આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 30

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.2:
ગર્ભાષ્ટમેષુ વર્ષેષ્વિતિ શેષઃ ।
ઽગર્ભાદિસ્સઙ્ખ્યા વર્ષાણામ્ઽ(ગૌ.ધ.2-7) ઇતિ ગૌતમવચનાત્ ।
ગર્ભશબ્દેન યસ્મિન્ ગર્ભો વર્ધેતે, તલ્લક્ષ્યતે ।
તદષ્ટમં યેષાં જન્માદીનાં સપ્તાનાં તાનિ ગર્ભાષ્ટમાનિ વર્ષાણિ ।
તેષુ બ્રાહ્મણમુપનયીત ।
એવં યદ્યતિ જન્માદિસપ્તસ્વપ્યુપનયનં પ્રાપ્તં,તથાપિ જન્માદિષુ ત્રિષુ ચૌલાન્તૈઃ ગર્ભસંસ્કારૈરવરુદ્ધત્વાન્ન ક્રિયતે ।
ચતુર્થે ઽપિ નૈવ;કુમારસ્ય વ્રતીચરણા સામર્થ્યાત્
અતો ઽત્રોપાદેયગતા બહુત્વસઙ્ખ્યા કપિઞ્જલન્યાયેન ગર્ભાદારભ્ય ષષ્ઠસપ્તમાષ્ટમેષુ ત્રિષ્વેવાવતિષ્ઠતે, સામર્થ્યાત્ પ્રયોગભેદેન ।
નનૂત્તરત્ર ઽરાજન્યંઽઽવૈશ્યઽમિતિ વિશેષોપાદાનાદેવ ગર્ભાષ્ટમવિધિર્બ્રઅહ્મણ સ્યૈવેત્યર્થસિદ્ધત્વાત્ બ્રાહ્મણમિતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
તથોપનયનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ મકૃતત્વાદુપનયીતેત્યપિ ।
મૈવમ્;ઉપનયનં શ્રૌતમિતિ જ્ઞાપયિતુમ્ ।
ઽઅષ્ટવર્ષ બ્રાહ્મણમુપનયીતઽઇત્યેત ચ્છ્રુત્યનુકારિત્વાત્ ।
કેચિત્-ગર્ભાષ્ટમ એવ વર્ષે, ન તુ ષષ્ઠસપ્તમયોઃ તયોર્ર્ગભાષ્ટમત્વાભાવાદિતિ ।
તન્ન;બહુવચનાનર્થક્યાત્

ગર્ભૈકાદશેષુ રાજન્યં ગર્ભદ્વાદશેષુ વૈશ્યમ્ ॥ આ
વસન્તો ગ્રીષ્મશ્શરદિત્યૃતવો વર્ણાનુપૂર્વ્યેણ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.4:
ઉદગયને વસન્તનિયમઃ બ્રાહ્મણસ્ય ।
ક્ષત્રિયસ્યાપવાદો નિયમો વા ।
વૈશ્યાપવાદઃ પૂર્વપક્ષાદયસ્તુ સ્થિતા એવ ।
વર્ષાણ્યૃતનશ્ચ વિધીયન્તે ઇહ સામયાચારિકેષુ ચ ।
તત્ર સામયાચારિકેષુ વિધાનં સર્વચરણાર્થમ્ ।
ઇહ વિધાનં વર્ણનિયમાર્થમ્ ।
શાસ્ત્રાન્તરદૃષ્ટાનાં કાલાન્તરાણામિહપ્રવૃત્તિર્મા ભૂદિત્યેવં બ્રુવન્નેતત્ જ્ઞાપયતિ-ચૌલાદિષુ શાસ્ત્રાન્તરદૃષ્ટો ઽપિ કાલઃ પક્ષે ભવતીતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.4:
ઉભયત્રાપિ કપિઞ્જલન્યાયેન બહુવચનસ્ય ત્રિત્વમેવાર્થઃ

ઋતવો વસન્તાદયસ્ત્રયો બ્રાહ્મણાદિવર્ણક્રમેણોપનયનસ્ય કાલા ભવન્તિ ।
