Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 20

20.2

ĀpGs-Tāt_7.2:
sthālīpākārtha vrīhyādikam /
'sāvahanti'iti vaktavye 'patnyavahanti'ityādhikākṣarāt patnyavaghātameva kuryāt, na tu śrapaṇādikamapi /
tadādikaṃ vara eva /
kecit- patnītyārambhādavahananaṃ patnīkarmaiva, na tu yajamānakarma /
yajamānakarmatve hi sahādhikāre pārvaṇādau patyuravahananaṃ syāt, tasya tatra yajamānatvāt /
ata eva pārvaṇādau nānvārambhaḥ;patnyavahantītivat patnyāmanvārabdhāyāmityavacanāditi /
maivam;vadhvekādhikārasyaiva nirastatvāt

20.3

31 sthālīpākahomaḥ, tasyāvadānasaṃkhyā /
śrapayitvāmighārya pracīnamudīcīnaṃ vodvāsya pratiṣṭhitamabhighāryāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabdhāyāṃ sthālīpākājjahoti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.3:
tatastānavahatāṃstriṣphalīkṛtān prakṣālya śrapayati varaḥ /
agrerupasamādhānādivacanaṃ tantravidhānārtha kālavidhānārtha ca pratiṣṭhatābhighāraṇānte kathaṃ tantraṃ pratipadyeta, na prāgiti /
tenābhighāraṇamasaṃskṛtenājyena bhavati /
atrāpi sakṛdeva pātraprayogaḥ /
tathā śamyāḥ
vivāhaśeṣatvādasya /
netyanye

20.4

ājyabhāgāntavacanaṃ anvārambhakālopadeśārtham /
sthālīpākādityanarthakam, tasya homārthatvāt /
na ca vācyaṃ brāhmaṇabhojanārtha sthālīpāko, homastvājyādeva prāpnotīti /
yāgavidhānāt devatāvidhānācca /
evaṃ tarhi śailīyamācāryasya-yatrobhayaṃ havirbhavatyājya ñcauṣadhayaśca tatra pradhānāhutiviśeṣaṇaṃ karoti sthālīpākādannādapūpādājyāhutiruti /
tena yatra viśeṣaṇaṃ nāsti tatraikameva haviriti siddhaṃ bhavati /
tenāgrayaṇe
ājyasyābhāvaḥ /
tataśca sakṛdupaghātapakṣa eva tatra bhavati, ājyābhāvenopastaraṇābhighāraṇayorasambhavāt /
vivāhe ca 'yathā sthānamupaviśye'tyatra ājyāhutiriti viśeṣaṇābhāvādājyameva tatra dharmavaddhāviḥ, lājāstvadharmakā iti siddham

20.3

ĀpGs-Tāt_7.3:
udvāsya saukaryādapareṇāgniṃ pratiṣṭhāpya /
pratiṣṭhitamabhighārayati /
oṣadhihaviṣko 'pyatra tantravidhānaṃ kramārthamityuktameva /
'ājyabhāgānte 'nvārabdhāyām'; /
upastaraṇaprabhṛtyanvārambhaḥ pradhānahomāntam

20.5

sakṛdupastaraṇābhighāraṇe dviravadānam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.4:
anena pauroḍāśiko 'vadānakalpa iha pradarśito vijñeyaḥ /
'tasmādaṅguṣṭhaparvamātra'(āpa.śrauya2-18-9) mityādyapi bhavati /
pañcāvattañcapañcāvattinām /
pratyabhighāraṇaṃ ca haviṣaḥ lājāvadānavat /
upastīrya dviravadāya dvirabhighārayatīti vaktavye sakṛdvacanamupastaraṇābhighāraṇayoścaturavattasaṃpādanārthatāṃ jñāpayitum /
tena caturavattābhāve upastaraṇābhighāraṇayorapyabhāvaḥ /
yathā 'sakṛdupahatya juhuyāt'(āpa.gṛ. 7-7)"dadhna evāñjaline"(āpa.gṛ.22-10) /
tyādau

20.4

ĀpGs-Tāt_7.4:
homadarvyā sruveṇa darvyantareṇa vā sakṛdupastaraṇaṃ kāryam /
tataścarordviravadānam /
trirjamadagnīnām, sakṛccābhighāraṇam /
tataḥ sviṣṭakṛdartha caroḥ pratyabhighāraṇam /
asyaiṣṭikāvadānavidhipradarśanārthatvādācārācca

20.6

devatāmāha--
32 tasya devatāvidhānam /
agnirdevatā svāhākārapradānaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.5:
pradhānadvitvāduttaravivakṣayā siddhānuvādo 'yam /
agnireva devatā pūrvasya homasya yeyamāgneyeneti vihitā /
uttarasyānyā vidhīyata iti

20.7

svāhākāreṇa pradānaṃ prakṣepo yasmin sa- svāhākārapradānaḥ /
sthālīpākasya homaḥ /
aviśeṣāt pūrvaścottaraśca /
tatra svāhākārasaṃyogāddevatāśabdaścaturthyanto bhavati -agneye svāhā, agnaye sviṣṭakṛte svāheti /
'juhoticodanaḥ svāhākārapradānaḥ'(āpa.pa.3-4)
ityeva siddhe vacanamidaṃ kalpāntareṣu keṣucit mantreṇa pradānañcodita"mamuṣmai svāheti juhuyāt, ṛcā vā taddevataye"ti 'puronuvākyāmanūcya yājyayā juhuyā'diti ca tatpratiṣedhārtham /
evamapi 'sthālīpākājjuhotyagnaye svāhetyeva vaktavyaṃ'sviṣṭakṛti ca sviṣṭakṛte svāheti /
idaṃ tu vacanaṃ pārvaṇātidiṣṭeṣu yathopadeśaṃ devatā ityatra mantrapratiṣedhārtham /
tena 'paurṇamāsyāṃ paurṇamāsī'(āpa.gṛ.7-28) ityevamādiṣu yatra sthālīpākasya devataiva codyate tatra devatāśabdenaiva homaḥ, na taddaivatyena mantreṇeti siddham

20.5

ĀpGs-Tāt_7.5:
agnirdevateti vihitāgniviśeṣaṇārthamayaṃ paribhāṣektānuvādaḥ /
kathaṃ viśeṣyate?iti cet, so 'gnissvāhākārapradānaśceddevatā, svāhākātayogyayā caturthyā vibhaktyā yuktaścedityarthaḥ /
nanva nvārabdhāyāmagnaye juhotī'ti vaktavye kimarthamadhikākṣaraṃ 'agnirdevatā svāhākārapradānaḥ'ityupadiśyateūucyate-śabdo devatā, nārtaḥ artho 'pi yāge coditacaturthyantasvavācakasabdenaivopakaroti, arthasyoddeṣṭumaśakyatvāt;upākārāntarasya ca durnirūpatvāditi mīmāṃsakamatamiha nābhimatam;arta eva devateti svamatajñāpanārtham /
kathamiti cet ?karmaṇi prayogānarhasya prathamāntasyāgniśabdasya prayogāt /
nanvartasya devatātve satyapyukāraśśabdenaiveti nānuṣṭhāne viśeṣaḥ /
maivam;na kevalaṃ caturthyantaśabdoccāraṇamevānuṣṭheyam, kintvarthasya dhyānamapīti /
atra tu jñātakaṃ 'āgneyā iti tu sthitiḥ'(niru.8-3-7)
ityādi niruktakāravacanam //
kecit- kalpāntareṣu 'amuṣmai svāheti juhuyāt ṛcā vā taddaivatyayā'iti vikalpaḥ coditaḥ /
sa mābhūdasmākam /
pārvaṇeṣu tadvikāreṣu ca 'amuṣmai svāhā'ityeva juhuyādityevamarthamiti

20.8

33 tatra sakṛdupaghātapakṣaḥ /
api vā sakṛdupahatya juhuyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.6:
yayā darvyā homastayaiva sakṛdupahatya juhuyāt /
atra pakṣe upastaraṇābhighāraṇayopyabhāva iti siddham /
kecit kurvanti /
juhuyāditi vacanaṃ sviṣṭakṛtyapi prāpyatyartham

20.6

ĀpGs-Tāt_7.6:
athavā darvyā sakṛt sthālīpākādgṛhītvā juhuyāt, na tu pūrvavaccaturavattaṃ pañcāvattaṃ vā apūrvatvāddarvihomānām

20.9

agnissviṣṭakṛt dvitīyaḥ // ĀpGs_7.7 /
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.7:
agniḥ sviṣṭakṛddvitīyo bhavati devatātvena /
dvitīyavacanaṃ pūrveṇa tulyadharmatvajñāpanārtham /
tena 'yathopadeśaṃ pradhānāhutīrityādau sviṣṭakṛto 'pi grahaṇaṃ bhavati /
tathā 'sakṛdupahatya juhuyāt''svāhākārapradāna'ityetayośca pravṛttiḥ

20.7

ĀpGs-Tāt_7.7:
devateti śeṣaḥ /
sthālīpākaśeṣāt dvitīyo homaḥ kartavyaḥ /
tasmin agnissviṣṭakṛddevateteyarthaḥ /
arthasiddhe 'pi dvitīye 'dvitīya'; iti grahaṇe prayojanaṃ 'sadasaspatirdvitīyaḥ '(āpa.gṛ.8-2) ityatra vakṣyate /
kecit- pūrvahomena tulyadharmatvajñāpanam /
tathā ca sati 'yathopadeśaṃ pradhānāhutīḥ'ityatra sviṣṭakṛtamapi hutvā jayādītyevamādi bhavediti

20.10

asya tvavadānavidhimāha-
34 tatra upastaraṇādividhānam /
sakṛdupastaraṇāvadāne dvirabhighāraṇam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.8:
atrāpi paugojāśikasviṣṭakṛto 'vadānakalpaḥ pradarśito vijñeyaḥ /
"tena dviḥ pañcāvattinaḥ uttaramuttaraṃ jyāyāṃsam, na haviḥ pratyabhidhārayatī'(āpa.śrau.2-21-3,4,5) ti viśeṣāḥ ihāpi draṣṭavyaḥ

