svāhe'tyantena prathamāhutiṃ juhoti /
'tābhyassvāhā'ityetāvataivottrām /
evamuttre pañca paryāyāḥ /
tatra 'nāma sa idaṃ brahmā'ityanuṣaṅgaḥ /
'tābhyaḥ svāhā'iti ca /
'bhuvanasya pate... svastibhisvāhā'iti trayodaśī /
'parameṣṭhī'tyādayaḥ pūrvavaccatvāraḥ paryāyāḥ /
'sano bhuvanasya pate..... yaccha svāhā'iti dvāviṃśī /
'prajāpate na tvetāni'iti ṛkprājāpatyā /
prājāpatyayarcā valmīkavapāyāmavanayet'(tai.brā.3-7-2) iti śruteḥ /
sūtrakāreṇa'prajāpate na tvadetānī'ti prājāpatyayarcā valmīkavapāyāmavanīya'; (āpa.śrau.9-2-4) iti vyākhyātatvāt /
vyāhṛtī vihṛtāḥ 'bhūḥ svāhā, bhuvaḥ svāhā suvaḥ svāhā'iti /
sauviṣṭakṛtī 'yadasya '; karmaṇaḥ iti ṛk /
ātra cāsyāḥ sviṣṭakṛddevatāktvaṃ liṅgādeva sugamam /
devatājñānasya karmāṅgatvamapi"yo ha vā aviditārṣeyacchandodevatābrāhmaṇena mantreṇa yājayati vādhyāpayati vā sthāṇumṛcchati"ityādiśruteḥ, aviditvā ṝṣiṃ chando daivataṃ yogameva ca /
yo 'dhyāpayejjapedvāpi pāpīyān jāyate tu saḥ //
iti smṛteśca siddham /
ato yatrarṣe yādijñānānāṃ naivaṃvidhiḥ tatra tāni pākṣikāṇīti gamyate /
evametā jayādikā
aṣṭapañcāśadāhutīḥ pradhānahomānantaramupajuhot /
yatrāpi sarpabalāyādau pārvaṇātidiṣṭaḥ sviṣṭakṛta tatrāpi pradhānāhutyanantaramevaitāḥ /
tataḥ sviṣṭakṛt; ktvāpratyatyāt, upopasargācca //
kecit-sviṣṭakṛto 'nantaraṃ jayādayaḥ 'agniḥ sviṣṭakadvitīya- (āpa.gṛ.7-7) iti sviṣṭakṛta- pradhānatulyadharmatvajñāpanāditi /
nanu-yadyatyaiva sarvapradhānahomānantara sādhāraṇyena jayādaya upadiṣṭāḥ kimartha tatra tatra 'jayādi pratipadyate'iti vacanam ? ucyate-yatraitadvacanaṃ nāsti pārvaṇādau na tatra jayādaya ityevamartham /
evaṃ tarhyatra sādhāraṇavidhānamevānarthakam /
na ;kevalaṃ jayādivijhyarthatvāt /
anyathā vivāhādā veteṣvanvārambho 'pi syāt /
kiñca asminnasatitatra tatra 'jayābhyātānāni'tyādimantrasannāma ityante gururgranthaḥ punaḥ punaḥ paṭhitavyassyāt /
tasmādanvārambhādinivṛttyarta granthalāghavārtha cedaṃ sādhāraṇavidhānam /
kecit- yatrājyabhāgāntaṃ purastāttantraṃ tatra sarvatra jayādyuttaratantram /
etayormadhye 'yathopadeśaṃ pradhānāhutīḥ 'ityādiśeṣeṇa pradhānahomānāṃ vidhānāt /
āgneye 'pi ca sthālīpāke jayādirvidyata eva, 'siddhamuttaram'(āpa.gṛ.7-14) iti padadvayasūtreṇa jayādyuttaratantropadeśāt
māsiśrāddhe ddhādau ca 'pārvaṇena'(āpa.gṛ.7-23) ityātideśāt /
ājyahomeṣu jayādyanantaraṃ śrautavat tūṣṇīṃ paridhīnagnau prahṛtya tān darvīsaṃsrāveṇābhijuhoti;paridhitatsaṃskārāṇāṃ śrautavadabhyanujñānasyoktatvāt, kṛtakāryāṇāṃ pratipattyapekṣatvāt ācārācca /
śamyāścet, asmin kāle apohyā;'atha śamyā upodya'(bau.gṛ.1-4-37) iti bodhāyanavacanāt, ācārācca
12 agneruttaraṃ pariṣecanam /
pūrvavatpariṣecanamanvamaṃsthāḥ prāsāvīriti mantrasannāmaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.8:
pūrvavaditi /
paitṛkeṣu samantameva tūṣṇīm /
anyatra mantravanti catvāri pariṣecanāni
sannamanaṃ sannāmaḥ , ūha ityarthaḥ /
'anumanyasve'tyasyā 'nvamaṃsthā'iti sannāmaḥ /
'prasuve'tyasya 'prāsāvī'riti /
prāk pariṣecanāt tūṣṇīṃ paridhīnāṃ praharaṇam /
purastādupahomānāmekaviṃśatyā samidho 'bhyādhānam /
barhiranupraharaṇamādyahomeṣu nāsti, lepayorityasyā samidho 'bhyādhānam /
barhiranupraharaṇamājyahomeṣu nāsti, lepayorityasya pakhvahomaviṣayatvāt /
pariṣecanānte praṇītāvimokaḥ /
brahmā ca karmānte yathetaṃ pratiniṣkāmati /
mantrasannāma iti mantragrahaṇaṃ mantrāṇāmayasūhavidhiryathāsvāt, anyathāgnerapi sannāmassambhāvyeta /
sannāmaśabdasyānyatrāpi darśanāt, yathā-sannamayatyanumārṣṭi veti
ĀpGs-Tāt_2.8:
agni pariṣecanaṃ pūrvavat /
ayaṃ tu viśeṣaḥ, adite 'numanyasvetyādiṣu triṣu anumanyasvetyasya sthāne 'anvamaṃsthāḥ'iti , devasavitarityatra 'prasuva'ityasya sthāne 'prāsāvīḥ'iti /
atra śrautavat praṇītā vimuñcati tūṣṇīm;kṛtakāryāṇāmāsāṃ pratipattyapekṣatvāt, praṇītādbhyo diśo 'bhyupanīya'(bau.gṛ.1-4-38) iti bodhāyanavacanāt, ācārācca /
brāhmaṇaśca yathāśakti dānamānādinā satkṛto gacchet //
atreyaṃ sthitiḥ- agnimidhvetyādi mantrasannāma ityantaḥ prācyodīcyāṅigasamudāyaḥ sarvagārhyapradhānahomānāṃ sādhāraṇaḥ, 'yathopadeśaṃ pradhānāhutīrhutvā'iti prācyodīcyapadārthāpekṣayā homānāṃ viśeṣaṇaṃ prādhānyābhidhānāt /
evañcāhomeṣu nāmakaraṇādiṣu tantrasyāprasahga eva /
nanvevaṃ 'agnerupasamādhānādyājyabhāgānte'iti kimarthastatra tatra punarupadeśaḥ?utyate- yatra punaḥ 'apivottarayā juhuyāt'(āpa.gṛ.5-20)
'kāmamanyubhyāṃ vā juhuyāt'(āpa.dha.1-26-13) ityādiṣu nopadeśaḥ naivatatredaṃ tantramiti niyamārthaḥ /
kuta etat ? kevalājyahaviṣveva prayodanāntaramantareṇāsya tantrasyopadeśāt /
upākaraṇasamāpanādīnāṃ tu tatra tantropadeśābhāv'pi 'kūśmāṇḍairjuhuyādghṛtam'ityāderiva tantrārthitvāvagamāt anena sādhāraṇavidhānenaiva tantram /
tantrārtitvāvagamastu gṛhyāntareṣu tantravatāmevopadeśāt /
āpastambadarśanānugatopadeśāt, avigītaśiṣṭācārācca /
yadyevamājyauṣadhahaviṣke 'pi vivāhe kimarthastantropadeśaḥ? /
ucyatelājahomānāṃ kṛtsnavidhānena tantrānapekṣatvāt /
upanayanādivadājyahomārta eva tantropadośaḥ /
tatā 'tasminnupaviśata uttaro varaḥ '(āpa.gṛ4-9) ityasyānantaramevagnerupasamādhānādi, na tu 'yathāsthānamupaviśya'; (āpa.gṛ.5-10) ityasyānantaramiti kramārthaśca /
tatā kevalauṣadhahaviṣi sthālīpāke 'pi kramārtha eva /
yadyapi śraute darśanāt pātraprokṣaṇānantaramavaghātādi yuktam, tathāpyetadvacanabalāt tantrāt purastādeveti /
aiśāne 'pi sthālīpāke sthaṇḍilakalpanānte ttram, natu pārvaṇavadgṛha eva pratiṣṭhitābhighāraṇānantaramiti kramārtha eva /