અયં ચર્તુવિધિસ્સામાનાયાવિધિપ્રાપ્તોદગયનસ્ય યથાર્હ નિયમાપવાદાર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષાદિસ્તુ ભવત્યેવ ।
ધર્મશાસ્ત્રે તુ ઽવસન્તે બ્રાહ્મણમ્ઽ(આપ.ઘ.1-1-19) ઇત્યાદિઃ ઽશિશિરે ચ વા સર્વાન્ઽઇતિ ભરદ્વાજગૃહ્યોક્તશિશિરપ્રતિષેધાર્થઃ ।
ઽગર્ભાષ્ટમેષુ બ્રાહ્મણમ્ઽઇત્યાદિસ્તુ ઽઅથ કામ્યાનિઽ(આપ.ધ.1-1-20) ઇત્યાદિ વિધાતુમનુવાદઃ

2 ઉપનયને દિગ્વપનમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયિત્વાઽશિષો વાચયિત્વા કુમારં ભોજયિત્વાનુવાકસ્ય પ્રથમેન યજુષાપઃ સંસૃજ્યોષ્ણાશ્શીતાસ્વાનીયોત્તરયા શિર ઉનત્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.5:
અથોપનયનવિધિઃ-પૂર્વેદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધમ્ ।
તતઃ શ્વોભૂતે બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તૈરાશિષો વાચયતિ-પિણ્યાહં સ્વસ્યૃદ્ધં ઇતિ ।
તતઃ કુમારં ભોજયેત્ ।
એવમન્તં પિત્રાદેઃ કર્મ ।
અથાચાર્યઃ ઉષ્ણાશ્શીતાશ્ચાપઃ સંસૃજતિ ।
અનુવાકસ્યો ત્તરસ્ય પ્રથમેન યજુષા ઽઉષ્ણેનવાયઽ; વિત્યેતેન ।
સંસૃજંશ્ચોષ્ણાશ્શીતાસ્વાનયતિ, ન શીતા ઉષ્ણાસુ ।
તતસ્તાભિરદ્ભિઃ કુમારસ્ય શિર ઉનત્તિ ક્લેદયતિ- ઉત્તરયર્ચા ઽઆપ ઉન્દન્ત્વિઽત્યેતયા ।
ઉત્તરેણ યજુષેત્યેવ સિદ્ધે અનુવાકસ્ય પ્રથમેન યજુષેત્યુક્તં સંજ્ઞાકરણાર્થમ્ ।
તેન ઉષ્ણેન વાયવુદકેનેત્યેષ ઇત્યત્રાનુવાકસ્ય ગ્રહણં ભવતિ ।
અન્યથા સંશયઃ સ્યાત્- અનુવાકો મન્ત્રા વેતિ ।
ઉષ્ણાશ્શીતાસ્વાનીયેત્યેવ સિદ્ધે સંસૃજ્યેતિવચનં સર્વાર્થત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
અત્મનશ્ચ નાપિતસ્ય ચ યા ઉન્દનાર્થાસ્તાઃ સંસૃજતિ તચ્ચાન્યેષાં વ્યક્તમ્-નાપિતં શિષ્યાત્-શીતો ષ્ણાભિરહ્ભિરબર્થ કુર્વાણો ઽક્ષણ્વન્ કુશલીકુર્વિતિ ॥
(આશ્વ.ગૃ.1-17-16)

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.5:
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વેત્યનેન યચ્છ્રાદ્ધં ધર્મશાસ્ત્રે ઽશુચીન્ મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયેત્ઽ(આપ.ધ.2-15-11) ઇતિ વિહિતં, યદેવ નાન્દીશ્રાદ્ધમભ્યુદયશ્રાદ્ધમિતિ પ્રસિદ્ધં, તદેવોચ્યતે ।