20.8

ĀpGs-Tāt_7.8:
sakṛdupastaraṇamavadānaṃ ca dvirabhighāraṇaṃ ca kāryam /
jamadagnīnāṃ tu dviravadānam /
avadānaṃ daivatājjyāyaḥ /
nāpi haviḥ pratyabhighāraṇam;aiṣṭikasauviṣṭakṛtāvadānavidhipradarśanārthatvāt, ācārācca

20.11

madhyāt pūrvasyāvadānam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.9:
pūrvasya pradhānahomasyetyarthaḥ /
upaghātapakṣārtha vacanam /
caturavattapakṣe tu paurojāśikatvāt siddham, nanu tatrāpi"pūrvār dhādvitīyaṃ paścārdhāt tṛtīya"mityetayordeśaviśeṣayoḥ pratiṣedhārtha syāt /
yadyevaṃ uttaravattarasyoti sviṣṭakṛti nārabdhavyaṃ, viśeṣābhāvāt /
tasmāt caturavattapakṣe pauroḍāśika eva vidhiḥ /
idaṃ tu vacanamupaghātapakṣārtham

20.9

ĀpGs-Tāt_7.9:
haviṣo madhyāt pūrvasya daivatasyāvadānaṃ kāryam /
upaghātapakṣārtha evāyamārambha- /
caturavattapakṣe tvaiṣṭikavidhipradarśanabalānmadhyādaṅiguṣṭhaparvamātrāvadānam /
'tirachṭīnamavadyati pūrvārdhāddvitīyamanūcīnaṃ catiravattinaḥ paścārdhāttṛtīyaṃ pañcāvattinaḥ'; (āpa.śrau.2-18-9) ityavadānasthānasiddheḥ etenopaghātapakṣe catiravattadharma upastaraṇādirna pravartate iti darśayati

20.12

madhye homaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.10:
āghārasambhedo madhyam /
atrāpi paugoḍāśika eva homadeśo darśito vijñeyaḥ /
tenāhutīnāmanekatve 'pūrvā pūrvā saṃhitāmi'(āpa.śrau.2-19-9) tyevamādayo viśeṣā ihāpi bhavanti

20.10

ĀpGs-Tāt_7.10:
homaḥ prakṣepaḥ /
daivatasya agne rmadhye āghārasamphede /
pradhānāhutibahutve 'pūrvā pūrvā sāṃhitām'(āpa.śrau.2-19-9) iti ca bhavati /
ayaṃ tūbhayapakṣārthaḥ

20.13

uttarārdhāduttarasya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.11:
ayamapyupaghātapakṣārtha ārambhaḥ

20.11

ĀpGs-Tāt_7.11:
uttarārdhāddhaviṣa uttarasya sviṣṭakṛta avadānaṃ kāryam /
ayamapi pūrvavadupaghātapakṣārtha eva

20.14

uttarārdhapūrvārdhe homaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.12:
atrāpi pauroḍāśikasya sviṣṭakṛto dharmo vijñeyaḥ /
tenāḥ 'saṃsaktāmitarābhi'(āpa.śrau.2-21-6)riti viśeṣa ihāpi bhavati /
homagrahaṇe āśriyamāṇe uttarārdhapūrvārdha ityasya lepayoḥ prastaravadittyuttareṇāpi sambandhassambhāvyeta

20.12

ĀpGs-Tāt_7.12:
tasya sviṣṭakṛto homo 'gneruttarārdhapūrvārdhe /
asyāpi pradarśanārthatvāt 'asaṃsaktāmitarābhirāhutibhiḥ'(āpa.śrau.2-21)-6) ityapi bhavati

20.15

homopastaraṇādyarthadarvīdvapalepayoḥ pātraprayogārtha saṃstīrṇasya ca varhiṣaḥ pratipattimāha--
lepayoḥ prastaravat tūṣṇīṃ barhi raṅtvā (ktvā) gnau praharati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.13:
yasmin barhiṣi pratiṣṭhitaṃ havirājyaṃ ca tasmāt kiñcidupādāya tadvarhirannasya cājyasya ca yau lepau tayoḥ prastarava ttūṣṇīmaṅtvā
prastaravadeva tūṣṇāmagnau praharati /
ata eva pratipattividhānādapareṇāgniṃ barhiṣaḥ staraṇaṃ bhavati /
haviṣaśca tatrāsādanam /
kalpāntare ca spaṣṭametat /
śṛtānihavīṃṣyabhidhārya udagudāvāsya barhiṣyāsādyeti /
kecidagniparistaraṇādañjanaṃ manyante /
prastaravaditi vacanāt triṣu sthāneṣvañjanaṃ bhavati /
tatra caturavattapakṣe yayā homāḥ tasyāmagrasya, yayopastaraṇābhighāraṇe tasyāṃ madhyasya, ājyasthālyāṃ mūlasya cāñjanaṃ bhavati /
upaghātapakṣe tūpastaraṇāṃbhighāraṇārthāyā darvyā abhāvādājyasthālyāṃ madhyasya mūlasya carusthālyām /
aktasya tṛṇamapādāyetyetadapi bhavati /
tathā yayā homastasyāṃ pratiṣṭhāpanaṃ ca āgnīdhrakarma ca svayameva karoti

20.16

ĀpGs-Tāt_7.13:
lepayoḥ darvīdvayalagnayoḥ pātrāsādanārtha saṃstīrṇa barhiḥ prastaravattūṣṇī maṅktvā tadvadevāgnau praharati /
idamapi pradarśanārtham /
tenāñjanādisaṃsrāvāntaṃ śrautavattūṣṇīṃ karoti /
nanu-prastaravaditīhānupapannam /
barhiṣo 'gramadhyamūlānāṃ dvayordarvyoḥ prastaravadañjanāsambhavāt /
ucyate-homadarvyāmagramanaktiḥ, itarasyāṃ madhyamūleḥ 'anyāllopau vivṛddhirvā'(āpa.pa.4.13) iti vacanām /
eva trirdvivī /
'aśāparam'iti pakṣe sakṛdevopastaraṇādyarthāyāṃ mūlaṃ, homārthāyāṃ madhyāgre /
anye tu ājyasthālīṃ dhruvāsthāne pakṣatraye 'pi kurvanti, añjanasyopayuktapātralepapratipattyarthatvāt 'iḍāntaṃ vā'havanīye śaṃyvantaṃ gārhapatye'; (āpa.śrau.3-14-6) iti pakṣe 'ājyasthālyāṃ mūlam'(āpa.śrau.3-14-7) iti darśanācca /
iha tu pakṣe lepayoriti dvivacanamājyauṣadhalepābhiprāyam, na tu pūrvavadāghāradvitvābhiprāyam //
kecit-kalpāntarādapareṇāgniṃ yasmin barhiṣi havirājyaṃ ca pratiṣṭhitaṃ tasmādvā, paristaraṇādvā kiñcidupādāyāñjanamiti /
tanna; kalpāntaroktabarhiḥ pratiṣṭhāpanopasaṃhārasya pākṣikatvena nityadvaddhakramamapi pariṣecanaṃ na nivartate, agnayaṅgatvādityāha--
siddhamuttaraṃ pariṣecanam // Ā
(ānā) uttaraṃ tantraṃ jayādi yathāsiddhamatrāpi kartavyamityarthaḥ /
kathaṃ ca siddham?upajuhotītivacanāt /
pradhānahomānantaraṃ tenopahomānāmupariṣṭādvarhiṣo 'nupraharaṇaṃ bhavati /
anyathā pradhānahomānantaramupadeśādupahomānāṃ purastādanupraharaṇaṃ syāt

20.17

atra kṛtvetyadhyāhartavyam /
pariṣecanaṃ kṛtvā pariṣecanāntaṃ kṛtvetyarthaḥ /
kimarthamidam ?pariṣecanānte brāhmaṇabhojanādyeva karma pratipādyeta nānyadityevamartham /
anye tu siddhamuttaraṃ pariṣecanamitye kameva yogaṃ paṭhanto vyācakṣate /
teneha sthālīpāke pradhānahomānantaraṃ tantraśeṣasya prāptasya parṣecanameva siddhamanyadasiddhamiti /
tenopahomānamiha lopaścodyata iti /
teṣāmuttaramiti vyartham

20.14

ĀpGs-Tāt_7.14:
spaṣṭemetat /
tataḥ praṇītāvimoko 'pi /
kecit- siddhamuttaramiti padadvayamekaṃ vākyam /
siddhamāvikṛtam /
uttaraṃtantraśeṣaṃ jayādi /
etāccehotkṛṣya padhitamapi 'yathopadeśaṃ pradhānādutīrhutvā jayābhyātānān'(āpa.gṛ.2-7) iti śrautakramasya balīyastvāt pradhānatulyadharmakasviṣṭakṛto 'nantarameva /
tathā 'pariṣecanam'ityapyānantaryavidhyartham /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā brāhmaṇabhojanameveti /
tanna; siddhamuttaraṃ pariṣecanamiti pratītābhyarhitasāmānādhikaraṇyānvayabādhena mahādoṣavākyabhedakalpanāpekṣatvāt /
tathā vacanābhāvādiha jayādyeva nāsti, dūre kramabalābalakathā /
tathā 'pariṣecanam'ityasyāpi siddhamuttaramityetadanvayanirākāṅkṣatvāt kṛtvetyadhyāhāro nirbījaḥ /
ānantarya tu pāṭhaprāptaṃ na vidheyameva /
tasmādvaraṃ yathoktaśaṅkānivṛtyarthamevedaṃ sūtramiti

20.18

35 sthālīpākaśeṣāt brāhmaṇabhojanam /
tena sarpiṣmatā brāhmaṇaṃ bhojayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.15:
sarpiṣmateti vacanamatiśayārthamabhighāraṇena prāgapi sarpiṣmatvāt /
laukikena sarpiṣā prabhūtenopasicyetyarthaḥ /
yo dakṣiṇata āste sa iha brāhmaṇaḥ taṃ bhojayet vadhūrvaro vā