kecit-kalpāntaravihiteṣu apārvaṇātideśeṣu ājyahomeṣu tantrārthiṣu 'kūśmāṇḍairjuhuyādghṛtam'ityādiṣvasya tantrasya prāptyarta yathopadeśamiti sāmānyavidhānam /
atratyeṣu tu vivāhādiṣu yeṣveva punarvidhānaṃ tatraiva, nānyatra paṇyahomādiṣviti niyamārtha tatra tatra tantravidhānam /
pitryeṣu tu 'ekaikaśaḥ pitṛsaṃyuktāni'(āpa.gṛ.1-18) ityādiviśeṣavidhānāt tantrasiddhiriti
evaṃ sarvagārhyahomānāṃ sādhāraṇaṃ smārta vidhimuktvā, idānīṃ pākayajñeṣu vaikalpikaṃ śrautaṃ vidhimāha--
13 pākayajñaśabdārthaḥ /
laukikānāṃ pākayajñaśabdaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.9:
loke bhavā laukikāḥ lokasmṛtilakṣaṇā ityarthaḥ /
lokaśabdena śiṣṭā ucyante /
pākayajña iti vivāhādīnāṃ saṃjñā vidhīyate /
pākaśabdo 'lpavacanaḥ, yathā-kṣipraṃ yajeta pāko deva (āpa.gṛ.20-15) iti /
pākaguṇako yajñaḥ pākayajña iti nirvacane ājyahomeṣu saṃjñāna syāt /
tatsaṃjñāprayojanaṃ"yajñaṃ vāyakhyāsyāmaḥ"(āpa.pa.1-1) ityatra etoṣāmantarbāvaḥ /
"niṛtiṃ pākayajñena yajete"tyatra ca dharmaprāptiḥ
ĀpGs-Tāt_2.9:
lokayanti vedairvedārthāniti lokāḥ traividyavṛddhāḥ śiṣṭāḥ dvijanmānaḥ /
tairlokairācaryante yāni karmaṇi tāni laukikāni, teṣāṃ madhye saptānāṃ aupāsanahomādīnāṃ pākayajñaśabdaḥ saṃjñātvena prasiddhaḥ, natu śrautānāṃ vivāhādīnāṃ ca, tatra lokānāmaprayogāt /
yadi lokaprayogādevaiṣāṃ pākayajñanāmatā prasiddhaiva, tarhi 'pākayajñeṣu brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ'ityetāvatālam, kimartha 'laukikānāṃ pākayajñasabhdaḥ, iti ?ucyate-pākena pakvena caruṇā sādhyo yajñaḥ pākayajñaḥ ityevaṃ vyutpannasaṃjñānuvādāt nāntarīyakāvagataścarurevāgnihotrikavidhau haviḥ, na punarvidhyantaravadājyādikamapīti niyamajñāpanārtham /
baudhāyanena tu atrājyaṃ havirupadiṣṭam /
na tvāgnihotrikaṃ haviriha bhavati, agnihotradharmaprāpakapramāṇābhāvāt /
'dvirjuhoti'; (āpa.gṛ.2-11) ityevamādayaḥ punaḥ pañca padārthāḥ vacanabalādbhavanti /
devatāstu tattanmantrapratipādyā eva
tatra brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ // Ā
dvirjuhoti dvirnimārṣṭi dviḥ prāśnātyutsṛpyācāmati nirleḍhīti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.11:
tatra teṣu pākayajñeṣvaparo vidhirbrahmaṇāvekṣa ityācakṣate /
brāhmaṇamātmani pramāṇatvenāvekṣata iti brāhmaṇāvekṣaḥ brāhmaṇadṛṣṭa ityarthaḥ /
vidhiḥ prayogaḥ, pragukta āghāravān darśapūrṇamāsaprakṛtiḥ /
ayaṃ tvagnihotra prakṛtiḥ brāhmaṇāvekṣaḥ /
ubhayorvikalpastatretyucyate-yeṣu pākayajñeṣu āghāravatastantrasya pravṛttiḥ tatrāvāsya vikalpena prāptiriti darśanārtham /
tena paṇyahomādiṣu asya vidherapravṛttiḥ /
tatra ' dvirjuhotī 'tyanena agnihotrāhutyorubhayordhamaḥ pākayajñeṣu pradhānāhutiṃ sviṣṭakṛtaṃ cādhikṛtya vihito veditavyaḥ /
' dvirnimārṣṭī' ti cāgnihotravallepanimārjanam /
' dviḥ prāśnātī 'tyuṅguliprāśanam /
' utsṛpyācāmatī' ti ca yattatratṛtīyaṃ prāśanaṃ barhiṣopayamyodaṅṅāvṛtyotsṛpyācāmatīti taccoditam /
nirleḍhīti yattatra 'dviḥsrucaṃ nirlehya, iti ca taccoditam /
yāvatā ca vidhānena homādisaṃsiddhistāvadamantravadagnihotrādeva pratyetavyam /
tadyathā-sruveṇonnayanaṃ, pālāśīsamidāhutidhāraṇārthā, caturgṛhītaṃ pañcagṛhītaṃ iti /
tatra prayogaḥ agnimidhvā parisamūhya, paristīrya, paryukṣya,ājyahomeṣvājyaṃ saṃskṛtya, pakvahomeṣu sthālīpākaṃ sruksruvaṃ saṃmṛjya yāvatpradhānāhuti caturgṛhītāni pañcagṛhītāni vā samavadyati /
yatrobhayaṃ havistatra tasyobhayasya, yathāmāsiśrāddhe /
tataḥ paścādagnerbarhiṣyupasādya pālāśīṃ samidhamādhāya sarvāneva mantrān samanudrutya sakṛdeva pradhānāhutīrhutvā prātaragnihotravallepamapamṛjya barhiṣi nimārṣṭi yadyahani karma /
atha rātrau sāyamagnihotravat /
tatassauviṣṭakṛtīṃ dvitīyāmāhutiṃ uttarāhutivajjuhoti-agnaye sviṣṭakṛte svāheti sthālīpākeṣu /
'yadasya karmaṇa'; ityājyahomeṣu /
iśānayajñe tu karma tatra coditena mantreṇa /
tataḥ pūrvavallepamavamṛjya prācīnāvītī dakṣiṇato bhūmau nmārṣṭi /
tataḥ srucaṃ sādayitvā aṅguliprāśanādinirlepanāntamagnihotravat /
tato darbhaiḥ sukprakṣālanaṃ, tataḥ parisamūhanaparyukṣaṇe /
etadāgnihotrikaṃ nāma tantraṃ sarvapākayajñeṣu āghāravatā tantreṇa saha vikalpyate
ĀpGs-Tāt_2.11:
tatra teṣu pākayajñeṣu madhye pārvaṇādiṣu pañcasu brāhmaṇāvekṣo vidhirbhavati /
yo vidhiḥ pratyakṣameva brāhmaṇamavekṣate, nāgnimiddhvetyādivallokācārānumeyam, so 'pyeṣu vikalpena bhavatītyartha- /
nānayorvidhyormitha- saṃsargaḥ /
nāpi smārtasyānena bādhaḥ /
pratyakṣabrāhmaṇasyāpi smṛtyanuvāde kalpasūtrādhikāraṇanyāyena smṛtitulyapramāṇatvāt /
ata eva 'sarva pāpmānaṃ tarati, tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate'(tai.saṃ.5-3-12) iti śrutyā 'yajeta vāśvamedhena'(manu11-74) iti manusmṛtyanuvādenaca aśvamedhadvādaśavārṣikayorvikalpaḥ /
baudhāyanīye ca vyākto 'yamarthaḥ /
tatrodāharanti--
ādhāraṃ prakṛtiṃ prāha darvīhomasya bādariḥ /
agnihotraṃ tathā'treyaḥ kāśakṛtsnastvapūrvatām //
iti (bau.gṛ.1-4-44) tāṃ na mithaḥ saṃsādayedanādeśāt'; (bau.gṛ.1-5-1) iti /
homamantrādayastu vidhyantarīyā arthādācārāccehāpi bhavanti /
yadyasyāpi smṛtitulyameva prāmāṇyaṃ, kimartha 'brāhmaṇāvekṣaḥ'iti ? /
uktottaramevaitat /
āgnihotrikavidhaubhreṣe 'yadi yajuṣṭa'(ai.brā.25-34) iti śrautaṃ prāyaścittam /
na tu smārtanāśe 'yadyavijñātā sarvavyāpadvā'; (ai.brā.25-34.) iti
sarve pradhānahomāḥ pradhānahomatvasāmānyādeko homa ityabhipretya sviṣṭakṛdapekṣayā śrutiḥ dvirjuhotītyāha, na punardvireva juhotīti /
'saptadaśa prājāpatyān'(tai.brā.1-3-4) itivadiha sampratipannadevataikatvābhāvāt /
kecit-yāvantaḥ pradhānahomāstāvanti caturgṛhītāni sruci sahāvadāya homamantrān sarvānanudrutya sakṛdeva juhvati /
dvirnimārṣṭityādi vyaktārtham //
prayogastu- na paristaraṇadarvīsaṃskāropastaraṇādīni, atrānupadeśāt /
carupākastvarthādvidyata eva /
tena caruṇā pradhānāhutisviṣṭakṛtprāśanabhakṣaṇebhyaḥ paryāptena darvīṃ pūrayitvāparṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā'dāya tattanmantraiḥ sarvāḥ pradhānāhutīḥ ktameṇa hutvā darvyāstato lepamādāya darbhairnimṛjya śeṣātsviṣṭakṛte hutvā prācīnāvītī punarlepamādāyadakṣiṇato bhūmyāṃ nimṛjyāya upasmṛśya yajñopavītī darvyā lepa maṅgulyā'dāya prāśya śuddhyarthamācamya punarapyevaṃ kṛtvā udaṅṅāvatyotsṛpya darvyā haviśśeṣaṃ sarva bhakṣayitvā tāṃ nirlehyācamya tāṃ darbhairadbhiḥ prakṣalayediti /
nanu-vaiśvadevaupāsanahomayoḥ kasmānnāyaṃ vidhiḥ ?ucyate /
tatra 'ubhayataḥ pariṣecanam'(āpa.gṛ.7-22)iti ekakāryayoḥ dvayorapi vidhyoḥ parisaṅkhyānāt ata eva barhirlepapratipattyorabhāvācca //
kecit-pākayajña ityatra pākaśabdasyālpavācakatvāt vivāhādayo 'pi somādyapekṣayā pākayajña iti teṣvapyayaṃ vidhiriti /
tanna;teṣāṃ manuṣyasaṃskārārthatvena aprādhānyāt pradhānavāciyajñaśabdavācyatvānupapatteḥ
ekāgnividhikāṇḍe vivāhamantrāṇāṃ pūrvamāmnānāt vivāhameva pūrva vyākhyāsyan tasyodagayanādiniyamāpavādena kālamāha--
3. vaivāhikaviṣayāḥ -
1.vivāhakālaḥ /
sarva ṛtavo vivāhasya śaiśirau māsau parihāpyottamaṃ ca naidāgham // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.12:
atha vivāhavidhiḥ prāgupanayanāt /
śiśiraṃ parihāpyoti vaktavye śaiśirau māsāvityucyate 'uttamañca naidāgha'mityatra māsapratipattyartham /
anyathā divaso 'pi pratīyeta /
sarrvatuvidhānaṃ udagayanāpavādaḥ /
pūrvapakṣādayastu paribhāṣāprāptāḥ vivāhe 'vasthitā eva yathopanayane vasantādividhāna iti kecit /
anye tu pūrvapakṣāderapyapavādaṃ manyante /
teṣāmaparapakṣe rātrau ca na niṣidhyate vivāhaḥ
ĀpGs-Tāt_2.12:
sarve ṣaḍṛtavaḥ prateyokaṃ māsadvayarūpāḥ vivāhasya kālāḥ /
dādaśāpi māsāḥ sāparapakṣādikāḥ kārtsnye kālā ityarthaḥ /
ṛtava ityanena lakṣaṇayā māsā eva vidhitsitāḥ, nartava iti kuto 'vagamyate ?ucyate- śaiśirau māsāviti māsaparyudāsāt /
anyathā vidhiparyudāsayorekaviṣayatvāt laghutvācca śiśiraṃ parihāpyeti brūyāt /
prayojanaṃ tu vivāhasya pūrvapakṣādiniyamābhāvaḥ /
yatra punarupanayanādāvevaṃvidhahetvabhāvādṛtoteva vidhitsā, tatra dvavadānadvārā puroḍāśasya yāgasādhanatvavat sāmānyavidhyavaruddhapūrvapakṣādidvāreṇāpi
ṛtoḥ karmasādhanatvāsiddheḥ pūrvapakṣādirniyata eva /
śiśirasyarto- yau dvau māsau māghaphālgunau, nidāghasya grīṣmasya yaścottamontya āṣāḍhaḥ, tānetāṃstrīn māsān parihāpya varjayitvā /
atrottamamiti tamappratyayāt yassaurato 'ntyo naidāghaḥ, yaścādhikamāsato dvitīya āṣāḍhaḥ tāvapi paryudastau
sarvāṇi puṇyoktāni nakṣatrāṇi // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.13:
sarrvatuvidhānasya sarvāpavādatvāt puṇyāhavidhānārthamidam /
tathā ca rātryaparapakṣayoḥ vivāhapiratiṣedhaḥ /
evamapyuktagrahaṇamanarthakaṃ tat kriyate muhūrtaparigrahārtham -yāni puṇyāni nakṣatrāṇi yāni puṇyoktāni muhūrtāni tāni sarvāṇi vivāhasya yathā syuriti /
tatra nakṣatrāṇi jyotiśśāstrādavagantavyāni /
prātassaṅgavo madhyandino 'parāhṇassāyāmityete muhūrtāḥ
ĀpGs-Tāt_2.13:
yāni jyautiṣe puṇyoktāni śubhaphalapradatvenoktāni nakṣatrāṇi /
nakṣatragrahaṇasya pradarśanārthatvāttithyādīnyati /
tatra puṇyoktāni sarvāṇyatropasaṃhartavyāni
2. vivāhe maṅgalānuṣṭhānam /
tathā maṅgalāni // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.14:
"brāhmaṇān bhojayitvāśiṣovācayitve"tyevamādīni svaśāstraprasiddhāni /
maṅgalāni snāto 'hatavāsā gandhānulipta-, sragvī bhuktavānityevamādīni nāpitakarmāṅkurārpaṇādīni lokaprasiddhāni /
tānyetāni sarvāṇi pratyetavyāni
ĀpGs-Tāt_2.14:
śaṅkhadundubhivīṇāvavāditrasampravādanāni kulastrīgītāni keśaśmaśtvādiprakalpanāhatadhautācchidravicitravāsodhāraṇagandhānulepanasugandhasragdhāraṇāpadātigamanacchatradhvajādīni śiṣṭācāraprasiddhāni maṅgalāni vivāhe upasaṃhartavyāni
3. ācārādapi vaivāhikakriyāgrahaṇam /
āvṛtaścāstrībhyaḥ pratīyeran // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.15:
mantrarahitāḥ kriyāḥ āvṛta ityucyante /
yasmin janapade grāme kule vā yā āvṛtaḥ prasiddhāḥ tāstayaiva vyavasthitāḥ yathā pratīyeran na sarvatraivamartam
ĀpGs-Tāt_2.15:
āvṛtaḥ kriyāḥ vaivāhukya- aviśeṣāt samantrakā amantrakāśca /
tāssarvā āstrībhya- sarvavarṇebhyassakāśādavagamya pratīyeran kurvīran vivoḍhāraḥ /
tatra samantrakā- grahapūjāṅikurāropaṇapratisarabandhādyā ācārasiddhāḥ /
amantrakāḥ nākabaliyakṣabalīndrāṇīpūjādayaḥ /
tāśca yathājanapadaṃ yathāvarṇa yathākulaṃ yathāstrīpuṃsaṃ vyavasthitā eva /
na tu sarvāssarvatra samuccitāḥ
invakābhiḥ prasṛjyante te varāḥ pratinanditāḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_2.16:
nakṣatrapraśaṃsārthā gāthā vivāhaprakaraṇe varaprasaṅgārthamudāhṛtā /
yadi varāḥ kanyāyā varayitāraḥ kanyā varaṇārta invakābhiprasṛjyante
ĀpGs-Tāt_2.16:
te varāstairduhitṛmadbhiḥ /
pratinanditāḥ siddhārthā bhavanti /
tasmādvaraprasaṅge praśastaminvakā nāma nakṣatram /
'invakāśabdo mṛgaśirasī'ti svayameva vyākhyāsyati /
tasmāt jñāyate-smṛtyantaraprasiddhā laukikyevayaṃ gāthā, na sūtrakārasya kṛtiriti
ĀpGs-Tāt_2.16:
inkābhiḥ mṛgaśirasi'nakṣatre ca lupi'(pā.2-3-45) iti saptamyarthe tṛtāyā /
ye varāḥ varayitāro mṛgaśirasi prasṛjyante kanyāvaraṇārtha preṣyante, te duhitṛmadbhiḥ pratinanditāḥ prakarṣeṇa pūjitāḥ, siddhārthā bhavantītyarthaḥ
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0