તચ્ચ સ્મૃત્યન્તરપ્રસિદ્ધવિધિના કર્તવ્યમ્ ।
તસ્ય ત્વિહ પુનઃ પાઠઃ પાઠક્રમેણાનુષ્ઠાનાર્થઃ ।
અન્યથા પદાર્થાનાં બદ્ધક્રમત્વાદ્વિવાહાદિષ્વિવાન્ત એવ સ્યાત્ ।
અશીર્વચને ઽપિ ધર્મશાસ્ત્રવિહિતે ઽયમેવ ન્યાયઃ
આશીર્વચનવિધિશ્ચ ભાષ્યોક્તઃ ।
કેચિત્-પૂર્વેદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધમ્, આચારાત્ સ્મૃત્યન્તરાચ્ચ ।
શ્વોભૂતે ચ બ્રાહ્મણાનાં ભોજનં, ભુક્તવદ્ભિરેવાશિષાં વાચનાર્થમ્ ।
સર્વકર્મણાં ચાન્તે ઽશુચીત્ મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયેત્ઽઇતિ વચનાદિતિ ।
અત્ર ચ કુમારસ્ય સ્નવભોજનાત્પ્રાક્ ઽયજ્ઞોપવીતં પરમં પવિત્રમ્ઽઇત્યાદિમન્ત્રેણ યજ્ઞોપવીતધારણમ્ ।
ઽભોજન આચમને સ્વાધ્યાયે ચ યજ્ઞોપવીતી સ્યાત્ઽઇતિ ધર્મશાસ્ત્રવચનાત્ ॥
ઽકેચિત્-સમિદાધાનાત્પ્રાગેવેતિ ઽ; ॥
કુમારભોજનં ચ વિના ક્ષારલવણાદિભિઃ ।
આદ્યન્તયોશ્ચ દ્વિરાચમનમ્ ।
કેચિત્-એવમન્તં માતાપિતરૌ કુરુતઃ, અત ઊર્ધ્વમાચાર્ય ઇતિ ॥
અનુવાકસ્ય પ્રથમેન યજુષા ઽઉષ્ણેન વાયોઽઇત્યનેન અપઃ ઉષ્ણાશ્શીતાશ્ચ સંસૃજતિ ।
સંસૃજંશ્ચો ષ્ણાશ્શીતાસ્વાનયતિ, ન તદ ત્વિનિયમેન ।
અત્ર ચાનુવાકગ્રહણં ગૃહ્યમન્ત્રાસ્સમામ્નાતા એવ ન કલ્પસૂત્રસ્થા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તત્પ્રયોજનં ચૈતે બ્રહ્મયજ્ઞાદિષ્વધ્યેતવ્યા ઇત્યુક્તમ્ ।
તતસ્તાભિરદ્ભિઃ ઽઆપ ઉન્દન્તુઽઇત્યેતયા કુમારસ્ય શિર ઉનત્તિ ।
પ્રાગરભ્ય પ્રદક્ષિણ મુપનત્તિ ક્લેદયતિ ॥
ત્રીંસ્ત્રીન્ દર્ભાનન્તર્ધાયોત્તરાભિશ્ચતસૃભિઃ પ્રતિમન્ત્રં પ્રતિદિશં પ્રવપતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.6:
પ્રવપતિ પ્રથમં વપતિ વપનં પ્રારભત ઇત્યર્થઃ ।
તેન પૂર્વ મન્ત્રવદ્વપનં કરોત્યાચાર્યઃ પશ્ચાન્નાપિત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તત્રાયં પ્રયોગઃ કુમારસ્ય શિરસિ પ્રાચ્યાં દિશિ ત્રીન્ દર્ભાનન્તર્ધાય ઽયેનાવપઽદિત્યેતયા પ્રચ્છિનત્તિ ક્ષુરેણ ।
અસાવિત્યબ્ય સ્થાને તસ્ય નામ પ્થમયા વિભક્ત્યા ગૃહ્ણાતિ ।
યથા અસાવયં યજ્ઞદત્તશર્મા ।
એવં સર્વત્રાદસઃ પ્રયોગે નામ નિર્દેષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રચ્છિદ્યા નડુહે શકૃત્પિણ્ડે યવમતિ કેશાન્ પ્રક્ષિપતિ ।