20.15

ĀpGs-Tāt_7.15:
tena haviśśeṣeṇa /
sarpiṣmatā prabhūtasaukikājyopasiktena /
brāhmaṇaṃ dakṣiṇato darbheṣu niṣāditaṃ bhojayet tasyeha prakṛtatvāt /
iha tu sarpiṣmateti matuvatiśayārtaḥ /
bhojayediti balācca(vacanāt) homabrāhmaṇabhojanāyālaṃ ca ru kāryaḥ

20.19

36 sthālīpākadakṣiṇādānam /
yo 'syāpacitastasmā ṛṣabhaṃ dadāti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.16:
asya varasya yo 'pacitaḥ pūjyaḥ ācāryaḥ, tasmai ṛṣabhaṃ sthālīpākasya dakṣiṇāṃ dadati vadhūḥ /
svakulādānīyartvije varāya dātavyā satī dakṣiṇā jāyāpatyoḥ anyonyadānapratigrahābhāvāt tadācāryāya codyate /
tenāsau pariktīto bhavati /
dṛśyate cāyaṃ nyāyo dharmaśāstre-"na pitā yājayet putraṃ na putraḥ pitṛyājanam"ityādyuktvā ''cāryāya dakṣiṇāṃ dadyurutu

20.16

ĀpGs-Tāt_7.16:
nanvidaṃ sūtramayuktamiva pratibhāti /
'yo 'syāpacitastamitarayā'(āpa.gṛ.3-9) iti vadvarādanyasya dānakartṛtvapratīteḥ, iha cānyasyābhāvāt /
yadyapi patnī vidyate, tathāpi tasyā bharturapi pravāse sahādhikāreṣu karmasu madhyaga dhanatyāge 'numatidvāreṇāva kartṛtvābhyupagamāt /
atha atra 'enāṃ yājayati'iti vacanādvadhūryajamānā /
sā strīdhanādvarasyāpacitāya dadāti /
tena ca ṛtvigbhūto vara ānato bhavati /
na ca varāyaiva dānam, jāyāpakatyoranyonyadānādyabhāvādityucyate, naiva tat;vadhvekādhikāre hyasyobhayato vivāhāṅgasandaṣṭatvena pratipannavivāhāṅgatvabādhaḥ /
adhikārasādhyabhedena śāstratadarthayorbhedāt /
atha ubhayādhikāravivāhasidhyarthameva vadhūranena pradhānakarmaṇāpi yāgena saṃskriyate, tarhi vadhvekādhikāramityuktimātramiti vṛthā strīdhanavyayaḥ /
tasmāt śūtraṃ yathopapannaṃ syāt tathā vyākhyeyam /
ĀpGs-Tāt_7.16:
atrocyate-evaṃ tarhyadhyāhāreṇa vā vipariṇāmena vā vyākhyāyate /
yo 'syātmane 'pacitaḥ pūjyaḥ tasmā ṛṣabhaṃ dadāti /
yadvā ye 'sya śthālīpākayāgasya karturapacitastasmā etadyāgakartā ṛṣabhaṃ dadāti, na tu sthālīpākayāgāntarāṇāṃ kartā;teṣāmapūrvatvāt /
athavā-asyeti ṣaṣṭhyā ayamiti vipariṇāmaḥ /
yo 'yaṃ loke vidyābhijanādisampattyā apacitaḥ tasmā ayametatsthālīpākakartā ṛṣabhaṃ dadāti /
sarvathā tvetadvikṛtiṣvapi sthālīpākāntareṣu ṛṣabhadānaṃ nāstyeva

20.20

37 pārvaṇasthālīpākaḥ /
evamata ūrdhva dakṣiṇāvarjamupoṣitābhyāṃ parvasu kāryaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.17:
ataḥ sthālīpākā dūrdhva dakṣiṇāṃ varjayitvā upoṣitābhyāṃ 'parvasu cobhayorupavāsa,(āpa.dha.2-1-4) ityanena prakāreṇa kṛtopavāsābhyāṃ gṛhamedhibhyāṃ parvasu paurṇamāsīṣu cāmāvāsyāsu ca evamevāgneyasthālīpākakalpena sthālīpākaḥ kāryaḥ /
kalpātideśo 'yam-parvasu sthālīpākaḥ kāryaḥ, tasya ca"āgneyena sthālīpākena yājayatī"tyevamādiḥ tasmā ṛṣabhaṃ dadātī'tyevamanātaḥ kalpa ityarthaḥ /
atropoṣitābhyā'miti dvivacananirdeśādubhāvapyadhikāriṇau tatra tu patnyeva /
dakṣiṇā ceha nāstītyetāvān viśeṣaḥ /
tatra pārvaṇe vivāhanimittā viśeṣāḥ sakṛtpātrāṇi śamyā ityādayo na kartavyāḥ /
anvārambho 'pi na kartavyaḥ, yajamānakarmatvāt /
atra cobhayoryajamānatvāt /
astu tarhyanyo yājayitā, anvārambhaścobhayoḥ /
tadapi na, jñāpakāt /
yadayaṃ hṛdayasaṃsargānvārambhaṃ vidadhāti tat
jñāpayati na pārvaṇādiṣvanvārambho bhavatīti /
anyathā pārvaṇātideśādevānvārambhaḥ siddhassyāt /
pāṇigrahaṇādadhi gṛhamedhinorvratam'ityādau sāṅgaṃ vivādṛkarma vivakṣitam /
tena saṃveśanānte vivāhikarmaṇi niṣṭhite pañcamahāyajñādīnāṃ gṛhasthadharmāṇāṃ pravṛttiḥ /
pārvaṇasthatvasya prāgapi saṃveśanāt syāt /
pākādūrdhva parvaprāptau pravṛtetirbhavati /
tadarthamāha- ata ūrdhvamiti /
tasya ca paurṇamāsyāmupakramo nāmāvāsyāyām /
śrautayostathā darśanāt /
tatsthānāpannatvāccānayoḥ /
chandogāścāmananti -amāvāsyā cet pūrvamāpadyate paurṇamāseneṣṭvātha tat kuryāt /
akṛtvā paurṇamāsīmākāṅkṣodityeke'(khā.ga.2-1-2) iti /
'parvasu cobhayorupavāsa'ityeva siddhe upoṣitābhyāmiti vacanamasmin karmaṇi
ubhayoravyādhikārapradarśanārtham /
evamapyubhābhyāmityeva vaktavyaṃ nopoṣitābhyāmiti /
tasmāt parvasu cobhayorupavāsa iti prāptamupavāsaṃ prakṛtyaṃśenānūdya dvivacanena dvayoradhikāraḥ pradarśyate -upoṣitābhyāmiti /
tena yajanīye 'hanyeva sthālīpākassiddho bhavati /
pañcadaśyāṃ pūrvedyuḥ karma /
tathā cāśvalāyanaḥ"atha pārvaṇasthālīpākaḥ /
tasya darśapūrṇamāsābhyāmupavāsaḥ /
idhmābarhiṣośca sannahana"(āśva.gṛ 1-10-1,2,3)
miti /
ubhābhyāṃ parvasu kārya ityucyamāne parvasveva sthālīpākassyāt, upavāsaśca, nirdeśatulyatvāt

20.17

ĀpGs-Tāt_7.17:
ataḥ sthālīpākā dūrdhva upoṣitābhyāṃ 'parvasu cobhayorupavāsaḥ'(āpa.dha.2-1-4) ityādividhinā kṛtopavāsābhyāṃ jāyāpatibhyāṃ parvasu paurṇamāsīṣvamāvāsyāsu ca dvitīyāsu dakṣiṇāvarja ṛṣabhadānavarja evame vaṃprakāra etatsthālīpākasadṛśo homaḥ kartavya iti vidhiḥ /
dharmaśāstre tu 'śvobhūte sthālīpāka'(āpa.dha.2-1-10) ityupavāsādidharmasambandhārtho 'nuvādaḥ /
sādṛśyaṃ cātra dravyadevatādisamastadharmanibandhanam /
yathā 'etasyaiva revatīṣu'(tāṇḍya.brā.17-8-1) iti, yathā vā 'māsamagnihotraṃ juhoti'iti /
tatra tu 'etasya''agnihotram'iti padābhyāṃ, iha tu evaṃpadeneti bhedaḥ /
nanu-darvīhomeṣvatideśo nāsti, apūrvatvātteṣām /
satyam, nāsti codanāliṅgāt, vacanāttvatideśaḥ kena vāryate ?
kecit-nāyaṃ dharmātideśaḥ, sauryādiṣviva havirdaaivatasyānupadeśāt /
ataḥ kalpātideśa eva;'śvobhūte 'nvaṣṭakāṃ, tasyā māsiśrāddhena kalpo vyākhyātaḥ 'itivaditi /
naitat /
havirdaaivatasyānupadeśe 'pi māsamagnihotraṃ juhoti'ityādiṣu dharmātideśasya dṛṣṭatvāt //
apare tu-ekasya tūbhayatve saṃyogapṛthaktvam (jai.sū.4-3-5) iti nyāyena prakṛtasyaiva sthālīpākasya 'evaṃ parvasu kāryaḥ'; ityādhikārāntasambandhavidhiriti /
etadapi na;evaṃ sati 'eṣa kārya'iti sūtraṃ syāt, 'natvevaṃ kārya iti /
kiñci parvasvanvārambho 'pi syāt; yatassamastadharmakasyaiva prakṛtakarmaṇo 'dhikārāntaravidhyupagamaḥ /
dharmātideśe tu yathā nānvārambhastathoktameva 'athaināmāgneyema'iti sūtramatideśaviśeṣārthamiti vadatā bhāṣyakāreṇa /
atra ca 'ata ūrdhvam'iti vacanaṃ vivāhamadhye 'pi parvārambhārtham /
yadyaṣyata ūrdhvamityaviśeṣavacanaṃ, tathāpi paurṇamāsyāmevārambhaḥ /
kālaikyena prayojanaikyāt, sthānāpattyā ca syāmevārambhadarśanāt /
vyaktaṃ caitacchandogānām /
'amāvāsyā cet pūrvamāpadyeta paurṇamāseneṣṭvātha tatkuryāt, akurvan paurṇamāsīmākāṅkṣedityeka'iti /
tasmātsāthālīpākānantaraṃ paurṇamāsī cet pūrvamāgacchet,tadā vivāhamadhye 'pi parvārambhaḥ /
māsiśrāddhasya tvārambhaścaturthāhomānte aparapakṣe;siṣṭācārāt, bodhāyanavacanāt, karmamadhye karmāntarārambhasyāyuktatvācca /
tathā vaiśvadevasyāpi, 'teṣāṃ mantrāṇāmupayoge dvādaśāhamadhaśśayyā'(āpa.dha.2-3-13) ityādivrataṃ sapatnīkaścāritvā praśaste 'hanyārabhbhaḥ

