Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 30
ĀpGs-Tāt_10.2:
garbhāṣṭameṣu varṣeṣviti śeṣaḥ /
'garbhādissaṅkhyā varṣāṇām'(gau.dha.2-7) iti gautamavacanāt /
garbhaśabdena yasmin garbho vardhete, tallakṣyate /
tadaṣṭamaṃ yeṣāṃ janmādīnāṃ saptānāṃ tāni garbhāṣṭamāni varṣāṇi /
teṣu brāhmaṇamupanayīta /
evaṃ yadyati janmādisaptasvapyupanayanaṃ prāptaṃ,tathāpi janmādiṣu triṣu caulāntaiḥ garbhasaṃskārairavaruddhatvānna kriyate /
caturthe 'pi naiva;kumārasya vratīcaraṇā sāmarthyāt
ato 'tropādeyagatā bahutvasaṅkhyā kapiñjalanyāyena garbhādārabhya ṣaṣṭhasaptamāṣṭameṣu triṣvevāvatiṣṭhate, sāmarthyāt prayogabhedena /
nanūttaratra 'rājanyaṃ''vaiśya'miti viśeṣopādānādeva garbhāṣṭamavidhirbraahmaṇa syaivetyarthasiddhatvāt brāhmaṇamiti na vaktavyam /
tathopanayanaṃ vyākhyāsyāma iti makṛtatvādupanayītetyapi /
maivam;upanayanaṃ śrautamiti jñāpayitum /
'aṣṭavarṣa brāhmaṇamupanayīta'ityeta cchrutyanukāritvāt /
kecit-garbhāṣṭama eva varṣe, na tu ṣaṣṭhasaptamayoḥ tayorrgabhāṣṭamatvābhāvāditi /
tanna;bahuvacanānarthakyāt
garbhaikādaśeṣu rājanyaṃ garbhadvādaśeṣu vaiśyam // Ā
vasanto grīṣmaśśaradityṛtavo varṇānupūrvyeṇa // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.4:
udagayane vasantaniyamaḥ brāhmaṇasya /
kṣatriyasyāpavādo niyamo vā /
vaiśyāpavādaḥ pūrvapakṣādayastu sthitā eva /
varṣāṇyṛtanaśca vidhīyante iha sāmayācārikeṣu ca /
tatra sāmayācārikeṣu vidhānaṃ sarvacaraṇārtham /
iha vidhānaṃ varṇaniyamārtham /
śāstrāntaradṛṣṭānāṃ kālāntarāṇāmihapravṛttirmā bhūdityevaṃ bruvannetat jñāpayati-caulādiṣu śāstrāntaradṛṣṭo 'pi kālaḥ pakṣe bhavatīti
ĀpGs-Tāt_10.4:
ubhayatrāpi kapiñjalanyāyena bahuvacanasya tritvamevārthaḥ
ṛtavo vasantādayastrayo brāhmaṇādivarṇakrameṇopanayanasya kālā bhavanti /
ayaṃ cartuvidhissāmānāyāvidhiprāptodagayanasya yathārha niyamāpavādārthaḥ /
pūrvapakṣādistu bhavatyeva /
dharmaśāstre tu 'vasante brāhmaṇam'(āpa.gha.1-1-19) ityādiḥ 'śiśire ca vā sarvān'iti bharadvājagṛhyoktaśiśirapratiṣedhārthaḥ /
'garbhāṣṭameṣu brāhmaṇam'ityādistu 'atha kāmyāni'(āpa.dha.1-1-20) ityādi vidhātumanuvādaḥ
2 upanayane digvapanam /
brāhmaṇānbhojayitvā'śiṣo vācayitvā kumāraṃ bhojayitvānuvākasya prathamena yajuṣāpaḥ saṃsṛjyoṣṇāśśītāsvānīyottarayā śira unatti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.5:
athopanayanavidhiḥ-pūrvedyurnāndīśrāddham /
tataḥ śvobhūte brāhmaṇān bhojayitvā tairāśiṣo vācayati-piṇyāhaṃ svasyṛddhaṃ iti /
tataḥ kumāraṃ bhojayet /
evamantaṃ pitrādeḥ karma /
athācāryaḥ uṣṇāśśītāścāpaḥ saṃsṛjati /
anuvākasyo ttarasya prathamena yajuṣā 'uṣṇenavāya'; vityetena /
saṃsṛjaṃścoṣṇāśśītāsvānayati, na śītā uṣṇāsu /
tatastābhiradbhiḥ kumārasya śira unatti kledayati- uttarayarcā 'āpa undantvi'tyetayā /
uttareṇa yajuṣetyeva siddhe anuvākasya prathamena yajuṣetyuktaṃ saṃjñākaraṇārtham /