અથાપ ઉપસ્પૃશ્ય તથૈવ દક્ષિણ્યાં દિશિ ઽયેન પૂષેઽતિ ।
પ્રતીચ્યાં ઽયેન ભૂયઃઽઇતિ ।
ઉદીચ્યાં ઽયેન પૂષેઽતિ ।
અત્ર સંબુધ્યા નામગ્રહણં-તેન તે વપામિ યજ્ઞદત્તશર્મ્મન્નાયુષેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.6:
તતો ઽયેનાવપત્ઽઇત્યાદિભિશ્ચતસૃભિઃ પ્રતિમન્ત્રં પ્રતિદિશં ત્રીંસ્ત્રીન્ દર્ભાનન્તર્ધાય કેશાન્ પ્રવપતિ ।
પ્રશબ્દાત્ કુશલીકરણમપ્યાચાર્યસ્યૈવ ।
તત્ર પ્રથમે મન્ત્રે અસાવિત્યસ્ય સ્થાને વિષ્ણુશર્મેતિ કુમારસ્ય નામગ્રહણમ્ ।
ચતુર્થે તુ સમ્બુધ્દ્યા

વપન્તમુત્તરયાનુમન્ત્રયતે દક્ષિણતો માતા બ્રહ્મચારી વા ॥ આપ્ગ્સ્_10.7 ।
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.7:
એવમાર્યેણ પ્રતિદિશં પ્રવપને કૃતે નાપિતસ્તસ્ય કેશાન્ વપતિ સંસૃષ્ટાભિરેવાદ્ભિરબર્થ કુર્વાણઃ ।
તં નાપિતં વપન્તમુત્તરયર્ચા ઽયત્ ક્ષુરેણેત્યેતયા નુમન્ત્રયત આચાર્યઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.7:
દક્ષિણત ઉપવિશ્ય કુમારસ્ય માતા બ્રહ્મચરી વા કશ્ચિત્ ઽયત્ ક્ષુરેણઽઇત્યેતયા વપન્ત માચાર્યમનુમન્ત્રયતે ।
કસ્માદેવં સૂત્રચ્છેદઃ? ઉચ્યતે ।
અસ્ય કુમારસ્યાયુર્મા પ્રમોષીરિતિ મધ્યમપુરુષલિઙ્ગકે ઽનુમન્ત્રણે વપનવ્યાતૃતાચાર્યકર્તૃકત્વવિરોધાત્ ।
માતૃબ્રહ્મ ચારિવ્યતિરિક્તસ્ય પ્રકૃતસ્યાભાવાત્

3 ઉપ્તાનાં કેશાનામુદુમ્બરમૂલે નિધાનમ્ ।
આનડુહે શકૃત્પિણ્ડે યવાન્નિધાય તસ્મિન્ કેશાનુપયમ્યોત્તરયોદુમ્બરમૂલે દર્ભસ્તમ્બે વા નિદધાતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.8:
અથ કુમારસ્ય માતા બ્રહ્મચારી વા કશ્ચિત્ તસ્ય દક્ષિણત ઉપવિશ્ય કસ્મિશ્ચિત્ પાત્રે આનડુહં શકૃત્પિણ્ડં કૃત્વા યવાશ્ચ તસ્મિન્ પિણ્ડં નિધાય તસ્મિન્ કેશાનુપયચ્છતિ ઉપગૃહ્ણાતિ યથા ભૂમૌ ન પતન્તિ તથા સર્વાનુપયમ્ય તતસ્તાન્ કેશાનુદુમ્બરસ્ય વૃક્ષસ્ય મૂલે દર્ભસ્તમ્બે વા નિદધાતિ ।
ઉત્તરયર્ચા ઽઉપ્ત્વાય કેશાઽનિત્યેતયા ।
યદિ માતા તામન્તો મન્ત્રં વાચયતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.8:
ઉપનયનસ્ય પ્રકૃતત્વાન્માતા બ્રહ્મચારી વા ઽઉપ્ત્વાય કેશાન્ઽઇત્યેતયા આનડુહે શકૃત્પિણ્ડે ઇત્યાદિ યથોપદેશં કરોતિ ।
કેચિત્-આચાર્યઃ પૂર્વ વપનમારભતે ।
તતો નાપિતસ્સંસૃષ્ટાભિરેવાદ્ભિરવર્થ કુર્વન્ કેશાન્ પ્રવપતિ ।
તં ચ વપન્તમુત્તરયા આચાર્યો ઽનુમન્ત્રયતે ।
દક્ષિણતો માતેત્યુક્તાર્થમેવેતિ ।
તન્નૈતદ્વપનં નાપિતસ્સમાપયતીત્યત્ર વચનાભાવાત્, તત્કલ્પનાયાં ચાનુપત્ત્યભાવાત્ ।
પ્રશબ્દસ્ય વિપાતસ્ય પ્માણાન્તરાવગતાર્તદ્યોતકત્વાત્, ઉક્તસૂત્રભેદેન સ્વવાક્યોક્તસ્યૈવ માત્રાદેરનુમન્ત્રણકર્તૃત્વોપપત્તેશ્ચ

4 સ્નાતસ્ય કુમારસ્યાશ્મન્યાસ્થાપનમ્ ।
સ્નાતમગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે પાલાશીં સમિધમુત્તરયાઽધાપ્યોત્તરેણાગ્નિં દક્ષિણેન પદાશ્મનમાસ્થાપયત્યાતિષ્ઠેતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.9:
"સ્નાતં કુમારં શુચિવાસસંબદ્ધશિખં યજ્ઞોપવીતમાસઞ્જતિ-યજ્ઞોપવીતં પરમં પવિત્રમિતિ ।
તતસ્તં યજ્ઞોપવીતિનં દેવયજનમુદાનયતી" (બૌગૃ.2-5)તિ બૌધાયનઃ ।
તસ્ય સર્વસ્યોપલક્ષણં સ્નાતવચનમ્ ।
તતો ઽવગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યત આચાર્યઃ ।
વિવાહવદગ્ન્યુત્પત્તિઃ ।
શમ્યાઃ પરિધ્યર્થે ।
સકૃત્ પાત્રપ્રયોગઃ ।
વાસોમેખલાદીનામપિ સહ સાદનમ્ ।
તત આજ્યભાગાન્તે કુમારં પાલાશીં સમિધમાદાપયતિ ઉત્તરયર્ચા ઽઆયુર્દા દેવઽઇત્યેતયા ।
કુમારો મન્ત્રેણ સમિધમાદધાતિ ।
તમાચાર્યઃ પ્રયુઙ્ક્તે મન્ત્રં ચ વાચયતિ, યમિધં ચાધાપયતિ ।
દેવતાયા અભિધેયત્વાન્ન મન્ત્રલિઙ્ગવિરોધઃ ।
અન્યે ત્વાચાર્યસ્યૈવ મન્ત્રપ્રયોગમિચ્છન્તિ ।
આધાપ્ય સમિધ મુત્તરેણાગ્નિં અશ્માનં પ્રતિષ્ઠિતમનેના સ્થાપયતિ દક્ષિણેન પદા ઽ આતિષ્ઠેમઽમિતિ મન્ત્રેણ ।
અયં મન્ત્ર આટાર્યસ્યૈવ, કુમારસ્યાભિધેયત્વાત્ ।
તેનાચાર્યો મન્ત્રમુક્તત્વા ધત્રિણં પાદં હસ્તાભ્યાં ગૃહીત્વાશ્મનિ નિધાપયતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.9:
અથાગ્ નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
પાત્રસાદનકાલે અશ્મવાસોમેખલાજિનદણ્ડકુશકૂર્ચાશ્ચ સહૈવ સાદયતિ ।
કેચિત્-દર્વ્યાદીન્યપિ સહૈવેતિ ।
આજ્યભાગાન્તે કૃતે સ્નાતં કુમારં ઽઆયુર્દા દેવઽઇત્યેતયા પાલાશીંવ સમિધં હસ્તે ગૃહીત્વાઽદા- પયતિ ।