20.21

pūrṇapātrastu dakṣiṇetyeke // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.18:
pātraśabda ubhayaliṅgaḥ /
dhānyamuṣṭiśatasya pūrṇa pātraṃ pūrṇapātra mityāhuḥ /
dakṣiṇā ceyaṃ brahmaṇe deyā

20.18

ĀpGs-Tāt_7.18:
dhānyādeḥ pūrṇa yatkiṃcit pātraṃ pūrṇapātram /
yadvā-
'aṣṭamuṣṭi bhavet kiñcit kiñciccatvāri puṣkalam /
puṣkalāni ca catvāri pūrṇamātraṃ pracakṣate //'
iti vacanāt dhānyamuṣṭīnāṃ aṣṭāviṃśatyādhikaṃ śataṃ pūrṇapātram /
pātraśabdaścobhayaliṅgaḥ /
tuśabdāt parvasvayaṃ vikalpo, na vṛṣabhadāne

20.22

38 aupāsanahomaḥ /
sāyaṃ prātarata ūrdhva hastenaite āhutī taṇḍulairyavairvā juhuyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.19:
asmāt sthālīpākādūrdhva yāśca eto āhutī brīhitaṇḍulairyavairvājuhuyāt /
ata ūrdhvamityasya pārvaṇavadeva prayojanam /
tena tasyāmeva rātrāvārabbhaḥ /
tasmādūrdhva dampatyossāyamaśanam /
ete āhutī ityucyate- ye agnihotrāhutī āhitāgneste ete iti pratijñāpanārtham /
tena taddharmāṇāmatrapravṛttiḥ /
yathā 'pālāśī samit dvyaṅgule mūlāt samidhaṃ'(āpa.śrau.6-10-4) ityevamādīnāṃ prāduṣkaraṇahomakālayoṣca /
taccoktamāśvalāyanake-tasyāgnihotreṇa prāduṣkaraṇahomakālau vyākhyātau (āśva.gṛ.1-9-5) ityādi /
hasteneti darvyā apavādaḥ /
tantrasya cānupadośādapūrvatvam /
paristaraṇ tu bhavatyeva /
pariṣecanaṃ tvihaiva vidhīyate

20.19

ĀpGs-Tāt_7.19:
sāyaṃ prātarityāgnihotrakālānāṃ caturṇāmupalakṣaṇam;agnihotrānukāritvādaupāsanahomasya /
ata ūrdhva sthālīpākāntādvivāhā dūrdhvam;vivāhasyaivātra paramaprakṛtatvāt,na kvanantaraprakṛtatvātparvaṇa ūrdhvam, yato na prāsaṅgikaprakṛtaparāmarśassvarasassarvanāmnām /
sthālīpākāntāditi ca sthālīpākaṃ vidhāya, 'ata ūrdhvam'iti vacanāt /
asya cārabbho 'nantaraṃ rātrāveva yadi nava nāḍyo nātītāḥ /
atītāścedaparedyussāyamevāgnihotrārambhavelāyām /
atra hastenetyādinā kṛtnavidhānam /
hasteneti vidhānāddarvyādinivṛttiḥ /
tamjulairyavārveti vidhānāt pākasya /
ubhayataḥ pariṣecanamiti parisaṅkhyānāt pārvaṇadharmāṇām /
veśvadeve 'pītthameva vyākhyānam /
'ete'iti viśeṣaṇādatrāpi dvitīyāhutiḥ sviṣṭakṛtsthānītyā aṅgamityarthaḥ tenetāṃ vismṛtya karmasamāptau neṣā punarhotavyā /
kintu sarvaprāyāścittameva

20.23

39 tatra devatāvidhānam /
sthālīpākavaddaivatam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.20:
devataiva daivatam /
agnaye svāheti pūrvāhutiḥ /
agnaye sviṣṭakṛte svāhetyuttarā

20.20

ĀpGs-Tāt_7.20:
ayaṃ 'ete āhutī'iti praptasyānuvādaḥ pūrvāhutervikalpaṃ vudhātum ;yathā-pātnīvate 'nānuvaṣaṭkāroti /
api vopāṃśvanuvaṣaṭ kuryāt'(āpa.śrau.13-14-9,10) iti

20.24

saurī pūrvāhutiḥ prātarityeke // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.21:
saurī sūryadevatyā /
sūryāya svāheti vā pūrvāhutirbhavati /
anyat samānam /
tatra yathākāmī prakrameta /
prakramāttu niyamyate

20.21

ĀpGs-Tāt_7.21:
saurī sūryadevatyā 'sūryāya svāhā'iti pūrvāhutiḥ prātarhome ityeke

20.25

ubhayataḥ pariṣecanaṃ yathā purastāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.22:
asya homasya pariṣecanaṃ abhayataḥ purastādupariṣṭācca kartavyam, yathā purastāccoditam-agniṃ pariṣiñcati pūrvavat pariṣecamiti

20.22

ĀpGs-Tāt_7.22:
ubhayataḥ etayorāhutyoḥ purastādupariṣṭācca pariṣecanaṃ yathā purastādvihitaṃ 'agniṃ pariṣiñcati'(āpa.gṛ.2-3)
'pūrvavatpariṣecanamanvamaṃsthāḥ'(āpa.gṛ.2-8) iti /
pākayajñeṣu saptasu na vidyudvṛṣṭī /
'saiṣā mīmāṃsāgnihotra eva sampannā /
atho āhuḥ /
sarveṣu yajñakratuṣviti'(tai.kā.3-10-9) iteyatra 'tadidaṃ sarvayajñepūpasparśanaṃ bhavati'(āpa.śrau.4-1-7) ityatra ca sarvaśabedona prakṛtaparāmarśinā prakṛtaśrautasarvayajñānāmeva parāmarśāt /
asmādeva hetoḥ 'dvirjuhoti'(āpa.gṛ.2-11) ityādinā parisaṅkhyāya kṛtsnavidhānāccāgnihetrikavidhāvapi naiva vidyudvṛṣṭī

20.26

40 pārvaṇabikṛtayaḥ /
pārvaṇenāto 'nyāni karmāṇi vyākhyātānyācārādyāni gṛhyante // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.23:
parvasu bhavaḥ pārvaṇaḥ /
tena pārvaṇena sthālīpākenāte 'smātpārvaṇā danyāni karmāṇi vyākhyātāni yānyācārādūgṛhāyante
jñāyante tāni sarvāṇi /
ayamapi kalpātideśaḥ /
yo 'yaṃ pārvaṇasya kalpaḥ 'evamata ūrdhva'ityādiḥ pūrṇapātrastu dakṣiṇetyeka ityevamantaḥ sa eva sarveṣāṃ pākayajñānāṃ kalpa ityarthaḥ /
tatropavāsaḥ pārṇādanyatra na bhavati /
parvasaṃyogena prakaraṇāntare vidhānāt upoṣitābhyāmityasya cāvidhāyakatvāt /
nanvismin vaivāhke dharmā āmnātāḥ pārvaṇasyāpi tata evātidiṣṭāḥ /
tataścānyeṣāmapi tata evātideśaḥ kartavyaḥ /
'dakṣiṇāvarja''pūrṇapātrastudakṣiṇetyeke'ityasya viśeṣasya parigrahrthastu pārvaṇenātideśaḥ /
'ato 'nyāni'iti vacanaṃ samānajātīyaparigrahārtham /
tena pakvaguṇeṣveva sthālīpākeṣu paśuṣu cāyamatideśo nājyaguṇakeṣu /
kecit tatrāpīcchanti /
karmāṇīti vacanāt karmaṇāmeva pārvaṇavyākhyātatvam /
na kālarartṛdharmāṇām /
tena niṛtiṃ pākayajñene (āpa.dha.1-26) tyatraṃ patnīvatvaṃ parvaniyamaśca na bhavati /
hṛdayasaṃsargādiṣūpavāsaśca /
vyākhyātānīti vacanāt vyākhyānameva pārvaṇenānyeṣāṃ karmaṇāṃ, na prasṛtivikṛtibhāvaḥ /
tenānārabdhapārvaṇasyāpi kālagame sarpabalyādauprakṛttirbhavati /
ācārādyāni gṛhyanta iti vacanāt asmin śāstre a'nupadiṣṭānāmapi śāstrāntaradṛṣṭānāṃ pakvaguṇakānāmayamupadeśo bhavati /
yathā-kāmyānāṃ sthāne kāmyāścaravaḥ 'ṣaḍāhutiścaru'rityevamādīnām

