આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.2:
વિવાહાદિષુ કર્મસુ પરિધ્યર્થે પરિધાનાં કાર્યે પરિધીનાં સ્થાન ઇતિ યાવત્, શમ્યાઃ યુગકીલકા ભવન્તિ ।
તાશ્ચ પલાશાદીનામન્યતમેન કૢપ્તાઃ પરિધિસ્થૌલ્યાયામાઃ, તત્સ્થાનાપન્નત્વાત્ ।
યુક્તં ચૈતત્, યસ્માદેવૈવિધેવિષયૈ વાર્તિકકારપાદૈરુક્તમ્--
ઽસમ્ભવન્તી ખલેવાલી ખાદિરી કિન્નુ બ્ધ્યતે ।
ઇતિ ॥
અત્ર વિવાહશબ્દેન સ્થાલીપાકવર્જિતઃ સાઙ્ગો વિવાહો ગૃહ્યતે ।
તદ્વર્જનકારણં પાર્વણૈનેત્યત્ર વક્ષ્યામઃ ।
સીમન્તે શમ્યાવિધાનાદેવ તદ્વિકારે ચૌલે ચૌલવિકારે ચ ગોદાને સમ્યાપ્રાપ્તાવપિ તયોર્ગ્રહણં સીમન્તવિકારે ઽપિ પુંસવને તાસાં નિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ ઽઅગારસ્થૂણાવિરોહણેઽ(આપ.ગૃ.23-9) ઇત્યાદિના વિહિતમ્ ।
અત્ર ચ ઽપલાશકાર્ર્ષ્મયઽ(આપ.શ્રૌ1-5-8)ઇત્યાદિસૂત્રોક્તગુણયુક્તાંસ્ત્રીન્ પરિધીન્ સંસ્પૃષ્ટાન્ ।
ઽપરિધીન્ પરિદધારિઽ(તૈ.બ્રા.3-3-7) ઇત્યાદિ વિધાનાત્ તૂષ્ણીં પરિદધ્યાદિતિ સૂત્રકારસ્યાભિપ્રાય-, ઽશમ્યા- પરિધ્યર્થેઽઇતિ સિદ્ધવત્પરિધીનઙ્ગીકૃત્ય તત્સ્થાને સમ્યાવિધાનાત્, આચારાચ્ચ

8 અગ્નેઃ પૂર્વ પરિષેચનમ્ ।
અગ્નિં પરિષિઞ્ચત્યદિતે ઽનુમન્યસ્વે તિ દક્ષિણતઃ પ્રચીન મનુમતે ઽનુમન્યસ્વેતિ પશ્ચાદુદીચીનં સરસ્વતે ઽનુમન્યસ્વે ત્યુત્તરતઃ પ્રાચીનં દેવ સવિતઃ પ્રસુવે તિ સમન્તમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.3:
પરિષેચનમુદકેન પર્યુક્ષણમ્ ।
અગ્નિગ્રહણં પરિધ્યધિકારાદ્બહીઃપરિધિર્માભૂદિતિ ।
પ્રાચીનમુદીચાનમિત્યુચ્યતે પ્રાગુદગ્વા(ગ્ચા) યતં પરિષેચનકર્મ યથા#અદિતિ ।
તથાપવર્ગસ્તુ પરિભાષાસિદ્ધ એવ ।
ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવેઽત્ એતાવાન્ મન્ત્રઃ કલ્પાન્તરેષુ ભૂયસ્સુ તથા દર્શનાત્ ।
બોધાયનીયે ચ વિસ્પષ્ટમેતત્ ઽઅન્વમંસ્થાઃ પ્રાસાવીરિત્ મન્ત્રાન્તાન્ સન્નમયતીઽ(બૌ.ગૃ.1-4.7) તિ ।
છન્દોગાનામેવ ત્વયં મન્ત્રાદિઃ ।
સમન્તં સમ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર પુરસ્તાદુપક્રમ્ય પ્રદક્ષિણં સર્વત્ર પ્રતિમન્ત્રમુદકદાનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.3:
અગ્નિમેવોદકેન પરિષિઞ્ચતિ ન પરિધ્યાઙ્ગમપિ ।
તદ્વિધિમાહ- આદિતે ઽનુમન્યસ્વેત્યાદિના ।
પ્રાચીનં પ્રાગાયતમ્ ।
ઉદીચાનમુદગાયતમ્ ।
સમન્તં સર્વતઃ ।
અત્ર ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવઽઇત્યેતાવાનેવ મન્ત્રઃ, નર્ચ આદિપ્રદેશઃ ।
તથા નોત્તરે પરિષેચને ઽપ્રાસાવીઽરિતિ પ્રસુવપદસ્યોહઃ ।
વૈશ્વદેવકાણ્ડે એકાગ્નિવિધાવેવમોવામ્નાતાનાં ઽઅદિતે ઽનિમન્યસ્વઽઇત્યાદાનામષ્ટાનાં યજુષાં પૂર્વોત્તરપરિષેચનસ્થેષ્વષ્ટસુ વ્યાપારેષુ શ્રુતિસ્થાનાભ્યાં વિનિયોગાત્, વાજપેયપ્રકરણસ્થાયા ઋચઃ સ્વતો ઽત્રાપિ વિનિયોગાયોગ્યત્વાત્, આદિપ્રદેશે સમુદાયલક્ષણાપત્તેઃ, યજુ પ્રાયે મન્ત્રાષ્ટકે ઋચો ઽપ્રતીતત્વાત્, ઊહપક્ષે આર્ષપાઠબાધપ્રસઙ્ગાત્, ઽતસ્માદૃચં નોહેત્ઽઇતિ બહ્વૃચશ્રુતિવિપ્રતિષિદ્ધસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્, અસ્મદીયાનામાચારાચ્ચ ।
વિસ્પષ્ટં ચૈતત્ બોધાયનાનાં, ઽશ્રન્વમંસ્થાઃ પ્રાસાવીરિતિ મન્ત્રાન્તાન્ સન્નમયતિઽ(બૌ.ગૃ.1-4-37) ઇતિ ।
એવં ચોત્તરપરિષેચને ઽઅન્વમંસ્થાઃ પ્રાસાવીઃ ઽઇતિ પૂર્વમન્ત્રેભ્યો વિશેષમાત્રસ્ય પાઠઃ ન પુનરબહઃ ।
યથાગ્નૌ ઽએતેનૈવ ત્રૈષ્ટુભેનછન્દસાહરિષ્ટકામુપદધેઽ; ઇતિ ।
સન્નામશબ્દશ્ચાત્ર ગૌણઃ ।
અત એવૈતે મન્ત્રાઃ વૈશ્વદેવકાણ્ડમુપાકૃત્ય પ્રાગુત્સર્જનાદધ્યેતવ્યાઃ, બ્રાહ્મયજ્ઞપારાયણયોશ્ચ

પૈતૃકેષુ સમન્તમેવ તૂષ્ણીમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.4:
અક્રિયમાણ એવકારે સમન્તપરિષેચને મન્ત્રપ્રતિષેધાર્થમેતત્ સ્યાત્ ।
એવકારાત્તુ દક્ષિણતઃ પ્રાચીનમિત્યાદે- ત્રયસ્ય નિવૃત્તિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.4:
પૈતૃકેષુ કર્મસુ સમન્તમેવ પરિષિઞ્ચતિ, ન દક્ષિણત- પ્રાચીનમ્ઽઇત્યાદિ ।
તચ્ચ તૂષ્ણીમ્

9 ઇધ્માધાનં, આઘારહોમશ્ચ ।
ઇધ્મમાધાયાઘારાવાઘારયતિ દર્શપૂર્ણમાસવત્તૂષ્ણીમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.5:
ઇધ્મ ઇતિ સમુદાયસ્યોપદેશાત્ પઞ્ચદશાદારુમિધ્મં સકૃદેવાદધાતિ ।
ઽઅભિઘાર્યેઽતિ કલ્પાન્તરં દર્શપૂર્ણમાસવદિત્ત્યુત્તરં પરિધિસન્ધિમન્વવહૃત્ય દક્ષિણં પરિધિસન્ધિમન્વવહૃત્યેત્યેવમાદિતા વિધાને તૂષ્ણીમિતિ મન્ત્રોચ્ચારણપ્રતિષૈધ- ।
તેન"પ્રજાપતિં મનસા ઝ્યાય"ન્નિત્યૈતદપિ ન ભવતિ ।
મનસા મન્ત્રોચ્ચારણં તત્ર વિધીયત ઇતિ કૃત્વા કામ્યાનામાધારકલ્પાનામિહાપ્રવૃત્તિઃ પ્રકૃતિવિષયત્વાત્તેષામ્ ।
કેચિત્ સ્રુવેણ પૂર્વમાઘારમિચ્છન્તિ ।
અન્યે પુનઃ ઉભાવપિ દર્વ્યૈવ વેદોપભૃતોરભાવાત્ ઉપયમનમપિ ન ભવતિ ।
આસીન એવ ચોતરમપ્યાધારં જુહોતિ ।
ન ચાભિપ્રાણિતિ ।
અત્ર પ્રમાણમુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.5:
ઇધ્મમગ્નાવાદધાતિ ।
સ ચ ખાદિરઃ પાલાશો વા પઞ્ચદશસઙ્ખ્યાકોર્ઽથલક્ષણસ્થૌલ્યાયામઃ, ઇધ્મનામધેયાત્, શ્રૌતે દર્શનાચ્ચ ।
યુગપચ્ચાધાનમ્, ઽઇધ્મમ્ઽઇત્યેકવચનેન સમુદાયસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તચ્ચ તૂષ્ણીમ્, મન્ત્રસ્યાવિધાનાત્ ॥
અન્યે-ઽતૂષ્ણામ્ઽઇત્યારભ્યેદમેકં સૂત્રં ક-ત્વા હિરણ્યકેશિનાં યોમન્ત્રઃ ઽઅયં ત ઇધ્મઃ ઇતિ , સઃ ઽઅનુક્તમન્યતો ગ્રાહ્યમ્ ઽઇતિ ન્યાયેન નોપસંહર્તવ્ય ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તેષાં પૈતૃકેષુ સમન્તપરિષેચનં સમન્ત્રકં સ્યાત્ ।
કેચિત્-ગૃહ્યાન્તરાત્, ઇધ્મો ઽભિધાર્યાધેયઃ ઇતિ ॥
આઘારૌ આઘારનામકૌ હોમૌ દ્વૌ ।
આઘારયતિ દીર્ઘધારયા જુહોતિ, દર્શપૂર્ણમાસવત્ ।
ઽઉત્તરં પરિધિસન્ધિમન્વવહૃત્ય... દક્ષિણાપ્રાઞ્ચં ઋજું સન્તતં જ્યોતિષ્મત્યાઘારમાઘારયન્ સર્વાણીધ્મકાષ્ઠાનિ સંસ્પર્શયક્તિ (આપ.શ્રૌ.2-12-7) ઽદક્ષિણં પરિધિસન્ધિમન્વવહૃત્યઽ(આપ.શ્રૌ.2-13-11)
ઽપ્રાઞ્ચમુદઞ્ચમ્ઽ(આપ.શ્રૌ.2-14-1) ઇત્યાદિ ઽઋજૂ પ્રાઞ્ચૌ હોતવ્યૌ તિર્યઞ્ચૌ વા વ્યતિષક્તાવવ્યાતિષક્તૌ વા ઽ(આપ.શ્રૌ.2-12-8) ઇતિ વૈકલ્પિકાસ્ત્રય આઘારપક્ષા એવ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં તુલ્યં કર્તવ્યાઃ;ન પુનર્દ્વિતીયાઘારસ્ય ઽપૂર્વોર્ધે મધ્યે પશ્ચાર્ધે વા જુહુયાત્ઽ; (આપ.શ્રૌ.2-14-8) ઇત્યનાઘારપક્ષો ઽપિ ।
ઇમૌ ચ દ્વાવપ્યાસીનોદર્વ્યા તૂષ્ણીમાઘારયતિ, દુર્વીહોમાનામપૂર્વત્વેનૈષ્ટિકાઘારધર્માણાં મન્ત્રાણાં ચાપ્રાપ્તૌઃ ।
તૂષ્ણીમિતિ ઽતૂષ્ણીં પઞ્ચાજ્યાહુતીર્હુત્વાઽ(આપ.ગૃ.22-4) ઇતિવત્ સ્વાહાકારસ્યાપિ નિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
અત ઉભયોરપ્યાઘારયોઃ પ્રજાપતિર્દેવતા ઽયત્તૂષ્ણીં ।
તત્પ્રાજાપત્યમ્ ।
(તૈ.બ્રા.2-1-4) ઇતિ શ્રુતે- ।
કથં પુનરિમાવજુહોતિચોદનૌ દર્વીહોમૌ ?ઉચ્યતે-યદ્યપિ જુહોતીત્યેવં ન ચોદનાસ્તિ. તથાપ્યાઘારયતીતિ દીર્ઘધા એગુણકજુહોતિચોદનાર્થત્વાત્, યાજ્ઞિકપ્રસિદ્ધેશ્ચ દર્વીહોમાવેવ ।
કિઞ્ચ અથાજ્યભાગૌ જુહોતિઽ(આપ.ગૃ.2-6) ઇત્યાજ્યભાગૌ સ્પષ્ટમેવ દર્વીહોમૌ;તત્સાહચર્યાદાઘારાવપિ તથા ।
યથા અંશોરનારભ્યાધીતસ્ય વિનિયોગસન્નિધેરઙાવે ઽપ્યદાભ્યસાહચર્યાત્ સોમનિયોગસમ્બન્ધઃ ।
એવં વા વ્યાખ્યાનમ્-આધારાવાઘારયતિ ।
ઽપુરસ્તાદુદગ્વોપક્રમ-ઽ(આપ.ગ.1-5) ઇત્યેતસ્માત્પરત્વેન પ્રબલાં ઽતથાપવર્ગઃઽ(આપ.ગૃ.1-6)
ઇતિ ગાર્હ્યપરિભાષામનુસૃત્ય પ્રાગપવર્ગાભ્યામુદગપવર્ગાભ્યાં વા દીર્ઘધારાભ્યાં જુહોતિ, ન તુ કોણદિગપવર્ગાભ્યામ્ ।
નાપ્યૈષ્ટિકાઘારધર્મા મન્ત્રાશ્ચ, અપૂર્વત્વાદેવ ।
જેવતે તુ દર્શપૂર્ણમાસવત્ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતિઃ, દ્વિતીયસ્યેન્દ્ર ઇત્યર્થ- ।
તૂષ્ણીમિતિ પૂર્વવદેવ ।
અન્યે તુ આઘારાવિતિ નામધેયં ઽમાસમાગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇતિવત્ ઐષ્ટિકાઘારધર્માતિદેશકમ્ ।
અત્ર સ્રુવેણ ધ્રુવાયા આજ્યમાદાય આસીનો ઽન્યમાઘારમાઘારયન્ (આપ.શ્રૌ.2-12-7) ઽજુહ્વેહીતિ જુહૂમાદત્તેઽ(આપ.શ્રૌ.2-13-2) ઇત્યાદિષુ સર્વેષુ આઘારધર્મેષુ તન્મન્ત્રેષુ ચ પ્રાપ્તેષુ ઽઆઘારાવાઘારયતિઽઇતિ પરિસઙ્ખ્યાથમ્ ।
આઘારયતીતિ દીર્ઘધારાધર્મકાવેવ હોમૌકુર્યાત્, નાન્યધર્મકાવિતિ ।
ઽતૂષ્ણીઽમિતિ તુધર્માવાન્તરભેદાનાં મન્ત્રાણાં નિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
દર્શપૂર્ણમાસવદિતિ ત્વનર્તકમેવેત્યાહુઃ ।
તન્ન;દર્વીહોમયોરપૂર્વયોઃ વિશેષતશ્ચાઙ્ગભૂતયોઃ-
ધર્માતિદેશાનપેક્ષત્વાત્, સ્વતશ્ચ નામ્નો ધર્મલક્ષણાયા અયુક્તત્વાત્, આઘારયતીત્યત્ર ચ સતિ ગત્યન્તરે પરિસઙ્ખ્યાયા અન્યાય્યત્વાત્, આઘારવ્યતિરિક્તધર્મપરિસઙ્ખ્યાને ચાતિદેશવૈફલ્યાત્, પરિસઙ્ખ્યાયાશ્ચ મન્ત્રપરિસઙ્ખ્યાને ઽપિ સામર્થ્યાત્ તૂષ્ણીંપદસ્ય વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ઽદર્શપૂર્ણમાસવદ્ઽઇતિ પદં વ્યર્થમિતિ સ્વેનૈવોક્તત્વાત્, ઽઆઘારાવાઘારયતિઽતિ ચ પદયોરતિદેશપરિસઙ્ખ્યાર્થત્વે હોમવિધાયકશબ્દાભાવાત્, તદ્ભાવાય ચ પરિસઙ્ખ્યાત્યાગે સર્વેષામાઘારધર્માણાં શ્ષ્ટાચારવિરુદ્ધાનુષ્ઠાનાપાતાત્, આજ્યભાગાદીનામપીત્થમતિદેશે અભ્યુપેયે તત્રાપ્યૈષ્ટિકાજ્યભાગાદિધર્માણાં સર્વેષામનુષ્ઠાનપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માત્ પૂર્વે એવ વ્યાખ્યાને સુષ્ઠુ ।
યતો ઽપૂર્વાવેવાઘારૌ, યતશ્ચ ઽસમિદભાવશ્ચ, અગ્નિહોત્રવર્જમ્ (આપ.પ.3-8,9) ઇતિ પરિભાષા, અત એવ આઘારસમિધો ર્નિવૃત્તિઃ ।
અન્યે કુર્વન્તિ ।
તસ્મિન્ પક્ષે પરિધિનિધાનાનન્તરમ્;શ્રૌતે તથા દૃષ્ટત્વાત્ ।
અનૂયાજસમિત્ અનુયાદાભાવાદેવ નિવૃત્તા ।
તેનેધ્મસન્નહનં પરિધિભિસ્સહાષ્ટાદશધા, વિશાતિધા વા ન પુનરેકવિંશતિધા

10 આજ્યભાગહોમૌ ।
અથાજ્યભાગૌ જુહોત્યગ્નયે સ્વાહેત્યુત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે સોમાય સ્વાહેતિ દક્ષિણાર્ધપૂર્વાર્ધે સમં પૂર્વેણ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.6:
અગ્રેરુત્તરભાગ ઉત્તરાર્ધઃ, પૂર્વભાગઃ પૂર્વાધઃ તયોરન્તરાલં ઉત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધઃ ।
સમમિત્નિ દેશતઃ ।
સમં તૌ હોતવ્યૌ ન વિષમાવિત્યર્થઃ ।
ઉપદેશાદાઘારાનન્તર્યે સિદ્ધે અથેતિ વચનં સમ્બોધનાર્થમ્ ।
કિં સિદ્ધં ભવતિ ?આઘારયોરાજ્યભાગયોશ્ચ સાધર્મ્ય સિદ્ધં ભવતિ ।
તેન જેયોતિષ્મત્યગ્નૌ હોમઃ ।
આઘારયોઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મઃ ।
તસ્યાજ્યભાગયોરપિ પ્રવૃત્તિઃ ।
તથા આજ્વભાગયોઃ પ્રસિદ્ધો ધર્મઃ આસીનહોમો ઽપ્યુચ્છ્વાસાભાવશ્ચ ।
તસ્યાઘારયોરપિ પ્રવૃત્તિઃ ।
તેન યદુક્તમુત્તરસ્મિન્નપ્યાઘારે સ્થાનાભિપ્રાણને ન ભવત ઇતિ તદુપપન્નં ભવતિ ।
આજ્યભાગા વિતિહોમયોસ્સંજ્ઞા ।
પ્રયોજનમગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્ત ઇત્યેવમાદયઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.6:
ઇથ આઘારાનન્તરં અર્થકૃત્યમપ્યકૃત્વાઽજ્યભાગનામકાવપૂર્વૌ હોમૌ જુહોતિ ।
તત્ર પ્રથમમગ્નયે સ્વાહેતિ મન્ત્રેણાગ્નેરુ ત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે, પ્રાગુદીજ્યામિત્ર્તઃ ।
દ્વિતીયં સોમાય સ્વાહેતિ દક્ષિણાર્ધપૂર્વોર્ધે , દક્ષિણપૂર્વસ્યામિત્યર્થઃ ।
સમં પૂર્વેણ આઘારસમ્ભેદમવધિં કૃત્વાક્ષ્ણયા રજ્વા યાવત્યન્તરે પૂર્વો હુતઃ તાવત્યન્તર એવોત્તરં જુહોતિ, ન પુનસ્સન્નિકૃષ્ટં વિપ્રકૃષ્ટં વા

11 પ્રધાનહોમાનન્તરં જયાદીનાં વિધાનમ્ ।
યથોપદેશં પ્રધાનાહુતીર્હુત્વા જયાભ્યાતાનાન્રાષ્ટ્રભૃતઃ પ્રાજાપત્યાં વ્યાહૃતીર્વિહૃતાઃ સૌવિષ્ટકૃતીમિત્ત્યુપજુહોતિ । યદસ્ય કર્મણો ઽત્યરીરિચં યદ્વા ન્યૂનમિહાકરમ્ । અગ્નિષ્ટત્સ્વિષ્ટકૃદ્વિદ્વાન્ત્સર્વસ્વિષ્ટં સુહુતં કરોતુ સ્વાહેતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.7:
યથોપદેશમિતિ ।
યસ્મિન્ યસ્મિન્ કર્મણિ યા- પ્રધાનાહુતય ઇત્યુપદ્શ્યન્તે, યથા"અન્વારબ્ધાયામુત્તરા આહુતી" (આપ.ગૃ.142)રિતિતાસ્તા ઇત્યર્તઃ ।
જયાઃ "ચિત્તઞ્ચ ચિત્તિશ્ચ"(તૈ.સં.3-4-4) ઇત્યેવમાદયઃ ।
અભ્યાતાનાઃ "અગ્નિર્ભૂતાનાં (તૈ.સં.3-4-5) ઇત્યાદય- ।
રાષ્ટ્રભૃત- "ઋતાષાડૃતધામે"(તૈ.સં.3-4-7) ત્યાદયઃ ।
પ્રજાપતે ન ત્વદેતાનીત્યેષા પ્રાજાપત્યા ।
વ્યાહૃતયઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
વિદૃતવચનં સમસ્તનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
એતેષામનુપદેશઃ સિદ્ધત્ત્વાત્ ।
સૌવિષ્ટકૃતી અપ્રસિદ્ધત્ત્વાત્ પઠિતા ।
નન્વેષાપિ સૂત્રે પઠિતા -"યદસ્ય કર્મણો ઽત્યરીરિચં યદ્વાન્યૂનમિહાકરમ્ ।
અગ્નિષ્ટત્સ્વિષ્ટકૃદ્વિદ્વાન્ત્સર્વ સ્વિષ્ટં સુહુતં કરોતુ સ્વાહે"તિ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તેષુ, (આપ.શ્રૌ.3-12-9) એવં તર્હિ એતત્ જ્ઞાપયતિ પાકયજ્ઞવિધિરયં અન્યેષામપિ કેષાઞ્ચિત્ સાધારણ ઇતિ ।
દૃશ્યતે ચ કાલગિરેયાણામનેન પ્રવૃત્તિ- વિવાહાદિષુ"કર્મસુ"યે હોમાશ્ચોદિતાઃ તેષ્વેતસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થ તેષાં કાલોપદેશાર્તમિદમ્ ।
જયાદીનાં પુરસ્તાદાજ્યભાગયોશ્ચોપરિષ્ઠાત્ પ્રધાનાહુતય ઇતિ નાર્થઃ ।
એતદર્થેનાનેન તત્રૈવોભયોરપ્યુપદિષ્ટત્વાત્ ।
ઽઅગ્નેરુપસમાધાનાદ્યજ્યભાગાન્ત ઉત્તરાહુતીર્હુત્વાઽઇતિ"સ્થાલીપાકાજ્જુહોતિ"ઇત્યતિદેશાત્ તત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
પાર્વણે તુ તથા આગ્નેયસ્થાલીપાકવિધૌ વક્ષ્યામઃ ।
અથ યેષ્વા ઽજ્યભાગાન્તઽઇતિ વા ઽજયાદિ પ્રતિપદ્યતઽઇતિ વા વચનં નાસ્તિ યથા પણ્યફલીકરણહોમે તત્ર પ્રાપ્ત્યર્થેમિદમુચ્યતે ।
વિવાહાદિષુ તત્ર વિધાનમનર્થકં, આજ્યભાગાન્તે જયાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ વચનાત્ પણ્યહોમાદયો ઽપૂર્વા યાવદુક્તધર્માણઃ ।
ઇદં તર્હિ પ્રયોદનં કવ્યાન્તરોક્તાનિ નિત્યાનિ નૈમિત્તિકાનિકામ્યાનિ વા યદ્યસ્મદાદિભિરનુષ્ઠીયન્તે તદા તેષ્વપિ એતસ્ય તન્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિર્યથા સ્યાદિતિ ।
નન્વેતદપિ પાર્વણાતિદેશદર્શનાત્ સિદ્ધમાચારાદ્યાનિગૃહ્યન્તે ઇતિ;સત્યં પક્વહોમેષુ સિદ્ધં, ન ત્વાજ્યહોમેષુ ઽકૂશ્માણ્ડૈર્ઘૃતમિઽત્યાદિષુ, તસ્યાપક્વવિષયત્વાત્ ।
વિવાહાદિષુ તન્ત્રવિધાનનિયમાર્થ યસ્મિન્ ગૃહમેધચોદિતાસ્તેષુ અત્રાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્ત ઇતિ જયાદિપ્રતિપદ્યત ઇતિ વા વચનં તત્રૈવ તન્ત્રપ્રવૃત્તિઃ ઇતિ ।
તેન પણ્યહોમાદયો યાવદુક્તધર્માણ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રધાનાહુતિગ્રહણં જયાદેરાજ્યભાગાન્તસ્ય ચ તત્ર પ્રસિધ્દ્યર્થમ્ ।
ઉપજુહોતીતિ ઉપશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ ।
તેન પ્રધાનાહુત્યનન્તરમુપહોમાઃ ।
તેનેશાનયજ્ઞે પરિષેચનાન્તે બલિહરણં ભવતિ ।
શ્રાદ્ધે વાનુપદેશનં સ્થાલીપાકે ચ બહિર્રનુપ્રહરણં સૌવિષ્ટકૃતીમિત્યુચ્યતે સ્વિષ્ટકૃદ્દેવતેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તેનાજ્યહોમસ્વિષ્ટકૃત્ પક્વહોમેષુ ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.7:
યથોપદેશં યેન હવિરાદિના વિવાહાદિષુ પ્રધાનાહુતય ઉપદિષ્ટાસ્તેન તેન વિધાનેન તા હુત્વા ।
જયાઃ ચિત્તં ચ સ્વાહે(તૈ.સં.#ર-4-4) તિ ત્રયોદશ ।
અગ્નિર્ભૂતાનામધિપતિસ્સમાવત્વસ્મિન્નિતિ(તૈ.સં.3-4-7) રાષ્ટ્રભૃતો દ્વાવિંશતિઃ ।
તત્ર ઋતાષાડિત્યનુદ્રુત્ય ઽતસ્મૈ સ્વાહેઽત્યન્તેન પ્રથમાહુતિં જુહોતિ ।
ઽતાભ્યસ્સ્વાહાઽઇત્યેતાવતૈવોત્ત્રામ્ ।
એવમુત્ત્રે પઞ્ચ પર્યાયાઃ ।
તત્ર ઽનામ સ ઇદં બ્રહ્માઽઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
ઽતાભ્યઃ સ્વાહાઽઇતિ ચ ।
ઽભુવનસ્ય પતે... સ્વસ્તિભિસ્વાહાઽઇતિ ત્રયોદશી ।
ઽપરમેષ્ઠીઽત્યાદયઃ પૂર્વવચ્ચત્વારઃ પર્યાયાઃ ।
ઽસનો ભુવનસ્ય પતે..... યચ્છ સ્વાહાઽઇતિ દ્વાવિંશી ।
ઽપ્રજાપતે ન ત્વેતાનિઽઇતિ ઋક્પ્રાજાપત્યા ।
પ્રાજાપત્યયર્ચા વલ્મીકવપાયામવનયેત્ઽ(તૈ.બ્રા.3-7-2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સૂત્રકારેણઽપ્રજાપતે ન ત્વદેતાનીઽતિ પ્રાજાપત્યયર્ચા વલ્મીકવપાયામવનીયઽ; (આપ.શ્રૌ.9-2-4) ઇતિ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
વ્યાહૃતી વિહૃતાઃ ઽભૂઃ સ્વાહા, ભુવઃ સ્વાહા સુવઃ સ્વાહાઽઇતિ ।
સૌવિષ્ટકૃતી ઽયદસ્ય ઽ; કર્મણઃ ઇતિ ઋક્ ।
આત્ર ચાસ્યાઃ સ્વિષ્ટકૃદ્દેવતાક્ત્વં લિઙ્ગાદેવ સુગમમ્ ।
દેવતાજ્ઞાનસ્ય કર્માઙ્ગત્વમપિ"યો હ વા અવિદિતાર્ષેયચ્છન્દોદેવતાબ્રાહ્મણેન મન્ત્રેણ યાજયતિ વાધ્યાપયતિ વા સ્થાણુમૃચ્છતિ"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ, અવિદિત્વા ૠષિં છન્દો દૈવતં યોગમેવ ચ ।
યો ઽધ્યાપયેજ્જપેદ્વાપિ પાપીયાન્ જાયતે તુ સઃ ॥
ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ સિદ્ધમ્ ।
અતો યત્રર્ષે યાદિજ્ઞાનાનાં નૈવંવિધિઃ તત્ર તાનિ પાક્ષિકાણીતિ ગમ્યતે ।
એવમેતા જયાદિકા
અષ્ટપઞ્ચાશદાહુતીઃ પ્રધાનહોમાનન્તરમુપજુહોત્ ।
યત્રાપિ સર્પબલાયાદૌ પાર્વણાતિદિષ્ટઃ સ્વિષ્ટકૃત તત્રાપિ પ્રધાનાહુત્યનન્તરમેવૈતાઃ ।
તતઃ સ્વિષ્ટકૃત્; ક્ત્વાપ્રત્યત્યાત્, ઉપોપસર્ગાચ્ચ ॥
કેચિત્-સ્વિષ્ટકૃતો ઽનન્તરં જયાદયઃ ઽઅગ્નિઃ સ્વિષ્ટકદ્વિતીય- (આપ.ગૃ.7-7) ઇતિ સ્વિષ્ટકૃત- પ્રધાનતુલ્યધર્મત્વજ્ઞાપનાદિતિ ।
નનુ-યદ્યત્યૈવ સર્વપ્રધાનહોમાનન્તર સાધારણ્યેન જયાદય ઉપદિષ્ટાઃ કિમર્થ તત્ર તત્ર ઽજયાદિ પ્રતિપદ્યતેઽઇતિ વચનમ્ ? ઉચ્યતે-યત્રૈતદ્વચનં નાસ્તિ પાર્વણાદૌ ન તત્ર જયાદય ઇત્યેવમર્થમ્ ।
એવં તર્હ્યત્ર સાધારણવિધાનમેવાનર્થકમ્ ।
ન ;કેવલં જયાદિવિઝ્યર્થત્વાત્ ।
અન્યથા વિવાહાદા વેતેષ્વન્વારમ્ભો ઽપિ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ અસ્મિન્નસતિતત્ર તત્ર ઽજયાભ્યાતાનાનિઽત્યાદિમન્ત્રસન્નામ ઇત્યન્તે ગુરુર્ગ્રન્થઃ પુનઃ પુનઃ પઠિતવ્યસ્સ્યાત્ ।
તસ્માદન્વારમ્ભાદિનિવૃત્ત્યર્ત ગ્રન્થલાઘવાર્થ ચેદં સાધારણવિધાનમ્ ।
કેચિત્- યત્રાજ્યભાગાન્તં પુરસ્તાત્તન્ત્રં તત્ર સર્વત્ર જયાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ।
એતયોર્મધ્યે ઽયથોપદેશં પ્રધાનાહુતીઃ ઽઇત્યાદિશેષેણ પ્રધાનહોમાનાં વિધાનાત્ ।
આગ્નેયે ઽપિ ચ સ્થાલીપાકે જયાદિર્વિદ્યત એવ, ઽસિદ્ધમુત્તરમ્ઽ(આપ.ગૃ.7-14) ઇતિ પદદ્વયસૂત્રેણ જયાદ્યુત્તરતન્ત્રોપદેશાત્
માસિશ્રાદ્ધે દ્ધાદૌ ચ ઽપાર્વણેનઽ(આપ.ગૃ.7-23) ઇત્યાતિદેશાત્ ।
આજ્યહોમેષુ જયાદ્યનન્તરં શ્રૌતવત્ તૂષ્ણીં પરિધીનગ્નૌ પ્રહૃત્ય તાન્ દર્વીસંસ્રાવેણાભિજુહોતિ;પરિધિતત્સંસ્કારાણાં શ્રૌતવદભ્યનુજ્ઞાનસ્યોક્તત્વાત્, કૃતકાર્યાણાં પ્રતિપત્ત્યપેક્ષત્વાત્ આચારાચ્ચ ।
શમ્યાશ્ચેત્, અસ્મિન્ કાલે અપોહ્યા;ઽઅથ શમ્યા ઉપોદ્યઽ(બૌ.ગૃ.1-4-37) ઇતિ બોધાયનવચનાત્, આચારાચ્ચ

12 અગ્નેરુત્તરં પરિષેચનમ્ ।
પૂર્વવત્પરિષેચનમન્વમંસ્થાઃ પ્રાસાવીરિતિ મન્ત્રસન્નામઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.8:
પૂર્વવદિતિ ।
પૈતૃકેષુ સમન્તમેવ તૂષ્ણીમ્ ।
અન્યત્ર મન્ત્રવન્તિ ચત્વારિ પરિષેચનાનિ

સન્નમનં સન્નામઃ , ઊહ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅનુમન્યસ્વેઽત્યસ્યા ઽન્વમંસ્થાઽઇતિ સન્નામઃ ।
ઽપ્રસુવેઽત્યસ્ય ઽપ્રાસાવીઽરિતિ ।
પ્રાક્ પરિષેચનાત્ તૂષ્ણીં પરિધીનાં પ્રહરણમ્ ।
પુરસ્તાદુપહોમાનામેકવિંશત્યા સમિધો ઽભ્યાધાનમ્ ।
બર્હિરનુપ્રહરણમાદ્યહોમેષુ નાસ્તિ, લેપયોરિત્યસ્યા સમિધો ઽભ્યાધાનમ્ ।
બર્હિરનુપ્રહરણમાજ્યહોમેષુ નાસ્તિ, લેપયોરિત્યસ્ય પખ્વહોમવિષયત્વાત્ ।
પરિષેચનાન્તે પ્રણીતાવિમોકઃ ।
બ્રહ્મા ચ કર્માન્તે યથેતં પ્રતિનિષ્કામતિ ।
મન્ત્રસન્નામ ઇતિ મન્ત્રગ્રહણં મન્ત્રાણામયસૂહવિધિર્યથાસ્વાત્, અન્યથાગ્નેરપિ સન્નામસ્સમ્ભાવ્યેત ।
સન્નામશબ્દસ્યાન્યત્રાપિ દર્શનાત્, યથા-સન્નમયત્યનુમાર્ષ્ટિ વેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.8:
અગ્નિ પરિષેચનં પૂર્વવત્ ।
અયં તુ વિશેષઃ, અદિતે ઽનુમન્યસ્વેત્યાદિષુ ત્રિષુ અનુમન્યસ્વેત્યસ્ય સ્થાને ઽઅન્વમંસ્થાઃઽઇતિ , દેવસવિતરિત્યત્ર ઽપ્રસુવઽઇત્યસ્ય સ્થાને ઽપ્રાસાવીઃઽઇતિ ।
અત્ર શ્રૌતવત્ પ્રણીતા વિમુઞ્ચતિ તૂષ્ણીમ્;કૃતકાર્યાણામાસાં પ્રતિપત્ત્યપેક્ષત્વાત્, પ્રણીતાદ્ભ્યો દિશો ઽભ્યુપનીયઽ(બૌ.ગૃ.1-4-38) ઇતિ બોધાયનવચનાત્, આચારાચ્ચ ।
બ્રાહ્મણશ્ચ યથાશક્તિ દાનમાનાદિના સત્કૃતો ગચ્છેત્ ॥
અત્રેયં સ્થિતિઃ- અગ્નિમિધ્વેત્યાદિ મન્ત્રસન્નામ ઇત્યન્તઃ પ્રાચ્યોદીચ્યાઙિગસમુદાયઃ સર્વગાર્હ્યપ્રધાનહોમાનાં સાધારણઃ, ઽયથોપદેશં પ્રધાનાહુતીર્હુત્વાઽઇતિ પ્રાચ્યોદીચ્યપદાર્થાપેક્ષયા હોમાનાં વિશેષણં પ્રાધાન્યાભિધાનાત્ ।
એવઞ્ચાહોમેષુ નામકરણાદિષુ તન્ત્રસ્યાપ્રસહ્ગ એવ ।
નન્વેવં ઽઅગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તેઽઇતિ કિમર્થસ્તત્ર તત્ર પુનરુપદેશઃ?ઉત્યતે- યત્ર પુનઃ ઽઅપિવોત્તરયા જુહુયાત્ઽ(આપ.ગૃ.5-20)
ઽકામમન્યુભ્યાં વા જુહુયાત્ઽ(આપ.ધ.1-26-13) ઇત્યાદિષુ નોપદેશઃ નૈવતત્રેદં તન્ત્રમિતિ નિયમાર્થઃ ।
કુત એતત્ ? કેવલાજ્યહવિષ્વેવ પ્રયોદનાન્તરમન્તરેણાસ્ય તન્ત્રસ્યોપદેશાત્ ।
ઉપાકરણસમાપનાદીનાં તુ તત્ર તન્ત્રોપદેશાભાવ્ઽપિ ઽકૂશ્માણ્ડૈર્જુહુયાદ્ઘૃતમ્ઽઇત્યાદેરિવ તન્ત્રાર્થિત્વાવગમાત્ અનેન સાધારણવિધાનેનૈવ તન્ત્રમ્ ।
તન્ત્રાર્તિત્વાવગમસ્તુ ગૃહ્યાન્તરેષુ તન્ત્રવતામેવોપદેશાત્ ।
આપસ્તમ્બદર્શનાનુગતોપદેશાત્, અવિગીતશિષ્ટાચારાચ્ચ ।
યદ્યેવમાજ્યૌષધહવિષ્કે ઽપિ વિવાહે કિમર્થસ્તન્ત્રોપદેશઃ? ।
ઉચ્યતેલાજહોમાનાં કૃત્સ્નવિધાનેન તન્ત્રાનપેક્ષત્વાત્ ।
ઉપનયનાદિવદાજ્યહોમાર્ત એવ તન્ત્રોપદોશઃ ।
તતા ઽતસ્મિન્નુપવિશત ઉત્તરો વરઃ ઽ(આપ.ગૃ4-9) ઇત્યસ્યાનન્તરમેવગ્નેરુપસમાધાનાદિ, ન તુ ઽયથાસ્થાનમુપવિશ્યઽ; (આપ.ગૃ.5-10) ઇત્યસ્યાનન્તરમિતિ ક્રમાર્થશ્ચ ।
તતા કેવલૌષધહવિષિ સ્થાલીપાકે ઽપિ ક્રમાર્થ એવ ।
યદ્યપિ શ્રૌતે દર્શનાત્ પાત્રપ્રોક્ષણાનન્તરમવઘાતાદિ યુક્તમ્, તથાપ્યેતદ્વચનબલાત્ તન્ત્રાત્ પુરસ્તાદેવેતિ ।
ઐશાને ઽપિ સ્થાલીપાકે સ્થણ્ડિલકલ્પનાન્તે ત્ત્રમ્, નતુ પાર્વણવદ્ગૃહ એવ પ્રતિષ્ઠિતાભિઘારણાનન્તરમિતિ ક્રમાર્થ એવ ।
કેચિત્-કલ્પાન્તરવિહિતેષુ અપાર્વણાતિદેશેષુ આજ્યહોમેષુ તન્ત્રાર્થિષુ ઽકૂશ્માણ્ડૈર્જુહુયાદ્ઘૃતમ્ઽઇત્યાદિષ્વસ્ય તન્ત્રસ્ય પ્રાપ્ત્યર્ત યથોપદેશમિતિ સામાન્યવિધાનમ્ ।
અત્રત્યેષુ તુ વિવાહાદિષુ યેષ્વેવ પુનર્વિધાનં તત્રૈવ, નાન્યત્ર પણ્યહોમાદિષ્વિતિ નિયમાર્થ તત્ર તત્ર તન્ત્રવિધાનમ્ ।
પિત્ર્યેષુ તુ ઽએકૈકશઃ પિતૃસંયુક્તાનિઽ(આપ.ગૃ.1-18) ઇત્યાદિવિશેષવિધાનાત્ તન્ત્રસિદ્ધિરિતિ

એવં સર્વગાર્હ્યહોમાનાં સાધારણં સ્માર્ત વિધિમુક્ત્વા, ઇદાનીં પાકયજ્ઞેષુ વૈકલ્પિકં શ્રૌતં વિધિમાહ--
13 પાકયજ્ઞશબ્દાર્થઃ ।
લૌકિકાનાં પાકયજ્ઞશબ્દઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.9:
લોકે ભવા લૌકિકાઃ લોકસ્મૃતિલક્ષણા ઇત્યર્થઃ ।
લોકશબ્દેન શિષ્ટા ઉચ્યન્તે ।
પાકયજ્ઞ ઇતિ વિવાહાદીનાં સંજ્ઞા વિધીયતે ।
પાકશબ્દો ઽલ્પવચનઃ, યથા-ક્ષિપ્રં યજેત પાકો દેવ (આપ.ગૃ.20-15) ઇતિ ।
પાકગુણકો યજ્ઞઃ પાકયજ્ઞ ઇતિ નિર્વચને આજ્યહોમેષુ સંજ્ઞાન સ્યાત્ ।
તત્સંજ્ઞાપ્રયોજનં"યજ્ઞં વાયખ્યાસ્યામઃ"(આપ.પ.1-1) ઇત્યત્ર એતોષામન્તર્બાવઃ ।
"નિઋતિં પાકયજ્ઞેન યજેતે"ત્યત્ર ચ ધર્મપ્રાપ્તિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.9:
લોકયન્તિ વેદૈર્વેદાર્થાનિતિ લોકાઃ ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધાઃ શિષ્ટાઃ દ્વિજન્માનઃ ।
તૈર્લોકૈરાચર્યન્તે યાનિ કર્મણિ તાનિ લૌકિકાનિ, તેષાં મધ્યે સપ્તાનાં ઔપાસનહોમાદીનાં પાકયજ્ઞશબ્દઃ સંજ્ઞાત્વેન પ્રસિદ્ધઃ, નતુ શ્રૌતાનાં વિવાહાદીનાં ચ, તત્ર લોકાનામપ્રયોગાત્ ।
યદિ લોકપ્રયોગાદેવૈષાં પાકયજ્ઞનામતા પ્રસિદ્ધૈવ, તર્હિ ઽપાકયજ્ઞેષુ બ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિઃઽઇત્યેતાવતાલમ્, કિમર્થ ઽલૌકિકાનાં પાકયજ્ઞસભ્દઃ, ઇતિ ?ઉચ્યતે-પાકેન પક્વેન ચરુણા સાધ્યો યજ્ઞઃ પાકયજ્ઞઃ ઇત્યેવં વ્યુત્પન્નસંજ્ઞાનુવાદાત્ નાન્તરીયકાવગતશ્ચરુરેવાગ્નિહોત્રિકવિધૌ હવિઃ, ન પુનર્વિધ્યન્તરવદાજ્યાદિકમપીતિ નિયમજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
બૌધાયનેન તુ અત્રાજ્યં હવિરુપદિષ્ટમ્ ।
ન ત્વાગ્નિહોત્રિકં હવિરિહ ભવતિ, અગ્નિહોત્રધર્મપ્રાપકપ્રમાણાભાવાત્ ।
ઽદ્વિર્જુહોતિઽ; (આપ.ગૃ.2-11) ઇત્યેવમાદયઃ પુનઃ પઞ્ચ પદાર્થાઃ વચનબલાદ્ભવન્તિ ।
દેવતાસ્તુ તત્તન્મન્ત્રપ્રતિપાદ્યા એવ

તત્ર બ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિઃ ॥ આ
દ્વિર્જુહોતિ દ્વિર્નિમાર્ષ્ટિ દ્વિઃ પ્રાશ્નાત્યુત્સૃપ્યાચામતિ નિર્લેઢીતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.11:
તત્ર તેષુ પાકયજ્ઞેષ્વપરો વિધિર્બ્રહ્મણાવેક્ષ ઇત્યાચક્ષતે ।
બ્રાહ્મણમાત્મનિ પ્રમાણત્વેનાવેક્ષત ઇતિ બ્રાહ્મણાવેક્ષઃ બ્રાહ્મણદૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
વિધિઃ પ્રયોગઃ, પ્રગુક્ત આઘારવાન્ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકૃતિઃ ।
અયં ત્વગ્નિહોત્ર પ્રકૃતિઃ બ્રાહ્મણાવેક્ષઃ ।
ઉભયોર્વિકલ્પસ્તત્રેત્યુચ્યતે-યેષુ પાકયજ્ઞેષુ આઘારવતસ્તન્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિઃ તત્રાવાસ્ય વિકલ્પેન પ્રાપ્તિરિતિ દર્શનાર્થમ્ ।
તેન પણ્યહોમાદિષુ અસ્ય વિધેરપ્રવૃત્તિઃ ।
તત્ર ઽ દ્વિર્જુહોતી ઽત્યનેન અગ્નિહોત્રાહુત્યોરુભયોર્ધમઃ પાકયજ્ઞેષુ પ્રધાનાહુતિં સ્વિષ્ટકૃતં ચાધિકૃત્ય વિહિતો વેદિતવ્યઃ ।
ઽ દ્વિર્નિમાર્ષ્ટીઽ તિ ચાગ્નિહોત્રવલ્લેપનિમાર્જનમ્ ।
ઽ દ્વિઃ પ્રાશ્નાતી ઽત્યુઙ્ગુલિપ્રાશનમ્ ।
ઽ ઉત્સૃપ્યાચામતીઽ તિ ચ યત્તત્રતૃતીયં પ્રાશનં બર્હિષોપયમ્યોદઙ્ઙાવૃત્યોત્સૃપ્યાચામતીતિ તચ્ચોદિતમ્ ।
નિર્લેઢીતિ યત્તત્ર ઽદ્વિઃસ્રુચં નિર્લેહ્ય, ઇતિ ચ તચ્ચોદિતમ્ ।
યાવતા ચ વિધાનેન હોમાદિસંસિદ્ધિસ્તાવદમન્ત્રવદગ્નિહોત્રાદેવ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તદ્યથા-સ્રુવેણોન્નયનં, પાલાશીસમિદાહુતિધારણાર્થા, ચતુર્ગૃહીતં પઞ્ચગૃહીતં ઇતિ ।
તત્ર પ્રયોગઃ અગ્નિમિધ્વા પરિસમૂહ્ય, પરિસ્તીર્ય, પર્યુક્ષ્ય,આજ્યહોમેષ્વાજ્યં સંસ્કૃત્ય, પક્વહોમેષુ સ્થાલીપાકં સ્રુક્સ્રુવં સંમૃજ્ય યાવત્પ્રધાનાહુતિ ચતુર્ગૃહીતાનિ પઞ્ચગૃહીતાનિ વા સમવદ્યતિ ।
યત્રોભયં હવિસ્તત્ર તસ્યોભયસ્ય, યથામાસિશ્રાદ્ધે ।
તતઃ પશ્ચાદગ્નેર્બર્હિષ્યુપસાદ્ય પાલાશીં સમિધમાધાય સર્વાનેવ મન્ત્રાન્ સમનુદ્રુત્ય સકૃદેવ પ્રધાનાહુતીર્હુત્વા પ્રાતરગ્નિહોત્રવલ્લેપમપમૃજ્ય બર્હિષિ નિમાર્ષ્ટિ યદ્યહનિ કર્મ ।
અથ રાત્રૌ સાયમગ્નિહોત્રવત્ ।
તતસ્સૌવિષ્ટકૃતીં દ્વિતીયામાહુતિં ઉત્તરાહુતિવજ્જુહોતિ-અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ સ્થાલીપાકેષુ ।
ઽયદસ્ય કર્મણઽ; ઇત્યાજ્યહોમેષુ ।
ઇશાનયજ્ઞે તુ કર્મ તત્ર ચોદિતેન મન્ત્રેણ ।
તતઃ પૂર્વવલ્લેપમવમૃજ્ય પ્રાચીનાવીતી દક્ષિણતો ભૂમૌ ન્માર્ષ્ટિ ।
તતઃ સ્રુચં સાદયિત્વા અઙ્ગુલિપ્રાશનાદિનિર્લેપનાન્તમગ્નિહોત્રવત્ ।
તતો દર્ભૈઃ સુક્પ્રક્ષાલનં, તતઃ પરિસમૂહનપર્યુક્ષણે ।
એતદાગ્નિહોત્રિકં નામ તન્ત્રં સર્વપાકયજ્ઞેષુ આઘારવતા તન્ત્રેણ સહ વિકલ્પ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.11:
તત્ર તેષુ પાકયજ્ઞેષુ મધ્યે પાર્વણાદિષુ પઞ્ચસુ બ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિર્ભવતિ ।
યો વિધિઃ પ્રત્યક્ષમેવ બ્રાહ્મણમવેક્ષતે, નાગ્નિમિદ્ધ્વેત્યાદિવલ્લોકાચારાનુમેયમ્, સો ઽપ્યેષુ વિકલ્પેન ભવતીત્યર્થ- ।
નાનયોર્વિધ્યોર્મિથ- સંસર્ગઃ ।
નાપિ સ્માર્તસ્યાનેન બાધઃ ।
પ્રત્યક્ષબ્રાહ્મણસ્યાપિ સ્મૃત્યનુવાદે કલ્પસૂત્રાધિકારણન્યાયેન સ્મૃતિતુલ્યપ્રમાણત્વાત્ ।
અત એવ ઽસર્વ પાપ્માનં તરતિ, તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતેઽ(તૈ.સં.5-3-12) ઇતિ શ્રુત્યા ઽયજેત વાશ્વમેધેનઽ(મનુ11-74) ઇતિ મનુસ્મૃત્યનુવાદેનચ અશ્વમેધદ્વાદશવાર્ષિકયોર્વિકલ્પઃ ।
બૌધાયનીયે ચ વ્યાક્તો ઽયમર્થઃ ।
તત્રોદાહરન્તિ--
આધારં પ્રકૃતિં પ્રાહ દર્વીહોમસ્ય બાદરિઃ ।
અગ્નિહોત્રં તથાઽત્રેયઃ કાશકૃત્સ્નસ્ત્વપૂર્વતામ્ ॥
ઇતિ (બૌ.ગૃ.1-4-44) તાં ન મિથઃ સંસાદયેદનાદેશાત્ઽ; (બૌ.ગૃ.1-5-1) ઇતિ ।
હોમમન્ત્રાદયસ્તુ વિધ્યન્તરીયા અર્થાદાચારાચ્ચેહાપિ ભવન્તિ ।
યદ્યસ્યાપિ સ્મૃતિતુલ્યમેવ પ્રામાણ્યં, કિમર્થ ઽબ્રાહ્મણાવેક્ષઃઽઇતિ ? ।
ઉક્તોત્તરમેવૈતત્ ।
આગ્નિહોત્રિકવિધૌભ્રેષે ઽયદિ યજુષ્ટઽ(ઐ.બ્રા.25-34) ઇતિ શ્રૌતં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
ન તુ સ્માર્તનાશે ઽયદ્યવિજ્ઞાતા સર્વવ્યાપદ્વાઽ; (ઐ.બ્રા.25-34.) ઇતિ

સર્વે પ્રધાનહોમાઃ પ્રધાનહોમત્વસામાન્યાદેકો હોમ ઇત્યભિપ્રેત્ય સ્વિષ્ટકૃદપેક્ષયા શ્રુતિઃ દ્વિર્જુહોતીત્યાહ, ન પુનર્દ્વિરેવ જુહોતીતિ ।
ઽસપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ઽ(તૈ.બ્રા.1-3-4) ઇતિવદિહ સમ્પ્રતિપન્નદેવતૈકત્વાભાવાત્ ।
કેચિત્-યાવન્તઃ પ્રધાનહોમાસ્તાવન્તિ ચતુર્ગૃહીતાનિ સ્રુચિ સહાવદાય હોમમન્ત્રાન્ સર્વાનનુદ્રુત્ય સકૃદેવ જુહ્વતિ ।
દ્વિર્નિમાર્ષ્ટિત્યાદિ વ્યક્તાર્થમ્ ॥
પ્રયોગસ્તુ- ન પરિસ્તરણદર્વીસંસ્કારોપસ્તરણાદીનિ, અત્રાનુપદેશાત્ ।
ચરુપાકસ્ત્વર્થાદ્વિદ્યત એવ ।
તેન ચરુણા પ્રધાનાહુતિસ્વિષ્ટકૃત્પ્રાશનભક્ષણેભ્યઃ પર્યાપ્તેન દર્વીં પૂરયિત્વાપર્ણાગ્નિં દર્ભેષુ સાદયિત્વાઽદાય તત્તન્મન્ત્રૈઃ સર્વાઃ પ્રધાનાહુતીઃ ક્તમેણ હુત્વા દર્વ્યાસ્તતો લેપમાદાય દર્ભૈર્નિમૃજ્ય શેષાત્સ્વિષ્ટકૃતે હુત્વા પ્રાચીનાવીતી પુનર્લેપમાદાયદક્ષિણતો ભૂમ્યાં નિમૃજ્યાય ઉપસ્મૃશ્ય યજ્ઞોપવીતી દર્વ્યા લેપ મઙ્ગુલ્યાઽદાય પ્રાશ્ય શુદ્ધ્યર્થમાચમ્ય પુનરપ્યેવં કૃત્વા ઉદઙ્ઙાવત્યોત્સૃપ્ય દર્વ્યા હવિશ્શેષં સર્વ ભક્ષયિત્વા તાં નિર્લેહ્યાચમ્ય તાં દર્ભૈરદ્ભિઃ પ્રક્ષલયેદિતિ ।
નનુ-વૈશ્વદેવૌપાસનહોમયોઃ કસ્માન્નાયં વિધિઃ ?ઉચ્યતે ।
તત્ર ઽઉભયતઃ પરિષેચનમ્ઽ(આપ.ગૃ.7-22)ઇતિ એકકાર્યયોઃ દ્વયોરપિ વિધ્યોઃ પરિસઙ્ખ્યાનાત્ અત એવ બર્હિર્લેપપ્રતિપત્ત્યોરભાવાચ્ચ ॥
કેચિત્-પાકયજ્ઞ ઇત્યત્ર પાકશબ્દસ્યાલ્પવાચકત્વાત્ વિવાહાદયો ઽપિ સોમાદ્યપેક્ષયા પાકયજ્ઞ ઇતિ તેષ્વપ્યયં વિધિરિતિ ।
તન્ન;તેષાં મનુષ્યસંસ્કારાર્થત્વેન અપ્રાધાન્યાત્ પ્રધાનવાચિયજ્ઞશબ્દવાચ્યત્વાનુપપત્તેઃ

એકાગ્નિવિધિકાણ્ડે વિવાહમન્ત્રાણાં પૂર્વમામ્નાનાત્ વિવાહમેવ પૂર્વ વ્યાખ્યાસ્યન્ તસ્યોદગયનાદિનિયમાપવાદેન કાલમાહ--
3. વૈવાહિકવિષયાઃ -
1.વિવાહકાલઃ ।
સર્વ ઋતવો વિવાહસ્ય શૈશિરૌ માસૌ પરિહાપ્યોત્તમં ચ નૈદાઘમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.12:
અથ વિવાહવિધિઃ પ્રાગુપનયનાત્ ।
શિશિરં પરિહાપ્યોતિ વક્તવ્યે શૈશિરૌ માસાવિત્યુચ્યતે ઽઉત્તમઞ્ચ નૈદાઘઽમિત્યત્ર માસપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।
અન્યથા દિવસો ઽપિ પ્રતીયેત ।
સર્ર્વતુવિધાનં ઉદગયનાપવાદઃ ।
પૂર્વપક્ષાદયસ્તુ પરિભાષાપ્રાપ્તાઃ વિવાહે ઽવસ્થિતા એવ યથોપનયને વસન્તાદિવિધાન ઇતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ પૂર્વપક્ષાદેરપ્યપવાદં મન્યન્તે ।
તેષામપરપક્ષે રાત્રૌ ચ ન નિષિધ્યતે વિવાહઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.12:
સર્વે ષડૃતવઃ પ્રતેયોકં માસદ્વયરૂપાઃ વિવાહસ્ય કાલાઃ ।
દાદશાપિ માસાઃ સાપરપક્ષાદિકાઃ કાર્ત્સ્ન્યે કાલા ઇત્યર્થઃ ।
ઋતવ ઇત્યનેન લક્ષણયા માસા એવ વિધિત્સિતાઃ, નર્તવ ઇતિ કુતો ઽવગમ્યતે ?ઉચ્યતે- શૈશિરૌ માસાવિતિ માસપર્યુદાસાત્ ।
અન્યથા વિધિપર્યુદાસયોરેકવિષયત્વાત્ લઘુત્વાચ્ચ શિશિરં પરિહાપ્યેતિ બ્રૂયાત્ ।
પ્રયોજનં તુ વિવાહસ્ય પૂર્વપક્ષાદિનિયમાભાવઃ ।
યત્ર પુનરુપનયનાદાવેવંવિધહેત્વભાવાદૃતોતેવ વિધિત્સા, તત્ર દ્વવદાનદ્વારા પુરોડાશસ્ય યાગસાધનત્વવત્ સામાન્યવિધ્યવરુદ્ધપૂર્વપક્ષાદિદ્વારેણાપિ
ઋતોઃ કર્મસાધનત્વાસિદ્ધેઃ પૂર્વપક્ષાદિર્નિયત એવ ।
શિશિરસ્યર્તો- યૌ દ્વૌ માસૌ માઘફાલ્ગુનૌ, નિદાઘસ્ય ગ્રીષ્મસ્ય યશ્ચોત્તમોન્ત્ય આષાઢઃ, તાનેતાંસ્ત્રીન્ માસાન્ પરિહાપ્ય વર્જયિત્વા ।
અત્રોત્તમમિતિ તમપ્પ્રત્યયાત્ યસ્સૌરતો ઽન્ત્યો નૈદાઘઃ, યશ્ચાધિકમાસતો દ્વિતીય આષાઢઃ તાવપિ પર્યુદસ્તૌ

સર્વાણિ પુણ્યોક્તાનિ નક્ષત્રાણિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.13:
સર્ર્વતુવિધાનસ્ય સર્વાપવાદત્વાત્ પુણ્યાહવિધાનાર્થમિદમ્ ।
તથા ચ રાત્ર્યપરપક્ષયોઃ વિવાહપિરતિષેધઃ ।
એવમપ્યુક્તગ્રહણમનર્થકં તત્ ક્રિયતે મુહૂર્તપરિગ્રહાર્થમ્ -યાનિ પુણ્યાનિ નક્ષત્રાણિ યાનિ પુણ્યોક્તાનિ મુહૂર્તાનિ તાનિ સર્વાણિ વિવાહસ્ય યથા સ્યુરિતિ ।
તત્ર નક્ષત્રાણિ જ્યોતિશ્શાસ્ત્રાદવગન્તવ્યાનિ ।
પ્રાતસ્સઙ્ગવો મધ્યન્દિનો ઽપરાહ્ણસ્સાયામિત્યેતે મુહૂર્તાઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.13:
યાનિ જ્યૌતિષે પુણ્યોક્તાનિ શુભફલપ્રદત્વેનોક્તાનિ નક્ષત્રાણિ ।
નક્ષત્રગ્રહણસ્ય પ્રદર્શનાર્થત્વાત્તિથ્યાદીન્યતિ ।
તત્ર પુણ્યોક્તાનિ સર્વાણ્યત્રોપસંહર્તવ્યાનિ

2. વિવાહે મઙ્ગલાનુષ્ઠાનમ્ ।
તથા મઙ્ગલાનિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.14:
"બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વાશિષોવાચયિત્વે"ત્યેવમાદીનિ સ્વશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાનિ ।
મઙ્ગલાનિ સ્નાતો ઽહતવાસા ગન્ધાનુલિપ્ત-, સ્રગ્વી ભુક્તવાનિત્યેવમાદીનિ નાપિતકર્માઙ્કુરાર્પણાદીનિ લોકપ્રસિદ્ધાનિ ।
તાન્યેતાનિ સર્વાણિ પ્રત્યેતવ્યાનિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.14:
શઙ્ખદુન્દુભિવીણાવવાદિત્રસમ્પ્રવાદનાનિ કુલસ્ત્રીગીતાનિ કેશશ્મશ્ત્વાદિપ્રકલ્પનાહતધૌતાચ્છિદ્રવિચિત્રવાસોધારણગન્ધાનુલેપનસુગન્ધસ્રગ્ધારણાપદાતિગમનચ્છત્રધ્વજાદીનિ શિષ્ટાચારપ્રસિદ્ધાનિ મઙ્ગલાનિ વિવાહે ઉપસંહર્તવ્યાનિ

3. આચારાદપિ વૈવાહિકક્રિયાગ્રહણમ્ ।
આવૃતશ્ચાસ્ત્રીભ્યઃ પ્રતીયેરન્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.15:
મન્ત્રરહિતાઃ ક્રિયાઃ આવૃત ઇત્યુચ્યન્તે ।
યસ્મિન્ જનપદે ગ્રામે કુલે વા યા આવૃતઃ પ્રસિદ્ધાઃ તાસ્તયૈવ વ્યવસ્થિતાઃ યથા પ્રતીયેરન્ ન સર્વત્રૈવમર્તમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.15:
આવૃતઃ ક્રિયાઃ વૈવાહુક્ય- અવિશેષાત્ સમન્ત્રકા અમન્ત્રકાશ્ચ ।
તાસ્સર્વા આસ્ત્રીભ્ય- સર્વવર્ણેભ્યસ્સકાશાદવગમ્ય પ્રતીયેરન્ કુર્વીરન્ વિવોઢારઃ ।
તત્ર સમન્ત્રકા- ગ્રહપૂજાઙિકુરારોપણપ્રતિસરબન્ધાદ્યા આચારસિદ્ધાઃ ।
અમન્ત્રકાઃ નાકબલિયક્ષબલીન્દ્રાણીપૂજાદયઃ ।
તાશ્ચ યથાજનપદં યથાવર્ણ યથાકુલં યથાસ્ત્રીપુંસં વ્યવસ્થિતા એવ ।
ન તુ સર્વાસ્સર્વત્ર સમુચ્ચિતાઃ

ઇન્વકાભિઃ પ્રસૃજ્યન્તે તે વરાઃ પ્રતિનન્દિતાઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_2.16:
નક્ષત્રપ્રશંસાર્થા ગાથા વિવાહપ્રકરણે વરપ્રસઙ્ગાર્થમુદાહૃતા ।
યદિ વરાઃ કન્યાયા વરયિતારઃ કન્યા વરણાર્ત ઇન્વકાભિપ્રસૃજ્યન્તે

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.16:
તે વરાસ્તૈર્દુહિતૃમદ્ભિઃ ।
પ્રતિનન્દિતાઃ સિદ્ધાર્થા ભવન્તિ ।
તસ્માદ્વરપ્રસઙ્ગે પ્રશસ્તમિન્વકા નામ નક્ષત્રમ્ ।
ઽઇન્વકાશબ્દો મૃગશિરસીઽતિ સ્વયમેવ વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
તસ્માત્ જ્ઞાયતે-સ્મૃત્યન્તરપ્રસિદ્ધા લૌકિક્યેવયં ગાથા, ન સૂત્રકારસ્ય કૃતિરિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_2.16:
ઇન્કાભિઃ મૃગશિરસિઽનક્ષત્રે ચ લુપિઽ(પા.2-3-45) ઇતિ સપ્તમ્યર્થે તૃતાયા ।
યે વરાઃ વરયિતારો મૃગશિરસિ પ્રસૃજ્યન્તે કન્યાવરણાર્થ પ્રેષ્યન્તે, તે દુહિતૃમદ્ભિઃ પ્રતિનન્દિતાઃ પ્રકર્ષેણ પૂજિતાઃ, સિદ્ધાર્થા ભવન્તીત્યર્થઃ