મન્ત્રાન્તે ચાધેહીતિ બ્રૂયાત્ ।
આધાપનમન્ત્રશ્ચાયમ્ ।
કેચિત્-આધાનમનત્રં વાચયીતાચાર્ય ઇતિ ।
તેષાં ઽજરસે નયેમમ્ઽઇતિ મન્ત્રાલિઙ્ગવિરોધઃ ।
અથાધાપનાર્થે મન્ત્રે અશ્માસ્થાપનમન્ત્રવત્ કુમારાભિધાનાર્થમુચ્ચારણં સ્યાત્, ન દેવતાભિધાનાર્યમ્;સકૃદુચ્ચરિતસ્યોભયાભિધાનાશક્તિરિતિ ચેત્, ન;ઽઘૃતપૃષ્ટો અગ્નેઽઇતીહ દેવતાયા એવાભિધેયત્વાત્ ।
અત એવોક્તં ઽમન્ત્રમુક્ત્વાઽધેહિ જુહુધીતિ બ્રૂયાત્ઽઇતિ ।
શેષં વ્યક્તમ્

5 કુમારસ્ય વાસઃ પરિધાપનમ્ ।
વાસઃસદ્યઃકૃત્તોતમુત્તરાભ્યામભિમન્ત્ર્યોત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ પરિધાપ્ય પરિહિતમુત્તરયાનુમન્ત્રયતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.10:
એકસ્મિન્નેવાહનિ તન્તુક્રિયા વયનાક્રિયા ચ યસ્ય તત્ સદ્યઃકૃત્તોતં ।
એવં ભૂતં વાસ ઉત્તરાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં ઽરેવતીસ્ત્વેઽત્યેતાભ્યાં અભિમન્ત્રયેત ।
તતસ્ત દુત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ ઽયા અકૃન્તઽન્નિત્યેતાભિઃ પરિધાપયતિ ।
આચાર્યસ્યૈવ મન્ત્રાઃ ।
વચનાદેકમિતિ તિસૃણામન્તે પરિધાપનમ્ ।
તતઃ તં પરિહિતવન્તં કુમારં આચાર્યઃ ઉત્તરયા ઽ પરીદં વાસઽઇત્યેતયાઅનુમન્ત્રયતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.10:
વાસઃ યચ્છાણ્યાદિ ધર્મશાસ્ત્રે વિહિતં તત્ સદ્યઃકૃત્તોતં સદ્ય એવ છિન્નોતં, નાન્યસ્મિન્નહનિ પ્રસસ્તે ઽપિ ।
કેચિત્-એકસ્મિન્ને વાહનિ તન્તુક્રિયા વયનક્રિયા ચ યસ્ય, તત્ સદ્યઃકૃત્તોતમિતિ ।
એવંભૂતં ઽરેવતીસ્ત્વાઽઇતિ દ્વાભ્યામભિમન્ત્ર્ય ઽયા અકૃન્તન્ઽઇત્યેતાભિસ્તિસૃભિઃ પ્ અરિધાપ્ય પરિહિતં કુમારં ઽપરીદં વાસઃઽઇત્યનયા નુમન્ત્રયતે

6 મૌઞ્જ્યજિનધારણમ્ ।
મૌઞ્જીં મેખલાં ત્રિવૃતાં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમુત્તરાભ્યાં પરિવીયાજિનમુત્તરમુત્તરયા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.11:
અથ મેખલા મુત્તરાભ્યામૃગ્ભ્યાં ઽઇયં દુરુક્તાઽદિત્યેતાભ્યાં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિવ્યયતિ કુમારમ્ ।