20.23

ĀpGs-Tāt_7.23:
pārvaṇema vaivāhikena sthālīpākena /
ato 'nyāni asmādanyāni sarpabalyādīni yānyācārādūgṛhyantetānikarmāṇi vyākhyātāni teṣvetaddharmātideśa ityarthaḥ //
nanu-kathaṃ pārvaṇaśabdavācyatvaṃ vaivāhikasthālīpākasya?iti cetnityastāvat 'upoṣitābhyāṃ varvasu kārya'(āpa.gṛ.7-17) iti parvasu bhavatvāt pārvaṇaḥ /
tasya ca pārvaṇasyāyaṃ prakṛtitve sambandhīti'tasyedam'(pā.sū.4-3-120) iti pārvaṇaśabdādaṇpratyaye kṛte pārvama ityevaṃ rūpaṃ bhavati /
yadyapi karmāntarāṇāmapyayaṃ prakṛtiḥ, tathāpyasya pārvaṇasambadhitayā vyapadeśyatvameva yuktam ;yatho 'tra karmaṇi dravyadevatayorapyatideśaḥ /
karmāntareṣu tvitaradharmāṇāmeveti /
nanvevamapi śīghrāvagatasya nityasya pārvaṇasya prakṛtitye sambhavati kimiti vilambitāvagamyasya vaivāhikasya prakṛtitvamucyate ?iti cetna, vaivāhika eva dharmopadeśapauṣkalyāt, itaratra tadabhāvācca /
prasiddhaścaiṣa nyāyaḥ-yasya puṣkalo dharmopadeśasso 'nyeṣāṃ prakṛtiḥ;na hi bhikṣuko bhikṣukān yācitumarhatīti /
tasmādyuktaṃ vaivāhikasyaiva prakṛtitvam /
asya ca vaivāhikasya pārvaṇaśabdāvācyatvaṃ dharmasāstre vyaktameva /
'parvasu cobhayorupavāsaḥ /
aupavastameva kālāntare bhojanam /
tṛptiścānnasya /
yaccainayoḥ priyaṃ syāttadetasminnahani bhuñjīyātām /
adhaśca śaryāyātām /
maithunavarjanaṃ ca /
śvobhūte sthālīpākaḥ /
tasyopacāraḥ pārvaṇena vyākhyātaḥ'(āpa.dha.2-1-4....11) iti nityasya pārvaṇena vyākhyānābhidhānāt, parvasambandhinaḥ karmāntarasyātrāsambhavāt, nityasya ca nityenaiva vyākhyāne ātmāśrayadoṣāt /
nanvatra kecit- 'yaccainayoḥ priyaṃ syāttadetasminnahami'ityetacchabdenaikavacanāntena 'parsu ca'iti bahivacanāntanirdiṣṭaparvāhaḥ parāmarśānupapatteḥ, 'pāṇigrahaṇādadhi gṛhamedhinorvratam'(āpa.dha.2-1-1)iti paramaprakṛtaṃ pāṇigrahaṇanakṣatraṃ parāmṛśyate /
tena pratisaṃvatsaraṃ pāṇigrahaṇanakṣatre priyabhojanādi kāryam /
śvobhūte ca sthālīpākaḥ kartavyaḥ /
tasya ca ka4māntarasyopacāraḥ pārvaṇena nityena vyākhyāta ityāhuḥ tatkathaṃ dharmaśāstre vyaketaṃ vaivāhikasya pārvaṇaśabdavācyatvamiti /
tanna;yato 'tra vratameva paramaprakṛtam, pāṇigrahaṇasya tu tadavadhitayā kīrtanamātram /
nakṣatraṃ tu gamyamānameva /
gamyamānaṃ caitacchabdena parāmraṣṭuṃ priyabhojanādinā viśeṣayituṃ ca nārham /
tadāhurācāryāḥ
"gamyamānasya cārthasya naiva dṛṣṭaṃ viśeṣaṇam /
śabdāntarairvibhaktyā vā dhūmo 'yaṃ jvalatītivat //"
(tantra.vā.1-1-7) iti /
ataścātra 'parvasu ca'ityuddeśyagatabahutvasyāvivakṣitatvāt śrutāvyavahitasya prakṛtasyaparvāhasyaiva parāmarśo viśeṣaṇaṃ ca yuktam /
ataupavāsāderiva priyabhojanāderapi parvasambandhāt 'śvobhūte sthālīpākaḥ'ityupavāsādidharmavidhānārthameva /
'upoṣitābhyām parvasu kāryaḥ'iti gṛhyavihitasya sthālīpākasyānuvāda eva, na karmāntarasya vidhiḥ /
anuvāde ca tasyopacāra iti dūrasyasya parāmarśo ghaṭate /
vidhau tvasyopacāra iti syāt /
evaṃ ca yadyapi 'śvobhūte sthālīpākaḥ'ityāpātato 'nuvādasvarūpaḥ;tathāpi yasyeme vidhīyamānā upavāsapriyabhojanādayo dharmāssambandhinastasyopacāraḥ pārvamena vyākhyāta iti sādhyāhāramevedaṃ sūtraṃ vyākhyeyam /
tasmāddharmaśāstre 'pi vaivāhikasya pārvaṇaśabdavyapadeśyasyaiva prakṛtitvam, na nityasyeti siddham /
nanvemapi śīghrabodhakatvāt vaivāhikeneti vaktavye, kimarthamasya vivāhāṅgasyāpi sato vivīhasambandhaṃ tiraskṛtya 'pārvaṇena'ityāha ?ucyate-itarāṅgavadasya na śamyāḥ ;kintu śiṣṭācārasiddhāḥ paridhayaevetyevamartham /
atra ca ato 'nyānītyāha-etatsadṛśānyevauṣadhapradhānahavīṃṣi sarpabalyādīni karmāṇyanena vyākhyātāni, na tvanena tatsadṛśāni paśuprabhavapradhānahavīṃṣi vapāhomādīnīti vaktum /
kuta etat?
'tatra sāmānyādvikāro gamyeta'(āpa.pa.3-39) iti paribhāṣāvacanāt /
kiñca ato 'nyānītyasya nañsamāsaprabhedavigrahavākyatvāt 'nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathāhyarthāvagatiḥ'(vai.pa.74) iti nañsamāsabhedārthanirṇayāt, vākyasamāsayorbhinnārthatve cāsamarthasamāsāpatteḥ /
auṣadhāni havīmaṣi paśuprabhavāni ca kāni katidhā ca ?iti
cet-puroḍāśaḥ, odano, yavāgūstaṇḍulāḥ, pṛthukāḥ, lājāḥ, saktavaḥ, puṣṭāni, phalīkaraṇāni, dhānaḥ, karambhāḥ, suretyauṣadhāni dvādaśāvidhāni /
payo, dadhyā, jya, māmikṣā, vājina, bhavadānāni, paśurasa,śśoṇitaṃ, tvak, vapeti, paśuprabhavāni dhaśavidhāni /
'atha karmāṇyācārādyāni gṛhyante'(āpa.gṛ.1-1).iti prakṛte 'pyatra punarvacanaṃ gṛhyapraśne 'nuktānāṃ mahārājasthālīpāka gaṇahomādīnāmetadvikṛtitvaṃ vaktapam /
nanu-yadyanenaiva sūtreṇa auṣadhahaviṣkeṣu karmasu pārvaṇatantrātideśaḥ, kimartha 'astāmite sthālīpākaḥ''pārvaṇavadājyabhāgānte'; (āpa.gṛ.18.5.6) iti sarpabalau punarvacanam ?ucyate-yadyapi śrautaāprayaṇe vaiśvadevādīnāṃ bhūyastvena paurṇamāsatantrāśaṅkāyāṃ aindrāgnasya mukhyatvāt 'mukhyaṃ vā pūrvacodanāllokavat'(jai.sū.12-2-23) iti siddhāntanyāyena 'āmāvāsyaṃ tantram'(āpa.śrau.6-29-5) iti darśitam, tathāpyatrānyeṣāṃ haviṣāṃ bahutve 'pyauṣadhasya mukhyatvāt pārvaṇatantrataiveti mukhyanyāyaṃ mandabuddhihitārtha darśayitumeva punaścoktaṃ 'pārvaṇavadājyabhāgānte'iti /
tena māsiśrāddhe aṣṭakākarmaṇi ca pārvaṇameva tantram /
yadyapyaṣṭakāyāṃ vapāhomasya mukhyasyāpūrvatvaṃ, tathāpyanyeṣāṃ kṛtsnavidhānābhāvādauṣadhatvāt 'sviṣṭakṛtprabhṛti samānamāpiṇḍanidhānāt'(āpa.gṛ.22-8) iti darśanācca pārvaṇameva tantram /
apūpahome tu 'pārvaṇavat'(āpa.gṛ.22-1) iti punarvacanamapūpamāṃsaudanapiṣṭānnahomānāṃ sthāne anukalpena vihitasyauṣadhahaviṣkasyāpi dadhihomasya pārvaṇatantraprāptiṃ jñāpayitum, na tvapūpahomārtam;tasyauṣadhahaviṣṭvādeva pārvaṇatantraprāpteḥ /
tatsthānāpanneṣu ca taddharmaprāptirdṛṣṭā /
yathā 'yasya haviṣevatsā apākṛtā dhayeyustatsthāne vāyavyāṃ yavāgūṃ nirvapet'(āpa.śrau.9-1-23) iti sānnāyyasthāne vihitāyā yavāgvāssānnāyyadharmāḥ //
kecit-nityasya pārvaṇasya yaḥ kalpassa eva sarveṣāṃ yajñānāṃ kalpaḥ /
yadyapi vāvāhikedharmāmnānaṃ, tathāpi nityasyaiva kalpādideso 'dakṣiṇāvarja'ityasya parigrahārthaḥ /
ato 'nyānīti vacanādetatsadṛśānāṃ pakvaguṇānāmeva sthālīpākānāṃ paśūnāṃ cāyaṃ vikalpo, na tvājyaguṇakānām /
karmāṇīti vacanāt karmamātrasyaiva vyākhyānaṃ, na tu kartṛtaddharmakālādīnām /
tena 'gardabhenāvakīrṇī niṛtiṃ pākayajñena yajeta, (āpa.dha.1-26-8) ityatra paśau na patnīvattvam nāpi hṛdayasaṃsargādiṣu parvaṇo niyamaḥ, viśeṣataścopavāsasya dharmaśāstre parvasambandhena vidhānāt /