tena uṣṇena vāyavudakenetyeṣa ityatrānuvākasya grahaṇaṃ bhavati /
anyathā saṃśayaḥ syāt- anuvāko mantrā veti /
uṣṇāśśītāsvānīyetyeva siddhe saṃsṛjyetivacanaṃ sarvārthatvapradarśanārtham /
atmanaśca nāpitasya ca yā undanārthāstāḥ saṃsṛjati taccānyeṣāṃ vyaktam-nāpitaṃ śiṣyāt-śīto ṣṇābhirahbhirabartha kurvāṇo 'kṣaṇvan kuśalīkurviti //
(āśva.gṛ.1-17-16)
ĀpGs-Tāt_10.5:
brāhmaṇān bhojayitvetyanena yacchrāddhaṃ dharmaśāstre 'śucīn mantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'(āpa.dha.2-15-11) iti vihitaṃ, yadeva nāndīśrāddhamabhyudayaśrāddhamiti prasiddhaṃ, tadevocyate /
tacca smṛtyantaraprasiddhavidhinā kartavyam /
tasya tviha punaḥ pāṭhaḥ pāṭhakrameṇānuṣṭhānārthaḥ /
anyathā padārthānāṃ baddhakramatvādvivāhādiṣvivānta eva syāt /
aśīrvacane 'pi dharmaśāstravihite 'yameva nyāyaḥ
āśīrvacanavidhiśca bhāṣyoktaḥ /
kecit-pūrvedyurnāndīśrāddham, ācārāt smṛtyantarācca /
śvobhūte ca brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ, bhuktavadbhirevāśiṣāṃ vācanārtham /
sarvakarmaṇāṃ cānte 'śucīt mantravatassarvakṛtyeṣu bhojayet'iti vacanāditi /
atra ca kumārasya snavabhojanātprāk 'yajñopavītaṃ paramaṃ pavitram'ityādimantreṇa yajñopavītadhāraṇam /
'bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavītī syāt'iti dharmaśāstravacanāt //
'kecit-samidādhānātprāgeveti '; //
kumārabhojanaṃ ca vinā kṣāralavaṇādibhiḥ /
ādyantayośca dvirācamanam /
kecit-evamantaṃ mātāpitarau kurutaḥ, ata ūrdhvamācārya iti //
anuvākasya prathamena yajuṣā 'uṣṇena vāyo'ityanena apaḥ uṣṇāśśītāśca saṃsṛjati /
saṃsṛjaṃśco ṣṇāśśītāsvānayati, na tada tviniyamena /
atra cānuvākagrahaṇaṃ gṛhyamantrāssamāmnātā eva na kalpasūtrasthā iti jñāpanārtham /
tatprayojanaṃ caite brahmayajñādiṣvadhyetavyā ityuktam /
tatastābhiradbhiḥ 'āpa undantu'ityetayā kumārasya śira unatti /
prāgarabhya pradakṣiṇa mupanatti kledayati //
trīṃstrīn darbhānantardhāyottarābhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ pravapati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.6:
pravapati prathamaṃ vapati vapanaṃ prārabhata ityarthaḥ /
tena pūrva mantravadvapanaṃ karotyācāryaḥ paścānnāpita ityuktaṃ bhavati /
tatrāyaṃ prayogaḥ kumārasya śirasi prācyāṃ diśi trīn darbhānantardhāya 'yenāvapa'dityetayā pracchinatti kṣureṇa /
asāvityabya sthāne tasya nāma pthamayā vibhaktyā gṛhṇāti /
yathā asāvayaṃ yajñadattaśarmā /
evaṃ sarvatrādasaḥ prayoge nāma nirdeṣṭavyam /
pracchidyā naḍuhe śakṛtpiṇḍe yavamati keśān prakṣipati /
athāpa upaspṛśya tathaiva dakṣiṇyāṃ diśi 'yena pūṣe'ti /
pratīcyāṃ 'yena bhūyaḥ'iti /
udīcyāṃ 'yena pūṣe'ti /
atra saṃbudhyā nāmagrahaṇaṃ-tena te vapāmi yajñadattaśarmmannāyuṣeti
ĀpGs-Tāt_10.6:
tato 'yenāvapat'ityādibhiścatasṛbhiḥ pratimantraṃ pratidiśaṃ trīṃstrīn darbhānantardhāya keśān pravapati /
praśabdāt kuśalīkaraṇamapyācāryasyaiva /
tatra prathame mantre asāvityasya sthāne viṣṇuśarmeti kumārasya nāmagrahaṇam /
caturthe tu sambudhdyā
vapantamuttarayānumantrayate dakṣiṇato mātā brahmacārī vā // ĀpGs_10.7 /
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.7:
evamāryeṇa pratidiśaṃ pravapane kṛte nāpitastasya keśān vapati saṃsṛṣṭābhirevādbhirabartha kurvāṇaḥ /
taṃ nāpitaṃ vapantamuttarayarcā 'yat kṣureṇetyetayā numantrayata ācāryaḥ
ĀpGs-Tāt_10.7:
dakṣiṇata upaviśya kumārasya mātā brahmacarī vā kaścit 'yat kṣureṇa'ityetayā vapanta mācāryamanumantrayate /
kasmādevaṃ sūtracchedaḥ? ucyate /
asya kumārasyāyurmā pramoṣīriti madhyamapuruṣaliṅgake 'numantraṇe vapanavyātṛtācāryakartṛkatvavirodhāt /
mātṛbrahma cārivyatiriktasya prakṛtasyābhāvāt
3 uptānāṃ keśānāmudumbaramūle nidhānam /
ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe yavānnidhāya tasmin keśānupayamyottarayodumbaramūle darbhastambe vā nidadhāti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.8:
atha kumārasya mātā brahmacārī vā kaścit tasya dakṣiṇata upaviśya kasmiścit pātre ānaḍuhaṃ śakṛtpiṇḍaṃ kṛtvā yavāśca tasmin piṇḍaṃ nidhāya tasmin keśānupayacchati upagṛhṇāti yathā bhūmau na patanti tathā sarvānupayamya tatastān keśānudumbarasya vṛkṣasya mūle darbhastambe vā nidadhāti /
uttarayarcā 'uptvāya keśā'nityetayā /
yadi mātā tāmanto mantraṃ vācayati
ĀpGs-Tāt_10.8:
upanayanasya prakṛtatvānmātā brahmacārī vā 'uptvāya keśān'ityetayā ānaḍuhe śakṛtpiṇḍe ityādi yathopadeśaṃ karoti /
kecit-ācāryaḥ pūrva vapanamārabhate /
tato nāpitassaṃsṛṣṭābhirevādbhiravartha kurvan keśān pravapati /
taṃ ca vapantamuttarayā ācāryo 'numantrayate /
dakṣiṇato mātetyuktārthameveti /
tannaitadvapanaṃ nāpitassamāpayatītyatra vacanābhāvāt, tatkalpanāyāṃ cānupattyabhāvāt /
praśabdasya vipātasya pmāṇāntarāvagatārtadyotakatvāt, uktasūtrabhedena svavākyoktasyaiva mātrāderanumantraṇakartṛtvopapatteśca
4 snātasya kumārasyāśmanyāsthāpanam /
snātamagnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayā'dhāpyottareṇāgniṃ dakṣiṇena padāśmanamāsthāpayatyātiṣṭheti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.9:
"snātaṃ kumāraṃ śucivāsasaṃbaddhaśikhaṃ yajñopavītamāsañjati-yajñopavītaṃ paramaṃ pavitramiti /
tatastaṃ yajñopavītinaṃ devayajanamudānayatī" (baugṛ.2-5)ti baudhāyanaḥ /
tasya sarvasyopalakṣaṇaṃ snātavacanam /
tato 'vagnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyata ācāryaḥ /
vivāhavadagnyutpattiḥ /
śamyāḥ paridhyarthe /
sakṛt pātraprayogaḥ /
vāsomekhalādīnāmapi saha sādanam /
tata ājyabhāgānte kumāraṃ pālāśīṃ samidhamādāpayati uttarayarcā 'āyurdā deva'ityetayā /
kumāro mantreṇa samidhamādadhāti /
tamācāryaḥ prayuṅkte mantraṃ ca vācayati, yamidhaṃ cādhāpayati /
devatāyā abhidheyatvānna mantraliṅgavirodhaḥ /
anye tvācāryasyaiva mantraprayogamicchanti /
ādhāpya samidha muttareṇāgniṃ aśmānaṃ pratiṣṭhitamanenā sthāpayati dakṣiṇena padā ' ātiṣṭhema'miti mantreṇa /
ayaṃ mantra āṭāryasyaiva, kumārasyābhidheyatvāt /
tenācāryo mantramuktatvā dhatriṇaṃ pādaṃ hastābhyāṃ gṛhītvāśmani nidhāpayati
ĀpGs-Tāt_10.9:
athāg nerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
pātrasādanakāle aśmavāsomekhalājinadaṇḍakuśakūrcāśca sahaiva sādayati /
kecit-darvyādīnyapi sahaiveti /
ājyabhāgānte kṛte snātaṃ kumāraṃ 'āyurdā deva'ityetayā pālāśīṃva samidhaṃ haste gṛhītvā'dā- payati /
mantrānte cādhehīti brūyāt /
ādhāpanamantraścāyam /
kecit-ādhānamanatraṃ vācayītācārya iti /
teṣāṃ 'jarase nayemam'iti mantrāliṅgavirodhaḥ /
athādhāpanārthe mantre aśmāsthāpanamantravat kumārābhidhānārthamuccāraṇaṃ syāt, na devatābhidhānāryam;sakṛduccaritasyobhayābhidhānāśaktiriti cet, na;'ghṛtapṛṣṭo agne'itīha devatāyā evābhidheyatvāt /
ata evoktaṃ 'mantramuktvā'dhehi juhudhīti brūyāt'iti /
śeṣaṃ vyaktam
5 kumārasya vāsaḥ paridhāpanam /
vāsaḥsadyaḥkṛttotamuttarābhyāmabhimantryottarābhistisṛbhiḥ paridhāpya parihitamuttarayānumantrayate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.10:
ekasminnevāhani tantukriyā vayanākriyā ca yasya tat sadyaḥkṛttotaṃ /
evaṃ bhūtaṃ vāsa uttarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'revatīstve'tyetābhyāṃ abhimantrayeta /
tatasta duttarābhistisṛbhiḥ 'yā akṛnta'nnityetābhiḥ paridhāpayati /
ācāryasyaiva mantrāḥ /
vacanādekamiti tisṛṇāmante paridhāpanam /
tataḥ taṃ parihitavantaṃ kumāraṃ ācāryaḥ uttarayā ' parīdaṃ vāsa'ityetayāanumantrayate
ĀpGs-Tāt_10.10:
vāsaḥ yacchāṇyādi dharmaśāstre vihitaṃ tat sadyaḥkṛttotaṃ sadya eva chinnotaṃ, nānyasminnahani prasaste 'pi /
kecit-ekasminne vāhani tantukriyā vayanakriyā ca yasya, tat sadyaḥkṛttotamiti /
evaṃbhūtaṃ 'revatīstvā'iti dvābhyāmabhimantrya 'yā akṛntan'ityetābhistisṛbhiḥ p aridhāpya parihitaṃ kumāraṃ 'parīdaṃ vāsaḥ'ityanayā numantrayate
6 mauñjyajinadhāraṇam /
mauñjīṃ mekhalāṃ trivṛtāṃ triḥ pradakṣiṇamuttarābhyāṃ parivīyājinamuttaramuttarayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.11:
atha mekhalā muttarābhyāmṛgbhyāṃ 'iyaṃ duruktā'dityetābhyāṃ triḥ pradakṣiṇaṃ parivyayati kumāram /
svayameva mantramuktvā taṃ vācayatyācāryaḥ /
mantraliṅgāt trivṛt mekhalā mauñjī muñjatṛṇaiḥ kalpitā /
trivṛt triguṇā /
trivṛtāmiti chāndaso dīrghapāṭhaḥ /
tato ' jinamuttaraṃ vāsa- karoti uttarayarcā /
mitrasya cakṣurityetayā svayameva mantramuktvā /
sāmayācārikeṣu varṇaviśiṣṭā mekhalāviśeṣā ścoditāḥ /
idaṃ tu sarvavarṇānāṃ mauñjīprāptyartha vacanam /
ajinaviśeṣāstu sāmayācīrikā ihāpi pratyetavyāḥ 'kṛṣṇaṃ brāhmaṇasye'tyādayaḥ
ĀpGs-Tāt_10.11:
mauñjīṃ muñjaiḥ kalpitām /
trivṛtāṃ trivṛtam /
dīrghaśchāndasaḥ /
mekhalāṃ ' iyaṃ duruktāt' itye tābhyāṃ triḥ pradakṣiṇaṃ parivyayati /
trivṛtāmiti ca 'śaktiviṣaye dakṣiṇāvṛttānām /
jyā rājanyasya'(āpa.dha.1-2-33,34) ityādīnāṃ pradarśanārtham /
ajinaṃ 'kṛṣṇaṃ brāhmaṇasya'(āpa.dha.1-3-3) ityādi dharmaśāstre vihitamuttaraṃ vāsaḥ karoti 'mitrasya cakṣuḥ'ityetayā
7 kumārasya devatābhyaḥ paridānam, upanayanañca /
uttareṇāgniṃ darbhān saṃstīrya teṣvenamuttarayāvasthāpyodakāñjalimasmā añjalāvānīyottarayā triḥ prokṣyottarairdakṣiṇe haste gṛhītvottarairdevatābhyaḥ parīdāyottareṇa yajuṣopanīya 'suprajā'iti dakṣiṇe karṇe japati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_10.12:
athācāryaḥ uttareṇāgniṃ darbhārntsastīrya teṣvenaṃ kumāraṃ uttarayā 'āgantrā samaganmahī'tyetayāvasthāpayati /
kumārasya mantraḥ ācāryo vācayati /
avasthāpya svayaṃ paścāt bhūmāvavasthāya svamañjalimudakena pūrayitvā tamjalimasmai kumārāya pratimukhaṃ darbheṣvavasthitāya prokṣaṇārthamānayati tasyāñjalau /
asmā iti caturthīnirdeśāt kumārārtho 'yamudakāñjaliḥ /
tena prokṣaṇasya kumāraḥ kartā bhavati /
ānīya tataḥ prokṣaṇaṃ prayojayatyā cāryaḥ /
u ttarayarcā 'samudrādūrmi'rityetayā /
kumārasya mantraḥ /
ācāryo vācayati /
'(triḥ prokṣayati /
sakṛt mantreṇa dvistūṣṇīm /
savyena dhāraṇamudakasya, dakṣiṇena prokṣṇam /
prokṣyetyatra ṇico lopo draṣṭavyaṃḥ) atha kumārasya hastaṃ gṛhṇāti uttaraurdaśabhirmantrauḥ ' agniṣṭe hastamagramī'dityādibhiḥ /
pratimantraṃ grahaṇāvṛttiḥ /
tata uttarai rekādaśabhiḥ 'agnaye tvā paridadāmī'tyādibhiḥ taṃ devatābhyaḥ paridadāti /
sarveṣvasauśabdeṣu nāmagrahaṇaṃ saṃbudhyā /
paridāya tamuttareṇa yajuṣā 'devasya tvā savituḥ' i tyetenaupanayate vidyānuṣṭhānārtha ācāryaḥ svakulaṃ prāpayatītyarthaḥ /
yajuruccāraṇameva tatra vyāpāraḥ, nānyaḥ kaścit /
nāmagrahaṇaṃ ca saṃbudhyā /
kecit-asāvityantodātasya pāṭhāt ācāryasya nāma prathamayā nirdeśyaṃ manyante /
etatsambandhāt samastameva karmopanayanaṃ, yathā paśubandha iti /
upanīya suprajā iti dakṣiṇe karṇe japati 'supoṣaḥ poṣai'rityevamanto japaḥ
ĀpGs-Tāt_10.12:
uttarayā 'āgantrā samaganmahi'ityetayā /
asmā iti caturthī ṣaṣṣaṭhyarthe /
uttarayā 'samudrādūrmiḥ'ityetayā triḥ prokṣati /
sakṛnmantreṇa, dvistūṣṇīm /
uttaraiḥ 'agniṣṭe hastamagrabhīt'ityādibhirdaśabhirmantraiḥ /
sarveṣāṃ cānte sakṛddhastagrahaṇam /
uttarāḥ ' agnayetvā paridadāmi'ityekādaśabhiḥ pratimantraṃ devatābhyo man6liṅgapratītābhyaḥ paridadāti rakṣaṇārtham /
tataśca yadi sakṛtparidānaṃ syāt tadā vidhyaparādhāt sarvaprāyaścittaṃ hotavyam /
asauśabdeṣu ca sarveṣu sambuddhyā nāmagrahaṇam /
uttareṇa yajuṣā 'devasya tvā savituḥ'ityanena upanayate ātmanassamīpaṃ nayati /
nāmagrahaṇaṃ ca sambuddhyaiva /
kecit kumārassvāñjalāvācāryeṇānītamudakaṃ savye haste dhārayan, dakṣiṇena hastenātmānaṃ triḥ prokṣati /
ācāryastu prokṣayati /
ṇicaśca lopo draṣṭavyaḥ /
hastagrahaṇaṃ ca pratiman6mityanekakalpanāsāpekṣaṃ vyācakṣate
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0