સ્વયમેવ મન્ત્રમુક્ત્વા તં વાચયત્યાચાર્યઃ ।
મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ત્રિવૃત્ મેખલા મૌઞ્જી મુઞ્જતૃણૈઃ કલ્પિતા ।
ત્રિવૃત્ ત્રિગુણા ।
ત્રિવૃતામિતિ છાન્દસો દીર્ઘપાઠઃ ।
તતો ઽ જિનમુત્તરં વાસ- કરોતિ ઉત્તરયર્ચા ।
મિત્રસ્ય ચક્ષુરિત્યેતયા સ્વયમેવ મન્ત્રમુક્ત્વા ।
સામયાચારિકેષુ વર્ણવિશિષ્ટા મેખલાવિશેષા શ્ચોદિતાઃ ।
ઇદં તુ સર્વવર્ણાનાં મૌઞ્જીપ્રાપ્ત્યર્થ વચનમ્ ।
અજિનવિશેષાસ્તુ સામયાચીરિકા ઇહાપિ પ્રત્યેતવ્યાઃ ઽકૃષ્ણં બ્રાહ્મણસ્યેઽત્યાદયઃ
આપ્ગ્સ્-તાત્_10.11:
મૌઞ્જીં મુઞ્જૈઃ કલ્પિતામ્ ।
ત્રિવૃતાં ત્રિવૃતમ્ ।
દીર્ઘશ્છાન્દસઃ ।
મેખલાં ઽ ઇયં દુરુક્તાત્ઽ ઇત્યે તાભ્યાં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિવ્યયતિ ।
ત્રિવૃતામિતિ ચ ઽશક્તિવિષયે દક્ષિણાવૃત્તાનામ્ ।
જ્યા રાજન્યસ્યઽ(આપ.ધ.1-2-33,34) ઇત્યાદીનાં પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
અજિનં ઽકૃષ્ણં બ્રાહ્મણસ્યઽ(આપ.ધ.1-3-3) ઇત્યાદિ ધર્મશાસ્ત્રે વિહિતમુત્તરં વાસઃ કરોતિ ઽમિત્રસ્ય ચક્ષુઃઽઇત્યેતયા

7 કુમારસ્ય દેવતાભ્યઃ પરિદાનમ્, ઉપનયનઞ્ચ ।
ઉત્તરેણાગ્નિં દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તેષ્વેનમુત્તરયાવસ્થાપ્યોદકાઞ્જલિમસ્મા અઞ્જલાવાનીયોત્તરયા ત્રિઃ પ્રોક્ષ્યોત્તરૈર્દક્ષિણે હસ્તે ગૃહીત્વોત્તરૈર્દેવતાભ્યઃ પરીદાયોત્તરેણ યજુષોપનીય ઽસુપ્રજાઽઇતિ દક્ષિણે કર્ણે જપતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_10.12:
અથાચાર્યઃ ઉત્તરેણાગ્નિં દર્ભાર્ન્ત્સસ્તીર્ય તેષ્વેનં કુમારં ઉત્તરયા ઽઆગન્ત્રા સમગન્મહીઽત્યેતયાવસ્થાપયતિ ।
કુમારસ્ય મન્ત્રઃ આચાર્યો વાચયતિ ।
અવસ્થાપ્ય સ્વયં પશ્ચાત્ ભૂમાવવસ્થાય સ્વમઞ્જલિમુદકેન પૂરયિત્વા તમ્જલિમસ્મૈ કુમારાય પ્રતિમુખં દર્ભેષ્વવસ્થિતાય પ્રોક્ષણાર્થમાનયતિ તસ્યાઞ્જલૌ ।
અસ્મા ઇતિ ચતુર્થીનિર્દેશાત્ કુમારાર્થો ઽયમુદકાઞ્જલિઃ ।
તેન પ્રોક્ષણસ્ય કુમારઃ કર્તા ભવતિ ।
આનીય તતઃ પ્રોક્ષણં પ્રયોજયત્યા ચાર્યઃ ।
ઉ ત્તરયર્ચા ઽસમુદ્રાદૂર્મિઽરિત્યેતયા ।
કુમારસ્ય મન્ત્રઃ ।
આચાર્યો વાચયતિ ।
ઽ(ત્રિઃ પ્રોક્ષયતિ ।