vyākhyātānīti vacanādanyeṣāṃ naitadvikṛtitvam /
tenānārabdhapārvaṇo 'pi teṣvadhikārī /
hṛdayasaṃsargādiṣu punastantravidhānaṃ ājyahomavanniyamārtham /
etadgṛhyopadiṣṭeṣu yatra vacanaṃ tatraiva tantraṃ, nānyatra /
tenāgrayaṇe tantralopa iti tanna;yata upadiṣṭadharmakasya vaivāhikasya dharmātideśe 'pi naiva doṣaḥ /
pratyuta nityasya kalpādideśe parvādīnāmapyatideśāddoṣaḥ /
karmāṇīti vacanānneti cet-na;tasyoddeśyasamarpaṇopakṣīṇatvāt /
akhaṇḍagrāhiṇaścodakasyocchṭaṅkhalatvāt /
dakṣiṇābhāvastu prayojanaṃ tasya 'yo 'syāpacitastasmā ṛṣabhaṃ dadāti'(āpa.gṛ.7-16) iti siddham /
tathā sadṛśeṣvayamatideśa ityuktimātram, asadṛśeṣvapi paśuṣvabhyupagamāt /
pakvatvāt sādṛśye dravyatvādājye 'pi syāt /
na caivaṃ vyākhyātaśabdaḥ prakṛtivikṛttvābhāvārthaḥ /
'etena vaiśvasṛjā jyo vyākhyātaḥ (āpa.śrau.19-15-1) ityādau prakṛtivikṛtitvasya dṛṣṭatvāt /
tathā naikasminnāgrayaṇe tantralopaphalārtha niyamārthāni bahūni sūtrāṇyārabdhavyāni /
avikṛtamātithyamāgrayaṇaṃ cecyetāvanmātrasūtrādeva svābhimatasiddheḥ /
atastāni tantrasūtrāṇi yathoktaprayojanārthāni /
āgrayaṇamapi tantravadeva

20.24

41 tatra homadeśavidhānam /
yathopadeśaṃ devatāḥ // Ā
agniṃ sviṣṭakṛtaṃ cāntareṇa // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.25:
pārvaṇenātonyānītyayaṃ kalpātideśaḥ ityuktam /
tena pārvaṇe ye devate yasca sthālīpākaḥ teṣāṃ sarveṣu karmasu pravṛttiḥ /
tatra tatrepadiṣṭābhistu devatābhiḥ pārvaṇadevatayoḥ bādhe prāpte tannivṛttyartha vacanaṃ tatra coditānāṃ devatānāṃ deśavidhānārthañca-yo 'yamagniḥ pārvaṇoyaśca sviṣṭakṛt, tāvantareṇa tayormadhye tā devatā yaṣṭavyā iti /
tatra pārvaṇasyāgneḥ pārvaṇameva haviḥ tatra tatra vihitānāṃ tatra tatra vihitam /
sviṣṭakṛtastu sarvohaviśśeṣaḥ, anyatra tathā darśanāt /
anye tu tatra vihitādeva haviṣaḥ pārvaṇadevatayorapījyāmicchanti /
apara īha- nātra pārdevate anūrdyate agniśca sviṣṭakṛcca /
kiṃ tarhi ?āgantuke ete anenaiva vacanena vidhīyete /
tatra haviṣo 'nupadiṣṭatvāt
agnerājyaṃ haviḥ /
sviṣṭakṛtastu sarvo haviśśeṣa iti /
sarvathā sarveṣveva pārvaṇātidiṣṭeṣvagniḥ pūrva yaṣṭavyaḥ /
tathā ca śrauteṣu 'yena yajñenetrset kuryādeva tatrāgneyamiti /
yathā bhāṣyaṃ vyākhyāyate /
pārvaṇavyākhyāteṣu sarveṣveva karmasu yathopadeśaṃ devatā yajati agniṃ sviṣṭakṛtaṃ ca yajati yoyamagnisviṣṭakṛt pārvaṇe dvitīyo devatāviśeṣaḥ taṃ ca yajati tasmādeva haviṣaḥ /
yattatra tatropadiṣṭānāṃ haviriti /
tatra yathopadeśaṃ devatā ityanuvādaḥ sviṣṭakṛtassamuccayavidhānārthaḥ /
asati samuccaye teṣu tasya pravṛttirna syāt /
tatra tatropadiṣṭabhirdevatābhirnivartitatvāt /
agneriva sviṣṭakṛto 'pi pradhānadevatāccoditatvāt- 'agnisviṣṭakṛdvitīya iti /
antareṇa ityanena tu tasyaiva sviṣṭakṛto deśo niyamyate-pradhānāhutīṣṭopahomāṃścāntaraṇogniṃ sviṣṭakṛtaṃ yajatīti /
tenayatrāpyuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate, 'ājyāhutīruttarāḥ jayādu pratipadyata'iti ca kramaparaṃ vacanaṃ tatrāpi nityamagnisviṣṭakṛdasminnantarāle yaṣṭavyo bhavatīti /
prakaraṇācca pradhānāhutīrupahomāścāntareṇetyartho 'pi labhyate //
ĀpGs-Tāt_7.25:
atrāsvapado vigrahaḥ, avyayībhāvasamāsatvāt /
adhyāhāraśca, sākāṅkṣatvāt /
yathopadeśaṃ sarpavalyādiṣu yāśca yāvatyaśca yena yena prakāreṇa mantravidhānādinopadṣṭāṃ devatāstā eva bhavanti, na pārvaṇadevatāḥ na teṣu pārvaṇaṃ pradhānaṃ samuccetavyā ityarthaḥ /
nanu vikṛtāvupakāramukhena tajjanakānāṃ dharmāṇāmatideśa-, pradhānaṃ copakārya, nopakārajanakam /
pārvaṇe ca sthālīpākahomayoḥ prathamo homaḥ pradhānam /
atastasyātideśa eva nāsti /
dūre tatsamuccayāśaṅkā, yannirāsāyedaṃ sūtraṃ syāt /
'ṣaḍbhirdīkṣayati'(tai.saṃ.5-1-9) ityatra tuprākṛtīnāṃ dīkṣāhutīnāṃ aṅgatvādatideśaḥ, adṛṣṭārthatvācca samuccayaḥ, yathopadiṣṭānāṃ prakṛtikḷptakramabādhabhayādante niveśaśca yukta eva /
satyamevam;kintu gārhyakarmānuṣṭhātṝṇāṃ madhye ye mandabuddhayo 'ṅgapradhānayoratideśyānatideśyayośca anabhijñāste pārvaṇenetya viśeṣeṇātideśaprātibhāsāt 'ṣaḍibhirdīkṣayati, ityādau darśanamātrācca pradhānātideśatatsamuccayāvupadiṣṭapradhānānāmante niveśaṃ ca manyante /
tannirāsāyedaṃ sūtram

20.25

atha vaikṛtapradhānahomānāṃ sthānamarthādagnimukhasauviṣṭakṛtayośca vidadhāti--
'yathopadeśaṃ devatāḥ'(āpa.gṛ.7-24) ityanuvartate /
yathopadeśaṃ devatāḥ ye vikṛtāvupadiṣṭāḥ te agniṃ sviṣṭakṛtaṃ cāntareṇa āgneya sauviṣṭakṛtayorhomayormadhye bhaveyuḥ /
atra ca sviṣṭakṛtamitivadagnimityapi siddhānuvādāt, anyataśca prāptyabhāvāt, yogavibhāge- nāgnimuddiśya juhuyādityanyo 'pyartho vidhīyate /
vibhaktasya sūtrasya cāyaṃ vivakṣitor'thaḥ- sarveṣu tantravatsvauṣadhahomeṣu dadhihomeṣu cepakaraṇasamāpanayośca śiṣṭācārā 'dagnaye svāhe'tyājyena agnimukhākhyamaṅgahomaṃ sarvebhyo 'pi pradhānahomebhyaḥ pūrva juhuyāditi /
nanvatra 'sviṣṭakṛta'miti vyartham ;sarvatra sviṣṭakṛtaśśeṣapratipattyarthatvāt svata evāsāvante eva bhavatīti /
naivam-vikṛtiṣu dvividhāḥ pradhānahomāḥ-pārvaṇavikārā apūrvāśca;teṣāmubhayoṣāmapyanta eva sviṣṭakṛdyathā syādityevamarthatvāt /
anyathā yaddhomāṅgaṃ sviṣṭakṛttadanta eva syāt /
tathāgnimiti cobhayebhyaḥ pradhānāhutibhiyaḥ pūrvamevāgnimukhamityevamartha sviṣṭakṛdvanniyama iti //
kecit- 'yathopadeśaṃ devatā agniṃ sviṣṭakṛtaṃ ca'ityevamantamekaṃ sūtram /
tasyārthaḥ- 'agnissviṣṭakṛt dvitīyaḥ'(āpa.gṛ.7-70 ityatra sviṣṭakṛtaḥ pradhānahomatulyadharmatvajñāpanāt vikṛtiṣu ca pārvaṇapradhānalope sati tasyāpi lopassyāt, sa mā bhūdityanena sūtreṇa 'yathāpadeśaṃ devatāḥ'ityanūdya, agniṃ sviṣṭakṛtaṃ ca kuryāt iti tāsu tasya samuccayo vidhīyate /
tathā 'antareṇa'iti padamekaṃ sūtraṃ 'antarā tvāṣṭreṇa'; ityādivat /
prakaraṇādvaikṛtapradhānahomānāṃ jayādīnāṃ ca madhye sarvāsvapi vikṛtiṣu sviṣṭakṛnnitya evetyarthaḥ /
itarathā kvacittasya lepaḥ syāt, 'sthālīpākāduttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate'(āpa.gṛ.9-4) ityādi parisaṅkhyeti kṛtveti /
tanna,-vibhāge sākāṅkṣayordvitīyāntayoḥ 'agniṃ sviṣṭakṛtaṃ, ityetayoḥ antareṇetyanena sambandhākāṅkṣeṇa ekavākyatve sambhavati vākyabhedasyāyuktatvāt, 'agnissviṣṭakṛddvitīyaḥ'ityasya prayojanāntaraparatvācca /
tathāpi yadi sviṣṭakṛtaḥ pradhānatulyadharmakatvaṃ, tadā tallope 'pi pradhānalopaprāyaścittamevāpadyate /
tathā 'antareṇa'ityasya yathoktaśrutasambandhanyanvayasambhave aprakṛtagamyamānānvayo na yuktaḥ /
vyartha caitat;svamate sviṣṭakṛtassamuccayavidhānādeva tridoṣāyāḥ parisaṅkhyāyā api nirastatvāt, tasya sarvatra nityatvenālopasiddheḥ