સકૃત્ મન્ત્રેણ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
સવ્યેન ધારણમુદકસ્ય, દક્ષિણેન પ્રોક્ષ્ણમ્ ।
પ્રોક્ષ્યેત્યત્ર ણિચો લોપો દ્રષ્ટવ્યંઃ) અથ કુમારસ્ય હસ્તં ગૃહ્ણાતિ ઉત્તરૌર્દશભિર્મન્ત્રૌઃ ઽ અગ્નિષ્ટે હસ્તમગ્રમીઽદિત્યાદિભિઃ ।
પ્રતિમન્ત્રં ગ્રહણાવૃત્તિઃ ।
તત ઉત્તરૈ રેકાદશભિઃ ઽઅગ્નયે ત્વા પરિદદામીઽત્યાદિભિઃ તં દેવતાભ્યઃ પરિદદાતિ ।
સર્વેષ્વસૌશબ્દેષુ નામગ્રહણં સંબુધ્યા ।
પરિદાય તમુત્તરેણ યજુષા ઽદેવસ્ય ત્વા સવિતુઃઽ ઇ ત્યેતેનૌપનયતે વિદ્યાનુષ્ઠાનાર્થ આચાર્યઃ સ્વકુલં પ્રાપયતીત્યર્થઃ ।
યજુરુચ્ચારણમેવ તત્ર વ્યાપારઃ, નાન્યઃ કશ્ચિત્ ।
નામગ્રહણં ચ સંબુધ્યા ।
કેચિત્-અસાવિત્યન્તોદાતસ્ય પાઠાત્ આચાર્યસ્ય નામ પ્રથમયા નિર્દેશ્યં મન્યન્તે ।
એતત્સમ્બન્ધાત્ સમસ્તમેવ કર્મોપનયનં, યથા પશુબન્ધ ઇતિ ।
ઉપનીય સુપ્રજા ઇતિ દક્ષિણે કર્ણે જપતિ ઽસુપોષઃ પોષૈઽરિત્યેવમન્તો જપઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_10.12:
ઉત્તરયા ઽઆગન્ત્રા સમગન્મહિઽઇત્યેતયા ।
અસ્મા ઇતિ ચતુર્થી ષષ્ષઠ્યર્થે ।
ઉત્તરયા ઽસમુદ્રાદૂર્મિઃઽઇત્યેતયા ત્રિઃ પ્રોક્ષતિ ।
સકૃન્મન્ત્રેણ, દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
ઉત્તરૈઃ ઽઅગ્નિષ્ટે હસ્તમગ્રભીત્ઽઇત્યાદિભિર્દશભિર્મન્ત્રૈઃ ।
સર્વેષાં ચાન્તે સકૃદ્ધસ્તગ્રહણમ્ ।
ઉત્તરાઃ ઽ અગ્નયેત્વા પરિદદામિઽઇત્યેકાદશભિઃ પ્રતિમન્ત્રં દેવતાભ્યો મન્6લિઙ્ગપ્રતીતાભ્યઃ પરિદદાતિ રક્ષણાર્થમ્ ।
તતશ્ચ યદિ સકૃત્પરિદાનં સ્યાત્ તદા વિધ્યપરાધાત્ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં હોતવ્યમ્ ।
અસૌશબ્દેષુ ચ સર્વેષુ સમ્બુદ્ધ્યા નામગ્રહણમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽદેવસ્ય ત્વા સવિતુઃઽઇત્યનેન ઉપનયતે આત્મનસ્સમીપં નયતિ ।
નામગ્રહણં ચ સમ્બુદ્ધ્યૈવ ।
કેચિત્ કુમારસ્સ્વાઞ્જલાવાચાર્યેણાનીતમુદકં સવ્યે હસ્તે ધારયન્, દક્ષિણેન હસ્તેનાત્માનં ત્રિઃ પ્રોક્ષતિ ।
આચાર્યસ્તુ પ્રોક્ષયતિ ।
ણિચશ્ચ લોપો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
હસ્તગ્રહણં ચ પ્રતિમન્6મિત્યનેકકલ્પનાસાપેક્ષં વ્યાચક્ષતે