20.28

avikṛtamātithyam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.26:
yā gauratithaya ālabhyate 'gauriti gāṃ prāheti'tadātithyaṃ nāmakarma tadavikṛta mapūrva pārvaṇadharmāstadvapāhome na kartavyā ityarthaḥ /
idameva jñāpakaṃ na sthālīpākeṣveva so 'tideśaḥ /
kiṃ tarhi ?sarveṣu pakvaguṇeṣu paśuṣvapīti /
tenāṣṭakāyāṃ kāmyapaśuṣu ca śāstrāntaradṛṣṭeṣu pārvaṇādharmasiddhiḥ

20.29

ĀpGs-Tāt_7.26:
atithiryasya karmaṇo nimittaṃ ta dātithyam , gavālambha ityarthaḥ /
ta davikṛtaṃ yathopadiṣṭameva syāt /
nātra 'agnimiddhvā'; (āpa.gṛ.1-12)ityādi sāmānyamapi tantram, pārvaṇaṃ tu dūre;'kṛtsnavidhānāt yajaterapūrvatvam'(jai.sū.8-1-5) iti nyāyāt /
'kṛtsnavidhānaṃ ca tasyai vapāṃ śrapayitvopastīrṇābhighāritāṃ madhyamekonnātamena vā palāśaparṇenottarayā juhoti'(āpa.gṛ.22-4) iti /
etacca pradarśanārtham /
tena vapāhomānantaraṃ kuṃśukahomasarṣapahomaphalīkaraṇahomādayo 'pyapūrvā eva;kṛtsnavidhānasya tulyatvāt /
nanu-'nānagnau pradhānam'iti yājñikavacanāt vaiśvadevabaliharaṇāni tāvadaṅgāni /
agnau homeṣu ca āgneyasauviṣṭakṛtāvantareṇa ye homāsta eva pradhānāḥ /
tau tu sarpabalyādisāmānyādaṅgamityāśaṅkyāha-
42 vaiśvadevaḥ /
vaiśvadeve viśve devāḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.27:
'āryāḥ prayatā vaiśvadeva'iti codite vaiśvadevākhye karmaṇi devatopadeśo 'yaṃ nirvāpakāle saṅkalpārtham /
yāstu tatra devatāḥ ṣaḍbhirādyaiḥ pratimantraṃ (apā.dha-2-3-16) ityevamādyāḥ tāḥ pradānakāle devatāḥ, tena viśvebhyo devebhyaḥ iti saṅkalpya gṛhasthena svagṛhe pākaḥ kāryaḥ /
tathā pakvādevānnāt homā balayaśca tasyai tasyai devatāyai /
'aharaharbhūtabīla'rityevamādyāḥ pañcamahāyajñānāmutpattividhayaḥ /
'āryāḥ prayatā'ityādikastu teṣāmeva prayogavidhiḥ /
tasmāt na pṛthak pañcamahāyajñāḥ kartavyāḥ tatraiva vaiśvadevam yadagnau kriyate sa devayajñaḥ /
yat baliharaṇaṃ sa bhūtayajñaḥ /
yaddakṣiṇataḥ pitṛliṅgeneti sa pitṛyajñaḥ /
yadagraṃ ca deyamityādi sa manuṣyayajñaḥ /
tatra vaiśvadeve somāya svāheti dvitīyāhutiriti mantravyākhyākāreṇoktam /
na ca ṣaḍebhirādyairiti virodhaḥ /
tasya pradhānadevatāviṣayatvāt, sviṣṭakṛtaśca tāntrikatvāt /
atha kasmādihaiva vaiśvadevasya kṛtsnakalpo nopadiśyate?ucyate-ihopadeśe tasya kalpasya sarvacaraṇārthatā na syāt, iṣyate ca /
tasmāt sarvacaraṇasādhāraṇeṣu sāmayācārikeṣūpadeśaḥ /
atha taṃhi devatopadeśaḥ tatraiva kasmānna kṛtaḥ ?ihopadeśaprayojanamasmin gṛhye tadapi vaiśvadevaṃ karmopadiṣṭaṃ yathā syāditi /
tenāsmadīyānāṃ sa eva vaiśvadevakalpo nānyeṣu dharmaśāstreṣu coditaḥ /
yajñopavītinā pradakṣiṇamityādi paribhāṣāpravṛttiśca bhavati

20.30

ĀpGs-Tāt_7.27:
vaiśvadevamiti karmanāmadheyam /
pravṛttinimittaṃ ca, viśve sarve devā atrejyanta iti /
iha ca mantravarṇasiddhānāṃ devatātvasyāvidheyatvāt, āgneyādayaṣṣaḍapi homāḥ baliharaṇāni cānagnideśyānyapi sarvāṇyeva pradhānāni;na tu kiñcidapi śeṣāparanāmāṅgam, ityevaṃ sūtrārthaḥ /
ayaṃ bhāvaḥ-yādinānagnau pradhānam, kintu śeṣa eveti tarhye taccheṣalakṣaṇe tṛtīyādhyāye dṛśyeta /
na tu dṛṣṭam, nāpi sūtrakārektaṃ dṛśyate /
kintu puṇḍapitṛyajñe tāvadāpastambena hemaḥ piṇḍadānaṃ cobhayaṃ pradhānamuktam, piṇḍadānaṃ prakṛtyaryadi jīvapitā, na dadyāt, āhomātkṛtvā viramet'(āpa.śrau.1-9-8) iti /
yadi hi piṇḍadānasyāṅgatā, tadā pradhānabhūtahomānuṣṭhāne sati, tasyāpyanuṣṭhānaṃ syāt, na virāmaḥ /
tasmādatra pradhānasyaiva piṇḍadānasya 'nāsomayājī sammayet'(tai.saṃ.2-5-5) ityādivadanārabhbhalakṣaṇa eva virāmaḥ /
kātyāyanastu-pratyuta pakṣe piṇḍadānameva pradhānaṃ, homastadaṅgamityāha'jīvapitṛkasya homāntam, anārambho vā'(kā.śrau.4-1-24,25) iti //
tathā sarpeśānabalyorapi homā balayaśca pradhānam /
avabhṛthe tvanagnāveva pradhānam /
somāṅgatve 'pyasya pradhānyaṃ svāṅgāpekṣayā /
tathaiva rākṣase gardabhapaśau anagnāveva pradhānam ;'apyasvavadānaiścareyuḥ'(āpa.śrau.9-15-3) iti vacanāt /
vapāyāstūpadeśamatādagnau homaḥ /
'yadi vapā haviravadānaṃ vā skandet'(āpa.śrau.9-18-15) iti vapāyāḥ pṛthaggrahaṇāt /
evamanagnāvapyanyāni bahūni pradhānam;'aupāsane pacane vā ṣaḍbhirādyaiḥ pratimantraṃ hastena juhuyāt'(āpa.dha.2-3-17) iti parisaṅkhyayā cāsya vaiśvadevasyāpārvaṇā- vikāratvāt /
sarpabalyādiṣu tu pārvaṇavikāratvāttāvadaṅgam /
kiñca vaiśvadevamantreṣvapi 'agnaye svāhā, agnaye sviṣṭakṛte svāhā'ityetayorapyāmnānāt prādhānyam /
nanu-vaiśvadevamantrāṇāmapi na pratyakṣassamāmnāyaḥ, sa kathamavagamyate?icyate-'ṣaḍbhirādyaiḥ pratimantram''apareṇāgniṃ saptamāṣṭamābhyām'; (āpa.dha.2-3-16,20) ityādisūtraiḥ krameṇa viniyogāt kvacidāmnānamastītyavagamyate /
taccāmnānaṃ prāgvivāhamantrebhyaḥ, bhāṣyakāra vacanāt /
tataśca brahmayajñapārāyaṇayorapyeteṣāmevaṃkrameṇādhyayanaṃ veditavyam /
sarvaprādhānye ca prayojanam-eṣāmekataramapyakṛtvā prayoge samāpite 'pi tat prāgbhojanāt saprāyaścittaṃ sāṅgamanuṣṭheyam;kṛte tu bhojane pākayajñalopaprāyaścittameveti /
kecit-vaiśvadeve viśve devā devatā vidhīyante nirvāpakāle saṅkalpārtham, īśānayajñavat /
yāstu dharmaśāstre mantraviniyogāt kalpitāstāḥ pradānakāle devatāḥ /
iha ca devatopadeśo vaiśvadevasya gārhyaparibhāṣāprāptyarthaḥ /
tatra tasyopadeśastu sarvacaraṇārthaḥ /
idaṃ ca vaiśvadevaṃ na pañcamahāyajñebhyaḥ pṛthagbhūtam /
'aharaharbhūtabaliḥ'(āpa.dha.1-12-15) ityādayaśca pañcamahāyajñānāmutpattividhayaḥ /
'āryāḥ prayatā vaiśvadeve'; (āpa.dha.2-3-1) ityādistu prayogavidhiḥ /
tatra yadagnau kriyate sa devayajñaḥ, yat baliharaṇaṃ sa bhūtayajñaḥ, yaddākṣiṇataḥ pitṛliṅgeneti sa pitṛyajñaḥ, yaccāgradānaṃ sa manuṣyayajñaḥ, iti /
tanna, svamate śrutyā coditān viśvān devān vacanaṃ vināpanīya, tebhyassaṅkalpitasya haviṣo devatāntarebhyo mantravarṇāt kalpitebhyo dātumayuktatvāt /
īśānabalau tu bhavaśarvādiśabdānāmīśānābhidhānatvāt, arthasya devatātvamiti sūtrakāramatācca, yuktaṃ bhavāyetyādibhirmantrairdānam /
yattu mīḍhuṣyai jayantāya cāsmāt sthālīpākāddānaṃ tadapyabhyudayeṣṭyādivat savanīyapuroḍāśavacca 'trīnodanān kalpayitvottarairupasparśayitvottarairyathāsvamodanebhyo hutvā'(āpa.gṛ.20-4) iti vacanaiḥ sthālīpākāṃśadvaye pūrvadevatāpanayena devatāntara vidhānādyuktam /
pañcamahāyajñebhyo na pṛthagvaiśvadevamityapi na;prakaraṇāntarāt saṃjñābhedācca karmabhedāvagateḥ /
naca karmabhede teṣāṃ prayogo durupapāda iti pramitabhedāpahnavo yuktaḥ, yato bhāṣye vaiśvadevasya teṣāṃ ca prayogaḥ pṛthagevopapāditaḥ //
atha prayogabhāṣyamīṣadbhedaṃ sikhyate-vaiśvadevasya karmocyate'prasaṅgāt pañcamahāyajñānāṃ ca /
samāveśanajapānte vivāhe samāpte
vaiśvadevamantraṇāmupayoge yadvrataṃ 'dvādaśāhamadhaśśayyā'(āpa.dha.2-3-13) ityādi tatsvāmitvāviśeṣāt sapatnīkaścaritvā praśaste '- hanyārabhya 'āryāḥ prayatā vaiśvadeve 'nnasaṃskartārassyuḥ'ityādividhinā siddhe 'nne tiṣṭhannannasaṃskartā bhāryādiḥ 'bhūtam'iti svāmine prabrūyāt /
tat 'subhūtaṃ sāvirāḍannaṃ tanmākṣāyi'iti svāmī pratibrūyāt /
tato yadi prayāṇe gṛhevā vaiśvadevasya homasya sthāne 'gnirupasamādhātavyaḥ, tatra dharmasāstroktavidhinā upasamādadhāti /
evamanyatrāpyaupāsanahomādiṣu /
atha gṛhamedhino yadaśanīyamannaṃ tato homārtha haviṣyamannaṃ pātre kalpayati /
ahaviṣyaṃ śrāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭaṃ dvitīye /
haviṣyamannaṃ devayajñārtha tṛtīye /
sarvatassamavadāya agrārtha caturthe /
sarvata eva samavadāya manuṣyayajñārya pañcame yadi brāhmaṇatarpaṇaṃ nāvakalpate /
'manuṣyebhyo yathāśakti dānam'; (āpa.dha.1-12-15) iti vacanāt /
tataḥ pariṣecanaṃ kṛtvā prathamakalpitādannādyathāhutimātraṃ aṅguṣṭhaparvamātraṃ 'agnaye svāhe'tyādibhiḥ ṣaḍaihutīrhutvā uttaraṃ pariṣecanam /
atha udīcīnamuṣṇaṃ bhasmāpohya tasmin ahaviṣyaṃ svāhākāreṇa juhoti;'yasyāgnau na kriyate yasyacāgraṃ na dāyate na tadbhoktavyam (āpa.dha.2-15-13) iti vacanāt /
atha ṣaḍāhutihomaśeṣamahaviṣyahomaśeṣeṇa saṃsṛjyānnena sūpa saṃsṛṣṭena dharmaśāstroktena vidhinā raudrāntaṃ baliṃ hṛtvāgraṃ brāhmaṇāya datvā, brāhmaṇoktatvā dapārvaṇa vyākhyātaṃ sannipātītikartavyatākaṃ devayajñaṃ kurvīta /
devayajñena yakṣya ityāgūrya, vidyudasi /
aupāsane pacane vā kalpitādannāt, tadabhāve haviṣyamannaṃ vrīhiyavādi, ākāṣṭhāt, devebhyassvāheti hastena juhuyāte;sannipātītikartavyatayoraupāsanahomavaiśvadevayorhastena homasya dṛṣṭatvāt /
mantravaccobhayataḥ pariṣecanam, tayordṛṣṭatvādeva /
vṛṣṭirasi /
vaṣaṭkārahomeṣu vidyudvṛṣṭī ityupadeśaḥ /
atha prācīnāvītī pitṛyajñena yakṣye ityuktvā vidyudāsi /
śucaubhūmau kalpitādodanāt hastena aṅguṣṭhapradeśinyāvantareṇa pitṛbhyaḥ svadhāstu, iti dadyāt āhutimātram /
vṛṣṭirasi /
pitryaṃ baliharaṇavidhinetyupadeśaḥ /
atha baliharaṇasya homatulyatvāt yajñopavītī bhūtayajñena yakṣya ityuktvā, vudyut /
śucau bhūmāveva hastena 'idaṃ bhūtebhyo 'stu'iti dadyāt /
vṛṣṭiḥ
baliharaṇavidhinetyupadeśaḥ /
atha dānasya homatulyatvāt yajñopavītī manuṣyayajñena yakṣya ityuktvā, vidhyuta /
brāhmaṇatarpaṇaṃ, saṅkalpitasya vā dānam /
vṛṣṭiḥ
dānamājñamityupadeśaḥ /

brahmayajñaṃ tu pūrvameva kurvīta agnihotramaupāsanaṃ vā hutvā;'utita āditye'(tai.ā.2-11) iti vacananāt /
tasya karmocyate-'brahmayajñena yakṣyamāṇaḥ'(tai.ā.2-11) ityādi brāhmaṇoktadeśe yathāvidhyācāmet /
asmiṃstvācamane viśeṣaḥ- 'dakṣiṇata upavīya'ityārabhya 'sakṛdupaspṛśya'(tai.ā.2-11) ityevamante viguṇe kṛte 'yadi yajuṣṭa'iti 'bhuvasvāhā'iti homaḥ prāyaścittm /
'dākṣiṇena pāṇinā savyaṃ prokṣya'ityārabhya śeṣe viguṇe kṛte 'yadyavijñātā'iti prāyaścittam /
atha krama ucyate- brahmayajñena yakṣye ityuktvā, vidyuta /
ācamanam /
āsanakalpanādi sāvitrījapāntaṃ kṛtvā vedasyādita ārabhya yathādhyāyamadhyayanamadhyāyaḥ kṛtsnasya vedasyāsamāpteḥ;'śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāmadhyāyamupākṛtya'(āpa.dha.1-9-1) iti vacanāt yena prakāreṇādhyāyo yena ca krameṇā dhīryate'vinā cāmnānaiḥ ādipradiśṭānuṣaṅgaprakhyādibhiḥ, utsṛjan utsṛjyotsṛjya, vācā manasā ca yāvattarasaṃ yāvacchakyamadhīyīta /
paridhānīyāṃ kṛtvā, vṛṣṭirasi /
evamaharahaḥ kṛtāntādārabhya yāvatsamāpto vedaḥ sahaikāgni vidhikāṇḍena /
samastamadhītya vaiśvadeva mantrānadhītya tataḥ prasugmanteti praśnadvayadhīyīta /
evaṃ viniyogadarśanāt, 'aikāgniko vidhiḥ kāṇḍaṃ vaiśvadevamiti sthitiḥ, //
iti vacanācca /
yadyanekaśākhādhyāyī tato 'nenaiva vidhinā dvitīyaṃ punaradhīyīta ṛgyajussāmnāṃ krameṇa adhyayane yadyanadhyāyassyāt, tadaikāṃ varcamekaṃ vā yajurekaṃ vā sāma kṛtāṃtādevārabhyābhivyāharet /
yadā brāhmaṇasya krameṇa tadā 'bhūrbhuvassuvassatyaṃ tapaśśraddhāyāṃ juhomī'tyabhivyāharet /
evaṃ yāvajjīvaṃ brahmayajñaṃ kurvīta /
manuṣyayajñānte 'sarvān vaiśvadevebhāginaḥ kurvīta, (āpa.dha.2-9-5) ityādividhānena sarveṣu patnyanteṣu bhuktvatsu, pākapariveṣaṇapātrebhyo lepān saṅkṛṣyottarataḥ śucau deśe rudrāya sampadānabhūtāya ninayet, 'rudrāyasvāhā'iti /
nityavaccaninayanam;pratipattikarmatvāt /
'evaṃ vāstu śivaṃ bhavati'(āpa.dha.2-4-23) ityarthavādaḥ /
'dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt'; (pū.mī.4-3-1) iti nyāyāt /
phalaṃ vā, sūtrakāreṇopadiṣṭatvāt 'yaetānavyagro yathopadeśaṃ kurute nityaḥ svargaḥ puṣṭiśca'(āpa.dha.2-4-9)
iti /
evamṛte mahāyatrebhyaḥ sāyaṃ raudrāntaṃ kṛtvā vaihāyasamākāśe bhūtabaliṃ kurvīta //
anya āhuḥ-'naktamevottamena'(āpa.2-4-8) ityevakārasya vyavahitānvayādvaihāyasameva sāyamiti //
idānīṃ prasaṅgāt sarpavalestadutsargasya ca devatāmupadiśati-
paurṇamāsyāṃ paurṇamāsī yasyāṃ kriyate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_7.28:
"śrāvaṇyāṃ 'paurṇamāsyāmastamite sthālīpāka"ityādi paurṇamāsyāṃ yat karma coditaṃ tatra paurṇamāsīdevatā /
kā sā ?yasyāṃ tat karma kriyate śrāvaṇyai paurṇamāsyai svāheti /
evaṃ sthālīpākāddhomaḥ /
tato yathopadeśaṃ kiṃśukāni samidha ājyāhutayaśca, tataḥ sthālīpākāt sviṣṭakṛt /
tato jayādi /
'yasyāṃ kriyata'ityanucyamāne paurṇamāsyai svāhetyeva homaḥ syāt

20.28

ĀpGs-Tāt_7.28:
yasyāṃ paurṇamāsyāṃ śrāvaṇyāṃ mārgaśīrṣyā ca nimittabhūtāyāṃ sthālīpākaḥ kriyate, tasya saiva paurṇamāsī devatā /
ayamarthaḥ sarpabalau 'śrāvaṇyai paurmāsyai svāhā'iti sthālīpākasya homaḥ /
utsasarjane tu 'mārgaśīrṣyai paurṇamāsyai svāhā'iti

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc