આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 20

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.2:
સ્થાલીપાકાર્થ વ્રીહ્યાદિકમ્ ।
ઽસાવહન્તિઽઇતિ વક્તવ્યે ઽપત્ન્યવહન્તિઽઇત્યાધિકાક્ષરાત્ પત્ન્યવઘાતમેવ કુર્યાત્, ન તુ શ્રપણાદિકમપિ ।
તદાદિકં વર એવ ।
કેચિત્- પત્નીત્યારમ્ભાદવહનનં પત્નીકર્મૈવ, ન તુ યજમાનકર્મ ।
યજમાનકર્મત્વે હિ સહાધિકારે પાર્વણાદૌ પત્યુરવહનનં સ્યાત્, તસ્ય તત્ર યજમાનત્વાત્ ।
અત એવ પાર્વણાદૌ નાન્વારમ્ભઃ;પત્ન્યવહન્તીતિવત્ પત્ન્યામન્વારબ્ધાયામિત્યવચનાદિતિ ।
મૈવમ્;વધ્વેકાધિકારસ્યૈવ નિરસ્તત્વાત્

31 સ્થાલીપાકહોમઃ, તસ્યાવદાનસંખ્યા ।
શ્રપયિત્વામિઘાર્ય પ્રચીનમુદીચીનં વોદ્વાસ્ય પ્રતિષ્ઠિતમભિઘાર્યાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધાયાં સ્થાલીપાકાજ્જહોતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.3:
તતસ્તાનવહતાંસ્ત્રિષ્ફલીકૃતાન્ પ્રક્ષાલ્ય શ્રપયતિ વરઃ ।
અગ્રેરુપસમાધાનાદિવચનં તન્ત્રવિધાનાર્થ કાલવિધાનાર્થ ચ પ્રતિષ્ઠતાભિઘારણાન્તે કથં તન્ત્રં પ્રતિપદ્યેત, ન પ્રાગિતિ ।
તેનાભિઘારણમસંસ્કૃતેનાજ્યેન ભવતિ ।
અત્રાપિ સકૃદેવ પાત્રપ્રયોગઃ ।
તથા શમ્યાઃ
વિવાહશેષત્વાદસ્ય ।
નેત્યન્યે

આજ્યભાગાન્તવચનં અન્વારમ્ભકાલોપદેશાર્થમ્ ।
સ્થાલીપાકાદિત્યનર્થકમ્, તસ્ય હોમાર્થત્વાત્ ।
ન ચ વાચ્યં બ્રાહ્મણભોજનાર્થ સ્થાલીપાકો, હોમસ્ત્વાજ્યાદેવ પ્રાપ્નોતીતિ ।
યાગવિધાનાત્ દેવતાવિધાનાચ્ચ ।
એવં તર્હિ શૈલીયમાચાર્યસ્ય-યત્રોભયં હવિર્ભવત્યાજ્ય ઞ્ચૌષધયશ્ચ તત્ર પ્રધાનાહુતિવિશેષણં કરોતિ સ્થાલીપાકાદન્નાદપૂપાદાજ્યાહુતિરુતિ ।
તેન યત્ર વિશેષણં નાસ્તિ તત્રૈકમેવ હવિરિતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
તેનાગ્રયણે
આજ્યસ્યાભાવઃ ।
તતશ્ચ સકૃદુપઘાતપક્ષ એવ તત્ર ભવતિ, આજ્યાભાવેનોપસ્તરણાભિઘારણયોરસમ્ભવાત્ ।
વિવાહે ચ ઽયથા સ્થાનમુપવિશ્યેઽત્યત્ર આજ્યાહુતિરિતિ વિશેષણાભાવાદાજ્યમેવ તત્ર ધર્મવદ્ધાવિઃ, લાજાસ્ત્વધર્મકા ઇતિ સિદ્ધમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.3:
ઉદ્વાસ્ય સૌકર્યાદપરેણાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ।
પ્રતિષ્ઠિતમભિઘારયતિ ।
ઓષધિહવિષ્કો ઽપ્યત્ર તન્ત્રવિધાનં ક્રમાર્થમિત્યુક્તમેવ ।
ઽઆજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધાયામ્ઽ; ।
ઉપસ્તરણપ્રભૃત્યન્વારમ્ભઃ પ્રધાનહોમાન્તમ્

સકૃદુપસ્તરણાભિઘારણે દ્વિરવદાનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.4:
અનેન પૌરોડાશિકો ઽવદાનકલ્પ ઇહ પ્રદર્શિતો વિજ્ઞેયઃ ।
ઽતસ્માદઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રઽ(આપ.શ્રૌય2-18-9) મિત્યાદ્યપિ ભવતિ ।
પઞ્ચાવત્તઞ્ચપઞ્ચાવત્તિનામ્ ।
પ્રત્યભિઘારણં ચ હવિષઃ લાજાવદાનવત્ ।
ઉપસ્તીર્ય દ્વિરવદાય દ્વિરભિઘારયતીતિ વક્તવ્યે સકૃદ્વચનમુપસ્તરણાભિઘારણયોશ્ચતુરવત્તસંપાદનાર્થતાં જ્ઞાપયિતુમ્ ।
તેન ચતુરવત્તાભાવે ઉપસ્તરણાભિઘારણયોરપ્યભાવઃ ।
યથા ઽસકૃદુપહત્ય જુહુયાત્ઽ(આપ.ગૃ. 7-7)"દધ્ન એવાઞ્જલિને"(આપ.ગૃ.22-10) ।
ત્યાદૌ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.4:
હોમદર્વ્યા સ્રુવેણ દર્વ્યન્તરેણ વા સકૃદુપસ્તરણં કાર્યમ્ ।
તતશ્ચરોર્દ્વિરવદાનમ્ ।
ત્રિર્જમદગ્નીનામ્, સકૃચ્ચાભિઘારણમ્ ।
તતઃ સ્વિષ્ટકૃદર્થ ચરોઃ પ્રત્યભિઘારણમ્ ।
અસ્યૈષ્ટિકાવદાનવિધિપ્રદર્શનાર્થત્વાદાચારાચ્ચ

દેવતામાહ--
32 તસ્ય દેવતાવિધાનમ્ ।
અગ્નિર્દેવતા સ્વાહાકારપ્રદાનઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.5:
પ્રધાનદ્વિત્વાદુત્તરવિવક્ષયા સિદ્ધાનુવાદો ઽયમ્ ।
અગ્નિરેવ દેવતા પૂર્વસ્ય હોમસ્ય યેયમાગ્નેયેનેતિ વિહિતા ।
ઉત્તરસ્યાન્યા વિધીયત ઇતિ

સ્વાહાકારેણ પ્રદાનં પ્રક્ષેપો યસ્મિન્ સ- સ્વાહાકારપ્રદાનઃ ।
સ્થાલીપાકસ્ય હોમઃ ।
અવિશેષાત્ પૂર્વશ્ચોત્તરશ્ચ ।
તત્ર સ્વાહાકારસંયોગાદ્દેવતાશબ્દશ્ચતુર્થ્યન્તો ભવતિ -અગ્નેયે સ્વાહા, અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ ।
ઽજુહોતિચોદનઃ સ્વાહાકારપ્રદાનઃઽ(આપ.પ.3-4)
ઇત્યેવ સિદ્ધે વચનમિદં કલ્પાન્તરેષુ કેષુચિત્ મન્ત્રેણ પ્રદાનઞ્ચોદિત"મમુષ્મૈ સ્વાહેતિ જુહુયાત્, ઋચા વા તદ્દેવતયે"તિ ઽપુરોનુવાક્યામનૂચ્ય યાજ્યયા જુહુયાઽદિતિ ચ તત્પ્રતિષેધાર્થમ્ ।
એવમપિ ઽસ્થાલીપાકાજ્જુહોત્યગ્નયે સ્વાહેત્યેવ વક્તવ્યંઽસ્વિષ્ટકૃતિ ચ સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ ।
ઇદં તુ વચનં પાર્વણાતિદિષ્ટેષુ યથોપદેશં દેવતા ઇત્યત્ર મન્ત્રપ્રતિષેધાર્થમ્ ।
તેન ઽપૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસીઽ(આપ.ગૃ.7-28) ઇત્યેવમાદિષુ યત્ર સ્થાલીપાકસ્ય દેવતૈવ ચોદ્યતે તત્ર દેવતાશબ્દેનૈવ હોમઃ, ન તદ્દૈવત્યેન મન્ત્રેણેતિ સિદ્ધમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.5:
અગ્નિર્દેવતેતિ વિહિતાગ્નિવિશેષણાર્થમયં પરિભાષેક્તાનુવાદઃ ।
કથં વિશેષ્યતે?ઇતિ ચેત્, સો ઽગ્નિસ્સ્વાહાકારપ્રદાનશ્ચેદ્દેવતા, સ્વાહાકાતયોગ્યયા ચતુર્થ્યા વિભક્ત્યા યુક્તશ્ચેદિત્યર્થઃ ।
નન્વ ન્વારબ્ધાયામગ્નયે જુહોતીઽતિ વક્તવ્યે કિમર્થમધિકાક્ષરં ઽઅગ્નિર્દેવતા સ્વાહાકારપ્રદાનઃઽઇત્યુપદિશ્યતેઊઉચ્યતે-શબ્દો દેવતા, નાર્તઃ અર્થો ઽપિ યાગે ચોદિતચતુર્થ્યન્તસ્વવાચકસબ્દેનૈવોપકરોતિ, અર્થસ્યોદ્દેષ્ટુમશક્યત્વાત્;ઉપાકારાન્તરસ્ય ચ દુર્નિરૂપત્વાદિતિ મીમાંસકમતમિહ નાભિમતમ્;અર્ત એવ દેવતેતિ સ્વમતજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
કથમિતિ ચેત્ ?કર્મણિ પ્રયોગાનર્હસ્ય પ્રથમાન્તસ્યાગ્નિશબ્દસ્ય પ્રયોગાત્ ।
નન્વર્તસ્ય દેવતાત્વે સત્યપ્યુકારશ્શબ્દેનૈવેતિ નાનુષ્ઠાને વિશેષઃ ।
મૈવમ્;ન કેવલં ચતુર્થ્યન્તશબ્દોચ્ચારણમેવાનુષ્ઠેયમ્, કિન્ત્વર્થસ્ય ધ્યાનમપીતિ ।
અત્ર તુ જ્ઞાતકં ઽઆગ્નેયા ઇતિ તુ સ્થિતિઃઽ(નિરુ.8-3-7)
ઇત્યાદિ નિરુક્તકારવચનમ્ ॥
કેચિત્- કલ્પાન્તરેષુ ઽઅમુષ્મૈ સ્વાહેતિ જુહુયાત્ ઋચા વા તદ્દૈવત્યયાઽઇતિ વિકલ્પઃ ચોદિતઃ ।
સ માભૂદસ્માકમ્ ।
પાર્વણેષુ તદ્વિકારેષુ ચ ઽઅમુષ્મૈ સ્વાહાઽઇત્યેવ જુહુયાદિત્યેવમર્થમિતિ

33 તત્ર સકૃદુપઘાતપક્ષઃ ।
અપિ વા સકૃદુપહત્ય જુહુયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.6:
યયા દર્વ્યા હોમસ્તયૈવ સકૃદુપહત્ય જુહુયાત્ ।
અત્ર પક્ષે ઉપસ્તરણાભિઘારણયોપ્યભાવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
કેચિત્ કુર્વન્તિ ।
જુહુયાદિતિ વચનં સ્વિષ્ટકૃત્યપિ પ્રાપ્યત્યર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.6:
અથવા દર્વ્યા સકૃત્ સ્થાલીપાકાદ્ગૃહીત્વા જુહુયાત્, ન તુ પૂર્વવચ્ચતુરવત્તં પઞ્ચાવત્તં વા અપૂર્વત્વાદ્દર્વિહોમાનામ્

અગ્નિસ્સ્વિષ્ટકૃત્ દ્વિતીયઃ ॥ આપ્ગ્સ્_7.7 ।
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.7:
અગ્નિઃ સ્વિષ્ટકૃદ્દ્વિતીયો ભવતિ દેવતાત્વેન ।
દ્વિતીયવચનં પૂર્વેણ તુલ્યધર્મત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તેન ઽયથોપદેશં પ્રધાનાહુતીરિત્યાદૌ સ્વિષ્ટકૃતો ઽપિ ગ્રહણં ભવતિ ।
તથા ઽસકૃદુપહત્ય જુહુયાત્ઽઽસ્વાહાકારપ્રદાનઽઇત્યેતયોશ્ચ પ્રવૃત્તિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.7:
દેવતેતિ શેષઃ ।
સ્થાલીપાકશેષાત્ દ્વિતીયો હોમઃ કર્તવ્યઃ ।
તસ્મિન્ અગ્નિસ્સ્વિષ્ટકૃદ્દેવતેતેયર્થઃ ।
અર્થસિદ્ધે ઽપિ દ્વિતીયે ઽદ્વિતીયઽ; ઇતિ ગ્રહણે પ્રયોજનં ઽસદસસ્પતિર્દ્વિતીયઃ ઽ(આપ.ગૃ.8-2) ઇત્યત્ર વક્ષ્યતે ।
કેચિત્- પૂર્વહોમેન તુલ્યધર્મત્વજ્ઞાપનમ્ ।
તથા ચ સતિ ઽયથોપદેશં પ્રધાનાહુતીઃઽઇત્યત્ર સ્વિષ્ટકૃતમપિ હુત્વા જયાદીત્યેવમાદિ ભવેદિતિ

અસ્ય ત્વવદાનવિધિમાહ-
34 તત્ર ઉપસ્તરણાદિવિધાનમ્ ।
સકૃદુપસ્તરણાવદાને દ્વિરભિઘારણમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.8:
અત્રાપિ પૌગોજાશિકસ્વિષ્ટકૃતો ઽવદાનકલ્પઃ પ્રદર્શિતો વિજ્ઞેયઃ ।
"તેન દ્વિઃ પઞ્ચાવત્તિનઃ ઉત્તરમુત્તરં જ્યાયાંસમ્, ન હવિઃ પ્રત્યભિધારયતીઽ(આપ.શ્રૌ.2-21-3,4,5) તિ વિશેષાઃ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.8:
સકૃદુપસ્તરણમવદાનં ચ દ્વિરભિઘારણં ચ કાર્યમ્ ।
જમદગ્નીનાં તુ દ્વિરવદાનમ્ ।
અવદાનં દૈવતાજ્જ્યાયઃ ।
નાપિ હવિઃ પ્રત્યભિઘારણમ્;ઐષ્ટિકસૌવિષ્ટકૃતાવદાનવિધિપ્રદર્શનાર્થત્વાત્, આચારાચ્ચ

મધ્યાત્ પૂર્વસ્યાવદાનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.9:
પૂર્વસ્ય પ્રધાનહોમસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉપઘાતપક્ષાર્થ વચનમ્ ।
ચતુરવત્તપક્ષે તુ પૌરોજાશિકત્વાત્ સિદ્ધમ્, નનુ તત્રાપિ"પૂર્વાર્ ધાદ્વિતીયં પશ્ચાર્ધાત્ તૃતીય"મિત્યેતયોર્દેશવિશેષયોઃ પ્રતિષેધાર્થ સ્યાત્ ।
યદ્યેવં ઉત્તરવત્તરસ્યોતિ સ્વિષ્ટકૃતિ નારબ્ધવ્યં, વિશેષાભાવાત્ ।
તસ્માત્ ચતુરવત્તપક્ષે પૌરોડાશિક એવ વિધિઃ ।
ઇદં તુ વચનમુપઘાતપક્ષાર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.9:
હવિષો મધ્યાત્ પૂર્વસ્ય દૈવતસ્યાવદાનં કાર્યમ્ ।
ઉપઘાતપક્ષાર્થ એવાયમારમ્ભ- ।
ચતુરવત્તપક્ષે ત્વૈષ્ટિકવિધિપ્રદર્શનબલાન્મધ્યાદઙિગુષ્ઠપર્વમાત્રાવદાનમ્ ।
ઽતિરછ્ટીનમવદ્યતિ પૂર્વાર્ધાદ્દ્વિતીયમનૂચીનં ચતિરવત્તિનઃ પશ્ચાર્ધાત્તૃતીયં પઞ્ચાવત્તિનઃઽ; (આપ.શ્રૌ.2-18-9) ઇત્યવદાનસ્થાનસિદ્ધેઃ એતેનોપઘાતપક્ષે ચતિરવત્તધર્મ ઉપસ્તરણાદિર્ન પ્રવર્તતે ઇતિ દર્શયતિ

મધ્યે હોમઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.10:
આઘારસમ્ભેદો મધ્યમ્ ।
અત્રાપિ પૌગોડાશિક એવ હોમદેશો દર્શિતો વિજ્ઞેયઃ ।
તેનાહુતીનામનેકત્વે ઽપૂર્વા પૂર્વા સંહિતામિઽ(આપ.શ્રૌ.2-19-9) ત્યેવમાદયો વિશેષા ઇહાપિ ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.10:
હોમઃ પ્રક્ષેપઃ ।
દૈવતસ્ય અગ્ને ર્મધ્યે આઘારસમ્ફેદે ।
પ્રધાનાહુતિબહુત્વે ઽપૂર્વા પૂર્વા સાંહિતામ્ઽ(આપ.શ્રૌ.2-19-9) ઇતિ ચ ભવતિ ।
અયં તૂભયપક્ષાર્થઃ

ઉત્તરાર્ધાદુત્તરસ્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.11:
અયમપ્યુપઘાતપક્ષાર્થ આરમ્ભઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.11:
ઉત્તરાર્ધાદ્ધવિષ ઉત્તરસ્ય સ્વિષ્ટકૃત અવદાનં કાર્યમ્ ।
અયમપિ પૂર્વવદુપઘાતપક્ષાર્થ એવ

ઉત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે હોમઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.12:
અત્રાપિ પૌરોડાશિકસ્ય સ્વિષ્ટકૃતો ધર્મો વિજ્ઞેયઃ ।
તેનાઃ ઽસંસક્તામિતરાભિઽ(આપ.શ્રૌ.2-21-6)રિતિ વિશેષ ઇહાપિ ભવતિ ।
હોમગ્રહણે આશ્રિયમાણે ઉત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધ ઇત્યસ્ય લેપયોઃ પ્રસ્તરવદિત્ત્યુત્તરેણાપિ સમ્બન્ધસ્સમ્ભાવ્યેત

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.12:
તસ્ય સ્વિષ્ટકૃતો હોમો ઽગ્નેરુત્તરાર્ધપૂર્વાર્ધે ।
અસ્યાપિ પ્રદર્શનાર્થત્વાત્ ઽઅસંસક્તામિતરાભિરાહુતિભિઃઽ(આપ.શ્રૌ.2-21)-6) ઇત્યપિ ભવતિ

હોમોપસ્તરણાદ્યર્થદર્વીદ્વપલેપયોઃ પાત્રપ્રયોગાર્થ સંસ્તીર્ણસ્ય ચ વર્હિષઃ પ્રતિપત્તિમાહ--
લેપયોઃ પ્રસ્તરવત્ તૂષ્ણીં બર્હિ રઙ્ત્વા (ક્ત્વા) ગ્નૌ પ્રહરતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.13:
યસ્મિન્ બર્હિષિ પ્રતિષ્ઠિતં હવિરાજ્યં ચ તસ્માત્ કિઞ્ચિદુપાદાય તદ્વર્હિરન્નસ્ય ચાજ્યસ્ય ચ યૌ લેપૌ તયોઃ પ્રસ્તરવ ત્તૂષ્ણીમઙ્ત્વા
પ્રસ્તરવદેવ તૂષ્ણામગ્નૌ પ્રહરતિ ।
અત એવ પ્રતિપત્તિવિધાનાદપરેણાગ્નિં બર્હિષઃ સ્તરણં ભવતિ ।
હવિષશ્ચ તત્રાસાદનમ્ ।
કલ્પાન્તરે ચ સ્પષ્ટમેતત્ ।
શૃતાનિહવીંષ્યભિધાર્ય ઉદગુદાવાસ્ય બર્હિષ્યાસાદ્યેતિ ।
કેચિદગ્નિપરિસ્તરણાદઞ્જનં મન્યન્તે ।
પ્રસ્તરવદિતિ વચનાત્ ત્રિષુ સ્થાનેષ્વઞ્જનં ભવતિ ।
તત્ર ચતુરવત્તપક્ષે યયા હોમાઃ તસ્યામગ્રસ્ય, યયોપસ્તરણાભિઘારણે તસ્યાં મધ્યસ્ય, આજ્યસ્થાલ્યાં મૂલસ્ય ચાઞ્જનં ભવતિ ।
ઉપઘાતપક્ષે તૂપસ્તરણાંભિઘારણાર્થાયા દર્વ્યા અભાવાદાજ્યસ્થાલ્યાં મધ્યસ્ય મૂલસ્ય ચરુસ્થાલ્યામ્ ।
અક્તસ્ય તૃણમપાદાયેત્યેતદપિ ભવતિ ।
તથા યયા હોમસ્તસ્યાં પ્રતિષ્ઠાપનં ચ આગ્નીધ્રકર્મ ચ સ્વયમેવ કરોતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.13:
લેપયોઃ દર્વીદ્વયલગ્નયોઃ પાત્રાસાદનાર્થ સંસ્તીર્ણ બર્હિઃ પ્રસ્તરવત્તૂષ્ણી મઙ્ક્ત્વા તદ્વદેવાગ્નૌ પ્રહરતિ ।
ઇદમપિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તેનાઞ્જનાદિસંસ્રાવાન્તં શ્રૌતવત્તૂષ્ણીં કરોતિ ।
નનુ-પ્રસ્તરવદિતીહાનુપપન્નમ્ ।
બર્હિષો ઽગ્રમધ્યમૂલાનાં દ્વયોર્દર્વ્યોઃ પ્રસ્તરવદઞ્જનાસમ્ભવાત્ ।
ઉચ્યતે-હોમદર્વ્યામગ્રમનક્તિઃ, ઇતરસ્યાં મધ્યમૂલેઃ ઽઅન્યાલ્લોપૌ વિવૃદ્ધિર્વાઽ(આપ.પ.4.13) ઇતિ વચનામ્ ।
એવ ત્રિર્દ્વિવી ।
ઽઅશાપરમ્ઽઇતિ પક્ષે સકૃદેવોપસ્તરણાદ્યર્થાયાં મૂલં, હોમાર્થાયાં મધ્યાગ્રે ।
અન્યે તુ આજ્યસ્થાલીં ધ્રુવાસ્થાને પક્ષત્રયે ઽપિ કુર્વન્તિ, અઞ્જનસ્યોપયુક્તપાત્રલેપપ્રતિપત્ત્યર્થત્વાત્ ઽઇડાન્તં વાઽહવનીયે શંય્વન્તં ગાર્હપત્યેઽ; (આપ.શ્રૌ.3-14-6) ઇતિ પક્ષે ઽઆજ્યસ્થાલ્યાં મૂલમ્ઽ(આપ.શ્રૌ.3-14-7) ઇતિ દર્શનાચ્ચ ।
ઇહ તુ પક્ષે લેપયોરિતિ દ્વિવચનમાજ્યૌષધલેપાભિપ્રાયમ્, ન તુ પૂર્વવદાઘારદ્વિત્વાભિપ્રાયમ્ ॥
કેચિત્-કલ્પાન્તરાદપરેણાગ્નિં યસ્મિન્ બર્હિષિ હવિરાજ્યં ચ પ્રતિષ્ઠિતં તસ્માદ્વા, પરિસ્તરણાદ્વા કિઞ્ચિદુપાદાયાઞ્જનમિતિ ।
તન્ન; કલ્પાન્તરોક્તબર્હિઃ પ્રતિષ્ઠાપનોપસંહારસ્ય પાક્ષિકત્વેન નિત્યદ્વદ્ધક્રમમપિ પરિષેચનં ન નિવર્તતે, અગ્નયઙ્ગત્વાદિત્યાહ--
સિદ્ધમુત્તરં પરિષેચનમ્ ॥ આ
(આના) ઉત્તરં તન્ત્રં જયાદિ યથાસિદ્ધમત્રાપિ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
કથં ચ સિદ્ધમ્?ઉપજુહોતીતિવચનાત્ ।
પ્રધાનહોમાનન્તરં તેનોપહોમાનામુપરિષ્ટાદ્વર્હિષો ઽનુપ્રહરણં ભવતિ ।
અન્યથા પ્રધાનહોમાનન્તરમુપદેશાદુપહોમાનાં પુરસ્તાદનુપ્રહરણં સ્યાત્

અત્ર કૃત્વેત્યધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
પરિષેચનં કૃત્વા પરિષેચનાન્તં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
કિમર્થમિદમ્ ?પરિષેચનાન્તે બ્રાહ્મણભોજનાદ્યેવ કર્મ પ્રતિપાદ્યેત નાન્યદિત્યેવમર્થમ્ ।
અન્યે તુ સિદ્ધમુત્તરં પરિષેચનમિત્યે કમેવ યોગં પઠન્તો વ્યાચક્ષતે ।
તેનેહ સ્થાલીપાકે પ્રધાનહોમાનન્તરં તન્ત્રશેષસ્ય પ્રાપ્તસ્ય પર્ષેચનમેવ સિદ્ધમન્યદસિદ્ધમિતિ ।
તેનોપહોમાનમિહ લોપશ્ચોદ્યત ઇતિ ।
તેષામુત્તરમિતિ વ્યર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.14:
સ્પષ્ટેમેતત્ ।
તતઃ પ્રણીતાવિમોકો ઽપિ ।
કેચિત્- સિદ્ધમુત્તરમિતિ પદદ્વયમેકં વાક્યમ્ ।
સિદ્ધમાવિકૃતમ્ ।
ઉત્તરંતન્ત્રશેષં જયાદિ ।
એતાચ્ચેહોત્કૃષ્ય પધિતમપિ ઽયથોપદેશં પ્રધાનાદુતીર્હુત્વા જયાભ્યાતાનાન્ઽ(આપ.ગૃ.2-7) ઇતિ શ્રૌતક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ પ્રધાનતુલ્યધર્મકસ્વિષ્ટકૃતો ઽનન્તરમેવ ।
તથા ઽપરિષેચનમ્ઽઇત્યપ્યાનન્તર્યવિધ્યર્થમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વા બ્રાહ્મણભોજનમેવેતિ ।
તન્ન; સિદ્ધમુત્તરં પરિષેચનમિતિ પ્રતીતાભ્યર્હિતસામાનાધિકરણ્યાન્વયબાધેન મહાદોષવાક્યભેદકલ્પનાપેક્ષત્વાત્ ।
તથા વચનાભાવાદિહ જયાદ્યેવ નાસ્તિ, દૂરે ક્રમબલાબલકથા ।
તથા ઽપરિષેચનમ્ઽઇત્યસ્યાપિ સિદ્ધમુત્તરમિત્યેતદન્વયનિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ કૃત્વેત્યધ્યાહારો નિર્બીજઃ ।
આનન્તર્ય તુ પાઠપ્રાપ્તં ન વિધેયમેવ ।
તસ્માદ્વરં યથોક્તશઙ્કાનિવૃત્યર્થમેવેદં સૂત્રમિતિ

35 સ્થાલીપાકશેષાત્ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
તેન સર્પિષ્મતા બ્રાહ્મણં ભોજયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.15:
સર્પિષ્મતેતિ વચનમતિશયાર્થમભિઘારણેન પ્રાગપિ સર્પિષ્મત્વાત્ ।
લૌકિકેન સર્પિષા પ્રભૂતેનોપસિચ્યેત્યર્થઃ ।
યો દક્ષિણત આસ્તે સ ઇહ બ્રાહ્મણઃ તં ભોજયેત્ વધૂર્વરો વા

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.15:
તેન હવિશ્શેષેણ ।
સર્પિષ્મતા પ્રભૂતસૌકિકાજ્યોપસિક્તેન ।
બ્રાહ્મણં દક્ષિણતો દર્ભેષુ નિષાદિતં ભોજયેત્ તસ્યેહ પ્રકૃતત્વાત્ ।
ઇહ તુ સર્પિષ્મતેતિ મતુવતિશયાર્તઃ ।
ભોજયેદિતિ બલાચ્ચ(વચનાત્) હોમબ્રાહ્મણભોજનાયાલં ચ રુ કાર્યઃ

36 સ્થાલીપાકદક્ષિણાદાનમ્ ।
યો ઽસ્યાપચિતસ્તસ્મા ઋષભં દદાતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.16:
અસ્ય વરસ્ય યો ઽપચિતઃ પૂજ્યઃ આચાર્યઃ, તસ્મૈ ઋષભં સ્થાલીપાકસ્ય દક્ષિણાં દદતિ વધૂઃ ।
સ્વકુલાદાનીયર્ત્વિજે વરાય દાતવ્યા સતી દક્ષિણા જાયાપત્યોઃ અન્યોન્યદાનપ્રતિગ્રહાભાવાત્ તદાચાર્યાય ચોદ્યતે ।
તેનાસૌ પરિક્તીતો ભવતિ ।
દૃશ્યતે ચાયં ન્યાયો ધર્મશાસ્ત્રે-"ન પિતા યાજયેત્ પુત્રં ન પુત્રઃ પિતૃયાજનમ્"ઇત્યાદ્યુક્ત્વા ઽઽચાર્યાય દક્ષિણાં દદ્યુરુતુ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.16:
નન્વિદં સૂત્રમયુક્તમિવ પ્રતિભાતિ ।
ઽયો ઽસ્યાપચિતસ્તમિતરયાઽ(આપ.ગૃ.3-9) ઇતિ વદ્વરાદન્યસ્ય દાનકર્તૃત્વપ્રતીતેઃ, ઇહ ચાન્યસ્યાભાવાત્ ।
યદ્યપિ પત્ની વિદ્યતે, તથાપિ તસ્યા ભર્તુરપિ પ્રવાસે સહાધિકારેષુ કર્મસુ મધ્યગ ધનત્યાગે ઽનુમતિદ્વારેણાવ કર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અથ અત્ર ઽએનાં યાજયતિઽઇતિ વચનાદ્વધૂર્યજમાના ।
સા સ્ત્રીધનાદ્વરસ્યાપચિતાય દદાતિ ।
તેન ચ ઋત્વિગ્ભૂતો વર આનતો ભવતિ ।
ન ચ વરાયૈવ દાનમ્, જાયાપકત્યોરન્યોન્યદાનાદ્યભાવાદિત્યુચ્યતે, નૈવ તત્;વધ્વેકાધિકારે હ્યસ્યોભયતો વિવાહાઙ્ગસન્દષ્ટત્વેન પ્રતિપન્નવિવાહાઙ્ગત્વબાધઃ ।
અધિકારસાધ્યભેદેન શાસ્ત્રતદર્થયોર્ભેદાત્ ।
અથ ઉભયાધિકારવિવાહસિધ્યર્થમેવ વધૂરનેન પ્રધાનકર્મણાપિ યાગેન સંસ્ક્રિયતે, તર્હિ વધ્વેકાધિકારમિત્યુક્તિમાત્રમિતિ વૃથા સ્ત્રીધનવ્યયઃ ।
તસ્માત્ શૂત્રં યથોપપન્નં સ્યાત્ તથા વ્યાખ્યેયમ્ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_7.16:
અત્રોચ્યતે-એવં તર્હ્યધ્યાહારેણ વા વિપરિણામેન વા વ્યાખ્યાયતે ।
યો ઽસ્યાત્મને ઽપચિતઃ પૂજ્યઃ તસ્મા ઋષભં દદાતિ ।
યદ્વા યે ઽસ્ય શ્થાલીપાકયાગસ્ય કર્તુરપચિતસ્તસ્મા એતદ્યાગકર્તા ઋષભં દદાતિ, ન તુ સ્થાલીપાકયાગાન્તરાણાં કર્તા;તેષામપૂર્વત્વાત્ ।
અથવા-અસ્યેતિ ષષ્ઠ્યા અયમિતિ વિપરિણામઃ ।
યો ઽયં લોકે વિદ્યાભિજનાદિસમ્પત્ત્યા અપચિતઃ તસ્મા અયમેતત્સ્થાલીપાકકર્તા ઋષભં દદાતિ ।
સર્વથા ત્વેતદ્વિકૃતિષ્વપિ સ્થાલીપાકાન્તરેષુ ઋષભદાનં નાસ્ત્યેવ

37 પાર્વણસ્થાલીપાકઃ ।
એવમત ઊર્ધ્વ દક્ષિણાવર્જમુપોષિતાભ્યાં પર્વસુ કાર્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.17:
અતઃ સ્થાલીપાકા દૂર્ધ્વ દક્ષિણાં વર્જયિત્વા ઉપોષિતાભ્યાં ઽપર્વસુ ચોભયોરુપવાસ,(આપ.ધ.2-1-4) ઇત્યનેન પ્રકારેણ કૃતોપવાસાભ્યાં ગૃહમેધિભ્યાં પર્વસુ પૌર્ણમાસીષુ ચામાવાસ્યાસુ ચ એવમેવાગ્નેયસ્થાલીપાકકલ્પેન સ્થાલીપાકઃ કાર્યઃ ।
કલ્પાતિદેશો ઽયમ્-પર્વસુ સ્થાલીપાકઃ કાર્યઃ, તસ્ય ચ"આગ્નેયેન સ્થાલીપાકેન યાજયતી"ત્યેવમાદિઃ તસ્મા ઋષભં દદાતીઽત્યેવમનાતઃ કલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોપોષિતાભ્યાઽમિતિ દ્વિવચનનિર્દેશાદુભાવપ્યધિકારિણૌ તત્ર તુ પત્ન્યેવ ।
દક્ષિણા ચેહ નાસ્તીત્યેતાવાન્ વિશેષઃ ।
તત્ર પાર્વણે વિવાહનિમિત્તા વિશેષાઃ સકૃત્પાત્રાણિ શમ્યા ઇત્યાદયો ન કર્તવ્યાઃ ।
અન્વારમ્ભો ઽપિ ન કર્તવ્યઃ, યજમાનકર્મત્વાત્ ।
અત્ર ચોભયોર્યજમાનત્વાત્ ।
અસ્તુ તર્હ્યન્યો યાજયિતા, અન્વારમ્ભશ્ચોભયોઃ ।
તદપિ ન, જ્ઞાપકાત્ ।
યદયં હૃદયસંસર્ગાન્વારમ્ભં વિદધાતિ તત્
જ્ઞાપયતિ ન પાર્વણાદિષ્વન્વારમ્ભો ભવતીતિ ।
અન્યથા પાર્વણાતિદેશાદેવાન્વારમ્ભઃ સિદ્ધસ્સ્યાત્ ।
પાણિગ્રહણાદધિ ગૃહમેધિનોર્વ્રતમ્ઽઇત્યાદૌ સાઙ્ગં વિવાદૃકર્મ વિવક્ષિતમ્ ।
તેન સંવેશનાન્તે વિવાહિકર્મણિ નિષ્ઠિતે પઞ્ચમહાયજ્ઞાદીનાં ગૃહસ્થધર્માણાં પ્રવૃત્તિઃ ।
પાર્વણસ્થત્વસ્ય પ્રાગપિ સંવેશનાત્ સ્યાત્ ।
પાકાદૂર્ધ્વ પર્વપ્રાપ્તૌ પ્રવૃતેતિર્ભવતિ ।
તદર્થમાહ- અત ઊર્ધ્વમિતિ ।
તસ્ય ચ પૌર્ણમાસ્યામુપક્રમો નામાવાસ્યાયામ્ ।
શ્રૌતયોસ્તથા દર્શનાત્ ।
તત્સ્થાનાપન્નત્વાચ્ચાનયોઃ ।
છન્દોગાશ્ચામનન્તિ -અમાવાસ્યા ચેત્ પૂર્વમાપદ્યતે પૌર્ણમાસેનેષ્ટ્વાથ તત્ કુર્યાત્ ।
અકૃત્વા પૌર્ણમાસીમાકાઙ્ક્ષોદિત્યેકેઽ(ખા.ગ.2-1-2) ઇતિ ।
ઽપર્વસુ ચોભયોરુપવાસઽઇત્યેવ સિદ્ધે ઉપોષિતાભ્યામિતિ વચનમસ્મિન્ કર્મણિ
ઉભયોરવ્યાધિકારપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
એવમપ્યુભાભ્યામિત્યેવ વક્તવ્યં નોપોષિતાભ્યામિતિ ।
તસ્માત્ પર્વસુ ચોભયોરુપવાસ ઇતિ પ્રાપ્તમુપવાસં પ્રકૃત્યંશેનાનૂદ્ય દ્વિવચનેન દ્વયોરધિકારઃ પ્રદર્શ્યતે -ઉપોષિતાભ્યામિતિ ।
તેન યજનીયે ઽહન્યેવ સ્થાલીપાકસ્સિદ્ધો ભવતિ ।
પઞ્ચદશ્યાં પૂર્વેદ્યુઃ કર્મ ।
તથા ચાશ્વલાયનઃ"અથ પાર્વણસ્થાલીપાકઃ ।
તસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામુપવાસઃ ।
ઇધ્માબર્હિષોશ્ચ સન્નહન"(આશ્વ.ગૃ 1-10-1,2,3)
મિતિ ।
ઉભાભ્યાં પર્વસુ કાર્ય ઇત્યુચ્યમાને પર્વસ્વેવ સ્થાલીપાકસ્સ્યાત્, ઉપવાસશ્ચ, નિર્દેશતુલ્યત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.17:
અતઃ સ્થાલીપાકા દૂર્ધ્વ ઉપોષિતાભ્યાં ઽપર્વસુ ચોભયોરુપવાસઃઽ(આપ.ધ.2-1-4) ઇત્યાદિવિધિના કૃતોપવાસાભ્યાં જાયાપતિભ્યાં પર્વસુ પૌર્ણમાસીષ્વમાવાસ્યાસુ ચ દ્વિતીયાસુ દક્ષિણાવર્જ ઋષભદાનવર્જ એવમે વંપ્રકાર એતત્સ્થાલીપાકસદૃશો હોમઃ કર્તવ્ય ઇતિ વિધિઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રે તુ ઽશ્વોભૂતે સ્થાલીપાકઽ(આપ.ધ.2-1-10) ઇત્યુપવાસાદિધર્મસમ્બન્ધાર્થો ઽનુવાદઃ ।
સાદૃશ્યં ચાત્ર દ્રવ્યદેવતાદિસમસ્તધર્મનિબન્ધનમ્ ।
યથા ઽએતસ્યૈવ રેવતીષુઽ(તાણ્ડ્ય.બ્રા.17-8-1) ઇતિ, યથા વા ઽમાસમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇતિ ।
તત્ર તુ ઽએતસ્યઽઽઅગ્નિહોત્રમ્ઽઇતિ પદાભ્યાં, ઇહ તુ એવંપદેનેતિ ભેદઃ ।
નનુ-દર્વીહોમેષ્વતિદેશો નાસ્તિ, અપૂર્વત્વાત્તેષામ્ ।
સત્યમ્, નાસ્તિ ચોદનાલિઙ્ગાત્, વચનાત્ત્વતિદેશઃ કેન વાર્યતે ?
કેચિત્-નાયં ધર્માતિદેશઃ, સૌર્યાદિષ્વિવ હવિર્દઐવતસ્યાનુપદેશાત્ ।
અતઃ કલ્પાતિદેશ એવ;ઽશ્વોભૂતે ઽન્વષ્ટકાં, તસ્યા માસિશ્રાદ્ધેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ ઽઇતિવદિતિ ।
નૈતત્ ।
હવિર્દઐવતસ્યાનુપદેશે ઽપિ માસમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇત્યાદિષુ ધર્માતિદેશસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ॥
અપરે તુ-એકસ્ય તૂભયત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ (જૈ.સૂ.4-3-5) ઇતિ ન્યાયેન પ્રકૃતસ્યૈવ સ્થાલીપાકસ્ય ઽએવં પર્વસુ કાર્યઃઽ; ઇત્યાધિકારાન્તસમ્બન્ધવિધિરિતિ ।
એતદપિ ન;એવં સતિ ઽએષ કાર્યઽઇતિ સૂત્રં સ્યાત્, ઽનત્વેવં કાર્ય ઇતિ ।
કિઞ્ચિ પર્વસ્વન્વારમ્ભો ઽપિ સ્યાત્; યતસ્સમસ્તધર્મકસ્યૈવ પ્રકૃતકર્મણો ઽધિકારાન્તરવિધ્યુપગમઃ ।
ધર્માતિદેશે તુ યથા નાન્વારમ્ભસ્તથોક્તમેવ ઽઅથૈનામાગ્નેયેમઽઇતિ સૂત્રમતિદેશવિશેષાર્થમિતિ વદતા ભાષ્યકારેણ ।
અત્ર ચ ઽઅત ઊર્ધ્વમ્ઽઇતિ વચનં વિવાહમધ્યે ઽપિ પર્વારમ્ભાર્થમ્ ।
યદ્યષ્યત ઊર્ધ્વમિત્યવિશેષવચનં, તથાપિ પૌર્ણમાસ્યામેવારમ્ભઃ ।
કાલૈક્યેન પ્રયોજનૈક્યાત્, સ્થાનાપત્ત્યા ચ સ્યામેવારમ્ભદર્શનાત્ ।
વ્યક્તં ચૈતચ્છન્દોગાનામ્ ।
ઽઅમાવાસ્યા ચેત્ પૂર્વમાપદ્યેત પૌર્ણમાસેનેષ્ટ્વાથ તત્કુર્યાત્, અકુર્વન્ પૌર્ણમાસીમાકાઙ્ક્ષેદિત્યેકઽઇતિ ।
તસ્માત્સાથાલીપાકાનન્તરં પૌર્ણમાસી ચેત્ પૂર્વમાગચ્છેત્,તદા વિવાહમધ્યે ઽપિ પર્વારમ્ભઃ ।
માસિશ્રાદ્ધસ્ય ત્વારમ્ભશ્ચતુર્થાહોમાન્તે અપરપક્ષે;સિષ્ટાચારાત્, બોધાયનવચનાત્, કર્મમધ્યે કર્માન્તરારમ્ભસ્યાયુક્તત્વાચ્ચ ।
તથા વૈશ્વદેવસ્યાપિ, ઽતેષાં મન્ત્રાણામુપયોગે દ્વાદશાહમધશ્શય્યાઽ(આપ.ધ.2-3-13) ઇત્યાદિવ્રતં સપત્નીકશ્ચારિત્વા પ્રશસ્તે ઽહન્યારભ્ભઃ

પૂર્ણપાત્રસ્તુ દક્ષિણેત્યેકે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.18:
પાત્રશબ્દ ઉભયલિઙ્ગઃ ।
ધાન્યમુષ્ટિશતસ્ય પૂર્ણ પાત્રં પૂર્ણપાત્ર મિત્યાહુઃ ।
દક્ષિણા ચેયં બ્રહ્મણે દેયા

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.18:
ધાન્યાદેઃ પૂર્ણ યત્કિંચિત્ પાત્રં પૂર્ણપાત્રમ્ ।
યદ્વા-
ઽઅષ્ટમુષ્ટિ ભવેત્ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિચ્ચત્વારિ પુષ્કલમ્ ।
પુષ્કલાનિ ચ ચત્વારિ પૂર્ણમાત્રં પ્રચક્ષતે ॥ઽ
ઇતિ વચનાત્ ધાન્યમુષ્ટીનાં અષ્ટાવિંશત્યાધિકં શતં પૂર્ણપાત્રમ્ ।
પાત્રશબ્દશ્ચોભયલિઙ્ગઃ ।
તુશબ્દાત્ પર્વસ્વયં વિકલ્પો, ન વૃષભદાને

38 ઔપાસનહોમઃ ।
સાયં પ્રાતરત ઊર્ધ્વ હસ્તેનૈતે આહુતી તણ્ડુલૈર્યવૈર્વા જુહુયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.19:
અસ્માત્ સ્થાલીપાકાદૂર્ધ્વ યાશ્ચ એતો આહુતી બ્રીહિતણ્ડુલૈર્યવૈર્વાજુહુયાત્ ।
અત ઊર્ધ્વમિત્યસ્ય પાર્વણવદેવ પ્રયોજનમ્ ।
તેન તસ્યામેવ રાત્રાવારબ્ભઃ ।
તસ્માદૂર્ધ્વ દમ્પત્યોસ્સાયમશનમ્ ।
એતે આહુતી ઇત્યુચ્યતે- યે અગ્નિહોત્રાહુતી આહિતાગ્નેસ્તે એતે ઇતિ પ્રતિજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
તેન તદ્ધર્માણામત્રપ્રવૃત્તિઃ ।
યથા ઽપાલાશી સમિત્ દ્વ્યઙ્ગુલે મૂલાત્ સમિધંઽ(આપ.શ્રૌ.6-10-4) ઇત્યેવમાદીનાં પ્રાદુષ્કરણહોમકાલયોષ્ચ ।
તચ્ચોક્તમાશ્વલાયનકે-તસ્યાગ્નિહોત્રેણ પ્રાદુષ્કરણહોમકાલૌ વ્યાખ્યાતૌ (આશ્વ.ગૃ.1-9-5) ઇત્યાદિ ।
હસ્તેનેતિ દર્વ્યા અપવાદઃ ।
તન્ત્રસ્ય ચાનુપદોશાદપૂર્વત્વમ્ ।
પરિસ્તરણ્ તુ ભવત્યેવ ।
પરિષેચનં ત્વિહૈવ વિધીયતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.19:
સાયં પ્રાતરિત્યાગ્નિહોત્રકાલાનાં ચતુર્ણામુપલક્ષણમ્;અગ્નિહોત્રાનુકારિત્વાદૌપાસનહોમસ્ય ।
અત ઊર્ધ્વ સ્થાલીપાકાન્તાદ્વિવાહા દૂર્ધ્વમ્;વિવાહસ્યૈવાત્ર પરમપ્રકૃતત્વાત્,ન ક્વનન્તરપ્રકૃતત્વાત્પર્વણ ઊર્ધ્વમ્, યતો ન પ્રાસઙ્ગિકપ્રકૃતપરામર્શસ્સ્વરસસ્સર્વનામ્નામ્ ।
સ્થાલીપાકાન્તાદિતિ ચ સ્થાલીપાકં વિધાય, ઽઅત ઊર્ધ્વમ્ઽઇતિ વચનાત્ ।
અસ્ય ચારબ્ભો ઽનન્તરં રાત્રાવેવ યદિ નવ નાડ્યો નાતીતાઃ ।
અતીતાશ્ચેદપરેદ્યુસ્સાયમેવાગ્નિહોત્રારમ્ભવેલાયામ્ ।
અત્ર હસ્તેનેત્યાદિના કૃત્નવિધાનમ્ ।
હસ્તેનેતિ વિધાનાદ્દર્વ્યાદિનિવૃત્તિઃ ।
તમ્જુલૈર્યવાર્વેતિ વિધાનાત્ પાકસ્ય ।
ઉભયતઃ પરિષેચનમિતિ પરિસઙ્ખ્યાનાત્ પાર્વણધર્માણામ્ ।
વેશ્વદેવે ઽપીત્થમેવ વ્યાખ્યાનમ્ ।
ઽએતેઽઇતિ વિશેષણાદત્રાપિ દ્વિતીયાહુતિઃ સ્વિષ્ટકૃત્સ્થાનીત્યા અઙ્ગમિત્યર્થઃ તેનેતાં વિસ્મૃત્ય કર્મસમાપ્તૌ નેષા પુનર્હોતવ્યા ।
કિન્તુ સર્વપ્રાયાશ્ચિત્તમેવ

39 તત્ર દેવતાવિધાનમ્ ।
સ્થાલીપાકવદ્દૈવતમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.20:
દેવતૈવ દૈવતમ્ ।
અગ્નયે સ્વાહેતિ પૂર્વાહુતિઃ ।
અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેત્યુત્તરા

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.20:
અયં ઽએતે આહુતીઽઇતિ પ્રપ્તસ્યાનુવાદઃ પૂર્વાહુતેર્વિકલ્પં વુધાતુમ્ ;યથા-પાત્નીવતે ઽનાનુવષટ્કારોતિ ।
અપિ વોપાંશ્વનુવષટ્ કુર્યાત્ઽ(આપ.શ્રૌ.13-14-9,10) ઇતિ

સૌરી પૂર્વાહુતિઃ પ્રાતરિત્યેકે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.21:
સૌરી સૂર્યદેવત્યા ।
સૂર્યાય સ્વાહેતિ વા પૂર્વાહુતિર્ભવતિ ।
અન્યત્ સમાનમ્ ।
તત્ર યથાકામી પ્રક્રમેત ।
પ્રક્રમાત્તુ નિયમ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.21:
સૌરી સૂર્યદેવત્યા ઽસૂર્યાય સ્વાહાઽઇતિ પૂર્વાહુતિઃ પ્રાતર્હોમે ઇત્યેકે

ઉભયતઃ પરિષેચનં યથા પુરસ્તાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.22:
અસ્ય હોમસ્ય પરિષેચનં અભયતઃ પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ કર્તવ્યમ્, યથા પુરસ્તાચ્ચોદિતમ્-અગ્નિં પરિષિઞ્ચતિ પૂર્વવત્ પરિષેચમિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.22:
ઉભયતઃ એતયોરાહુત્યોઃ પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ પરિષેચનં યથા પુરસ્તાદ્વિહિતં ઽઅગ્નિં પરિષિઞ્ચતિઽ(આપ.ગૃ.2-3)
ઽપૂર્વવત્પરિષેચનમન્વમંસ્થાઃઽ(આપ.ગૃ.2-8) ઇતિ ।
પાકયજ્ઞેષુ સપ્તસુ ન વિદ્યુદ્વૃષ્ટી ।
ઽસૈષા મીમાંસાગ્નિહોત્ર એવ સમ્પન્ના ।
અથો આહુઃ ।
સર્વેષુ યજ્ઞક્રતુષ્વિતિઽ(તૈ.કા.3-10-9) ઇતેયત્ર ઽતદિદં સર્વયજ્ઞેપૂપસ્પર્શનં ભવતિઽ(આપ.શ્રૌ.4-1-7) ઇત્યત્ર ચ સર્વશબેદોન પ્રકૃતપરામર્શિના પ્રકૃતશ્રૌતસર્વયજ્ઞાનામેવ પરામર્શાત્ ।
અસ્માદેવ હેતોઃ ઽદ્વિર્જુહોતિઽ(આપ.ગૃ.2-11) ઇત્યાદિના પરિસઙ્ખ્યાય કૃત્સ્નવિધાનાચ્ચાગ્નિહેત્રિકવિધાવપિ નૈવ વિદ્યુદ્વૃષ્ટી

40 પાર્વણબિકૃતયઃ ।
પાર્વણેનાતો ઽન્યાનિ કર્માણિ વ્યાખ્યાતાન્યાચારાદ્યાનિ ગૃહ્યન્તે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.23:
પર્વસુ ભવઃ પાર્વણઃ ।
તેન પાર્વણેન સ્થાલીપાકેનાતે ઽસ્માત્પાર્વણા દન્યાનિ કર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ યાન્યાચારાદૂગૃહાયન્તે
જ્ઞાયન્તે તાનિ સર્વાણિ ।
અયમપિ કલ્પાતિદેશઃ ।
યો ઽયં પાર્વણસ્ય કલ્પઃ ઽએવમત ઊર્ધ્વઽઇત્યાદિઃ પૂર્ણપાત્રસ્તુ દક્ષિણેત્યેક ઇત્યેવમન્તઃ સ એવ સર્વેષાં પાકયજ્ઞાનાં કલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
તત્રોપવાસઃ પાર્ણાદન્યત્ર ન ભવતિ ।
પર્વસંયોગેન પ્રકરણાન્તરે વિધાનાત્ ઉપોષિતાભ્યામિત્યસ્ય ચાવિધાયકત્વાત્ ।
નન્વિસ્મિન્ વૈવાહ્કે ધર્મા આમ્નાતાઃ પાર્વણસ્યાપિ તત એવાતિદિષ્ટાઃ ।
તતશ્ચાન્યેષામપિ તત એવાતિદેશઃ કર્તવ્યઃ ।
ઽદક્ષિણાવર્જઽઽપૂર્ણપાત્રસ્તુદક્ષિણેત્યેકેઽઇત્યસ્ય વિશેષસ્ય પરિગ્રહ્ર્થસ્તુ પાર્વણેનાતિદેશઃ ।
ઽઅતો ઽન્યાનિઽઇતિ વચનં સમાનજાતીયપરિગ્રહાર્થમ્ ।
તેન પક્વગુણેષ્વેવ સ્થાલીપાકેષુ પશુષુ ચાયમતિદેશો નાજ્યગુણકેષુ ।
કેચિત્ તત્રાપીચ્છન્તિ ।
કર્માણીતિ વચનાત્ કર્મણામેવ પાર્વણવ્યાખ્યાતત્વમ્ ।
ન કાલરર્તૃધર્માણામ્ ।
તેન નિઋતિં પાકયજ્ઞેને (આપ.ધ.1-26) ત્યત્રં પત્નીવત્વં પર્વનિયમશ્ચ ન ભવતિ ।
હૃદયસંસર્ગાદિષૂપવાસશ્ચ ।
વ્યાખ્યાતાનીતિ વચનાત્ વ્યાખ્યાનમેવ પાર્વણેનાન્યેષાં કર્મણાં, ન પ્રસૃતિવિકૃતિભાવઃ ।
તેનાનારબ્ધપાર્વણસ્યાપિ કાલગમે સર્પબલ્યાદૌપ્રકૃત્તિર્ભવતિ ।
આચારાદ્યાનિ ગૃહ્યન્ત ઇતિ વચનાત્ અસ્મિન્ શાસ્ત્રે અઽનુપદિષ્ટાનામપિ શાસ્ત્રાન્તરદૃષ્ટાનાં પક્વગુણકાનામયમુપદેશો ભવતિ ।
યથા-કામ્યાનાં સ્થાને કામ્યાશ્ચરવઃ ઽષડાહુતિશ્ચરુઽરિત્યેવમાદીનામ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.23:
પાર્વણેમ વૈવાહિકેન સ્થાલીપાકેન ।
અતો ઽન્યાનિ અસ્માદન્યાનિ સર્પબલ્યાદીનિ યાન્યાચારાદૂગૃહ્યન્તેતાનિકર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ તેષ્વેતદ્ધર્માતિદેશ ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ-કથં પાર્વણશબ્દવાચ્યત્વં વૈવાહિકસ્થાલીપાકસ્ય?ઇતિ ચેત્નિત્યસ્તાવત્ ઽઉપોષિતાભ્યાં વર્વસુ કાર્યઽ(આપ.ગૃ.7-17) ઇતિ પર્વસુ ભવત્વાત્ પાર્વણઃ ।
તસ્ય ચ પાર્વણસ્યાયં પ્રકૃતિત્વે સમ્બન્ધીતિઽતસ્યેદમ્ઽ(પા.સૂ.4-3-120) ઇતિ પાર્વણશબ્દાદણ્પ્રત્યયે કૃતે પાર્વમ ઇત્યેવં રૂપં ભવતિ ।
યદ્યપિ કર્માન્તરાણામપ્યયં પ્રકૃતિઃ, તથાપ્યસ્ય પાર્વણસમ્બધિતયા વ્યપદેશ્યત્વમેવ યુક્તમ્ ;યથો ઽત્ર કર્મણિ દ્રવ્યદેવતયોરપ્યતિદેશઃ ।
કર્માન્તરેષુ ત્વિતરધર્માણામેવેતિ ।
નન્વેવમપિ શીઘ્રાવગતસ્ય નિત્યસ્ય પાર્વણસ્ય પ્રકૃતિત્યે સમ્ભવતિ કિમિતિ વિલમ્બિતાવગમ્યસ્ય વૈવાહિકસ્ય પ્રકૃતિત્વમુચ્યતે ?ઇતિ ચેત્ન, વૈવાહિક એવ ધર્મોપદેશપૌષ્કલ્યાત્, ઇતરત્ર તદભાવાચ્ચ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચૈષ ન્યાયઃ-યસ્ય પુષ્કલો ધર્મોપદેશસ્સો ઽન્યેષાં પ્રકૃતિઃ;ન હિ ભિક્ષુકો ભિક્ષુકાન્ યાચિતુમર્હતીતિ ।
તસ્માદ્યુક્તં વૈવાહિકસ્યૈવ પ્રકૃતિત્વમ્ ।
અસ્ય ચ વૈવાહિકસ્ય પાર્વણશબ્દાવાચ્યત્વં ધર્મસાસ્ત્રે વ્યક્તમેવ ।
ઽપર્વસુ ચોભયોરુપવાસઃ ।
ઔપવસ્તમેવ કાલાન્તરે ભોજનમ્ ।
તૃપ્તિશ્ચાન્નસ્ય ।
યચ્ચૈનયોઃ પ્રિયં સ્યાત્તદેતસ્મિન્નહનિ ભુઞ્જીયાતામ્ ।
અધશ્ચ શર્યાયાતામ્ ।
મૈથુનવર્જનં ચ ।
શ્વોભૂતે સ્થાલીપાકઃ ।
તસ્યોપચારઃ પાર્વણેન વ્યાખ્યાતઃઽ(આપ.ધ.2-1-4....11) ઇતિ નિત્યસ્ય પાર્વણેન વ્યાખ્યાનાભિધાનાત્, પર્વસમ્બન્ધિનઃ કર્માન્તરસ્યાત્રાસમ્ભવાત્, નિત્યસ્ય ચ નિત્યેનૈવ વ્યાખ્યાને આત્માશ્રયદોષાત્ ।
નન્વત્ર કેચિત્- ઽયચ્ચૈનયોઃ પ્રિયં સ્યાત્તદેતસ્મિન્નહમિઽઇત્યેતચ્છબ્દેનૈકવચનાન્તેન ઽપર્સુ ચઽઇતિ બહિવચનાન્તનિર્દિષ્ટપર્વાહઃ પરામર્શાનુપપત્તેઃ, ઽપાણિગ્રહણાદધિ ગૃહમેધિનોર્વ્રતમ્ઽ(આપ.ધ.2-1-1)ઇતિ પરમપ્રકૃતં પાણિગ્રહણનક્ષત્રં પરામૃશ્યતે ।
તેન પ્રતિસંવત્સરં પાણિગ્રહણનક્ષત્રે પ્રિયભોજનાદિ કાર્યમ્ ।
શ્વોભૂતે ચ સ્થાલીપાકઃ કર્તવ્યઃ ।
તસ્ય ચ ક4માન્તરસ્યોપચારઃ પાર્વણેન નિત્યેન વ્યાખ્યાત ઇત્યાહુઃ તત્કથં ધર્મશાસ્ત્રે વ્યકેતં વૈવાહિકસ્ય પાર્વણશબ્દવાચ્યત્વમિતિ ।
તન્ન;યતો ઽત્ર વ્રતમેવ પરમપ્રકૃતમ્, પાણિગ્રહણસ્ય તુ તદવધિતયા કીર્તનમાત્રમ્ ।
નક્ષત્રં તુ ગમ્યમાનમેવ ।
ગમ્યમાનં ચૈતચ્છબ્દેન પરામ્રષ્ટું પ્રિયભોજનાદિના વિશેષયિતું ચ નાર્હમ્ ।
તદાહુરાચાર્યાઃ
"ગમ્યમાનસ્ય ચાર્થસ્ય નૈવ દૃષ્ટં વિશેષણમ્ ।
શબ્દાન્તરૈર્વિભક્ત્યા વા ધૂમો ઽયં જ્વલતીતિવત્ ॥"
(તન્ત્ર.વા.1-1-7) ઇતિ ।
અતશ્ચાત્ર ઽપર્વસુ ચઽઇત્યુદ્દેશ્યગતબહુત્વસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ શ્રુતાવ્યવહિતસ્ય પ્રકૃતસ્યપર્વાહસ્યૈવ પરામર્શો વિશેષણં ચ યુક્તમ્ ।
અતૌપવાસાદેરિવ પ્રિયભોજનાદેરપિ પર્વસમ્બન્ધાત્ ઽશ્વોભૂતે સ્થાલીપાકઃઽઇત્યુપવાસાદિધર્મવિધાનાર્થમેવ ।
ઽઉપોષિતાભ્યામ્ પર્વસુ કાર્યઃઽઇતિ ગૃહ્યવિહિતસ્ય સ્થાલીપાકસ્યાનુવાદ એવ, ન કર્માન્તરસ્ય વિધિઃ ।
અનુવાદે ચ તસ્યોપચાર ઇતિ દૂરસ્યસ્ય પરામર્શો ઘટતે ।
વિધૌ ત્વસ્યોપચાર ઇતિ સ્યાત્ ।
એવં ચ યદ્યપિ ઽશ્વોભૂતે સ્થાલીપાકઃઽઇત્યાપાતતો ઽનુવાદસ્વરૂપઃ;તથાપિ યસ્યેમે વિધીયમાના ઉપવાસપ્રિયભોજનાદયો ધર્માસ્સમ્બન્ધિનસ્તસ્યોપચારઃ પાર્વમેન વ્યાખ્યાત ઇતિ સાધ્યાહારમેવેદં સૂત્રં વ્યાખ્યેયમ્ ।
તસ્માદ્ધર્મશાસ્ત્રે ઽપિ વૈવાહિકસ્ય પાર્વણશબ્દવ્યપદેશ્યસ્યૈવ પ્રકૃતિત્વમ્, ન નિત્યસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
નન્વેમપિ શીઘ્રબોધકત્વાત્ વૈવાહિકેનેતિ વક્તવ્યે, કિમર્થમસ્ય વિવાહાઙ્ગસ્યાપિ સતો વિવીહસમ્બન્ધં તિરસ્કૃત્ય ઽપાર્વણેનઽઇત્યાહ ?ઉચ્યતે-ઇતરાઙ્ગવદસ્ય ન શમ્યાઃ ;કિન્તુ શિષ્ટાચારસિદ્ધાઃ પરિધયએવેત્યેવમર્થમ્ ।
અત્ર ચ અતો ઽન્યાનીત્યાહ-એતત્સદૃશાન્યેવૌષધપ્રધાનહવીંષિ સર્પબલ્યાદીનિ કર્માણ્યનેન વ્યાખ્યાતાનિ, ન ત્વનેન તત્સદૃશાનિ પશુપ્રભવપ્રધાનહવીંષિ વપાહોમાદીનીતિ વક્તુમ્ ।
કુત એતત્?
ઽતત્ર સામાન્યાદ્વિકારો ગમ્યેતઽ(આપ.પ.3-39) ઇતિ પરિભાષાવચનાત્ ।
કિઞ્ચ અતો ઽન્યાનીત્યસ્ય નઞ્સમાસપ્રભેદવિગ્રહવાક્યત્વાત્ ઽનઞિવયુક્તમન્યસદૃશાધિકરણે તથાહ્યર્થાવગતિઃઽ(વૈ.પ.74) ઇતિ નઞ્સમાસભેદાર્થનિર્ણયાત્, વાક્યસમાસયોર્ભિન્નાર્થત્વે ચાસમર્થસમાસાપત્તેઃ ।
ઔષધાનિ હવીમષિ પશુપ્રભવાનિ ચ કાનિ કતિધા ચ ?ઇતિ
ચેત્-પુરોડાશઃ, ઓદનો, યવાગૂસ્તણ્ડુલાઃ, પૃથુકાઃ, લાજાઃ, સક્તવઃ, પુષ્ટાનિ, ફલીકરણાનિ, ધાનઃ, કરમ્ભાઃ, સુરેત્યૌષધાનિ દ્વાદશાવિધાનિ ।
પયો, દધ્યા, જ્ય, મામિક્ષા, વાજિન, ભવદાનાનિ, પશુરસ,શ્શોણિતં, ત્વક્, વપેતિ, પશુપ્રભવાનિ ધશવિધાનિ ।
ઽઅથ કર્માણ્યાચારાદ્યાનિ ગૃહ્યન્તેઽ(આપ.ગૃ.1-1).ઇતિ પ્રકૃતે ઽપ્યત્ર પુનર્વચનં ગૃહ્યપ્રશ્ને ઽનુક્તાનાં મહારાજસ્થાલીપાક ગણહોમાદીનામેતદ્વિકૃતિત્વં વક્તપમ્ ।
નનુ-યદ્યનેનૈવ સૂત્રેણ ઔષધહવિષ્કેષુ કર્મસુ પાર્વણતન્ત્રાતિદેશઃ, કિમર્થ ઽઅસ્તામિતે સ્થાલીપાકઃઽઽપાર્વણવદાજ્યભાગાન્તેઽ; (આપ.ગૃ.18.5.6) ઇતિ સર્પબલૌ પુનર્વચનમ્ ?ઉચ્યતે-યદ્યપિ શ્રૌતઆપ્રયણે વૈશ્વદેવાદીનાં ભૂયસ્ત્વેન પૌર્ણમાસતન્ત્રાશઙ્કાયાં ઐન્દ્રાગ્નસ્ય મુખ્યત્વાત્ ઽમુખ્યં વા પૂર્વચોદનાલ્લોકવત્ઽ(જૈ.સૂ.12-2-23) ઇતિ સિદ્ધાન્તન્યાયેન ઽઆમાવાસ્યં તન્ત્રમ્ઽ(આપ.શ્રૌ.6-29-5) ઇતિ દર્શિતમ્, તથાપ્યત્રાન્યેષાં હવિષાં બહુત્વે ઽપ્યૌષધસ્ય મુખ્યત્વાત્ પાર્વણતન્ત્રતૈવેતિ મુખ્યન્યાયં મન્દબુદ્ધિહિતાર્થ દર્શયિતુમેવ પુનશ્ચોક્તં ઽપાર્વણવદાજ્યભાગાન્તેઽઇતિ ।
તેન માસિશ્રાદ્ધે અષ્ટકાકર્મણિ ચ પાર્વણમેવ તન્ત્રમ્ ।
યદ્યપ્યષ્ટકાયાં વપાહોમસ્ય મુખ્યસ્યાપૂર્વત્વં, તથાપ્યન્યેષાં કૃત્સ્નવિધાનાભાવાદૌષધત્વાત્ ઽસ્વિષ્ટકૃત્પ્રભૃતિ સમાનમાપિણ્ડનિધાનાત્ઽ(આપ.ગૃ.22-8) ઇતિ દર્શનાચ્ચ પાર્વણમેવ તન્ત્રમ્ ।
અપૂપહોમે તુ ઽપાર્વણવત્ઽ(આપ.ગૃ.22-1) ઇતિ પુનર્વચનમપૂપમાંસૌદનપિષ્ટાન્નહોમાનાં સ્થાને અનુકલ્પેન વિહિતસ્યૌષધહવિષ્કસ્યાપિ દધિહોમસ્ય પાર્વણતન્ત્રપ્રાપ્તિં જ્ઞાપયિતુમ્, ન ત્વપૂપહોમાર્તમ્;તસ્યૌષધહવિષ્ટ્વાદેવ પાર્વણતન્ત્રપ્રાપ્તેઃ ।
તત્સ્થાનાપન્નેષુ ચ તદ્ધર્મપ્રાપ્તિર્દૃષ્ટા ।
યથા ઽયસ્ય હવિષેવત્સા અપાકૃતા ધયેયુસ્તત્સ્થાને વાયવ્યાં યવાગૂં નિર્વપેત્ઽ(આપ.શ્રૌ.9-1-23) ઇતિ સાન્નાય્યસ્થાને વિહિતાયા યવાગ્વાસ્સાન્નાય્યધર્માઃ ॥
કેચિત્-નિત્યસ્ય પાર્વણસ્ય યઃ કલ્પસ્સ એવ સર્વેષાં યજ્ઞાનાં કલ્પઃ ।
યદ્યપિ વાવાહિકેધર્મામ્નાનં, તથાપિ નિત્યસ્યૈવ કલ્પાદિદેસો ઽદક્ષિણાવર્જઽઇત્યસ્ય પરિગ્રહાર્થઃ ।
અતો ઽન્યાનીતિ વચનાદેતત્સદૃશાનાં પક્વગુણાનામેવ સ્થાલીપાકાનાં પશૂનાં ચાયં વિકલ્પો, ન ત્વાજ્યગુણકાનામ્ ।
કર્માણીતિ વચનાત્ કર્મમાત્રસ્યૈવ વ્યાખ્યાનં, ન તુ કર્તૃતદ્ધર્મકાલાદીનામ્ ।
તેન ઽગર્દભેનાવકીર્ણી નિઋતિં પાકયજ્ઞેન યજેત, (આપ.ધ.1-26-8) ઇત્યત્ર પશૌ ન પત્નીવત્ત્વમ્ નાપિ હૃદયસંસર્ગાદિષુ પર્વણો નિયમઃ, વિશેષતશ્ચોપવાસસ્ય ધર્મશાસ્ત્રે પર્વસમ્બન્ધેન વિધાનાત્ ।

વ્યાખ્યાતાનીતિ વચનાદન્યેષાં નૈતદ્વિકૃતિત્વમ્ ।
તેનાનારબ્ધપાર્વણો ઽપિ તેષ્વધિકારી ।
હૃદયસંસર્ગાદિષુ પુનસ્તન્ત્રવિધાનં આજ્યહોમવન્નિયમાર્થમ્ ।
એતદ્ગૃહ્યોપદિષ્ટેષુ યત્ર વચનં તત્રૈવ તન્ત્રં, નાન્યત્ર ।
તેનાગ્રયણે તન્ત્રલોપ ઇતિ તન્ન;યત ઉપદિષ્ટધર્મકસ્ય વૈવાહિકસ્ય ધર્માતિદેશે ઽપિ નૈવ દોષઃ ।
પ્રત્યુત નિત્યસ્ય કલ્પાદિદેશે પર્વાદીનામપ્યતિદેશાદ્દોષઃ ।
કર્માણીતિ વચનાન્નેતિ ચેત્-ન;તસ્યોદ્દેશ્યસમર્પણોપક્ષીણત્વાત્ ।
અખણ્ડગ્રાહિણશ્ચોદકસ્યોચ્છ્ટઙ્ખલત્વાત્ ।
દક્ષિણાભાવસ્તુ પ્રયોજનં તસ્ય ઽયો ઽસ્યાપચિતસ્તસ્મા ઋષભં દદાતિઽ(આપ.ગૃ.7-16) ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા સદૃશેષ્વયમતિદેશ ઇત્યુક્તિમાત્રમ્, અસદૃશેષ્વપિ પશુષ્વભ્યુપગમાત્ ।
પક્વત્વાત્ સાદૃશ્યે દ્રવ્યત્વાદાજ્યે ઽપિ સ્યાત્ ।
ન ચૈવં વ્યાખ્યાતશબ્દઃ પ્રકૃતિવિકૃત્ત્વાભાવાર્થઃ ।
ઽએતેન વૈશ્વસૃજા જ્યો વ્યાખ્યાતઃ (આપ.શ્રૌ.19-15-1) ઇત્યાદૌ પ્રકૃતિવિકૃતિત્વસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
તથા નૈકસ્મિન્નાગ્રયણે તન્ત્રલોપફલાર્થ નિયમાર્થાનિ બહૂનિ સૂત્રાણ્યારબ્ધવ્યાનિ ।
અવિકૃતમાતિથ્યમાગ્રયણં ચેચ્યેતાવન્માત્રસૂત્રાદેવ સ્વાભિમતસિદ્ધેઃ ।
અતસ્તાનિ તન્ત્રસૂત્રાણિ યથોક્તપ્રયોજનાર્થાનિ ।
આગ્રયણમપિ તન્ત્રવદેવ

41 તત્ર હોમદેશવિધાનમ્ ।
યથોપદેશં દેવતાઃ ॥ આ
અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચાન્તરેણ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.25:
પાર્વણેનાતોન્યાનીત્યયં કલ્પાતિદેશઃ ઇત્યુક્તમ્ ।
તેન પાર્વણે યે દેવતે યસ્ચ સ્થાલીપાકઃ તેષાં સર્વેષુ કર્મસુ પ્રવૃત્તિઃ ।
તત્ર તત્રેપદિષ્ટાભિસ્તુ દેવતાભિઃ પાર્વણદેવતયોઃ બાધે પ્રાપ્તે તન્નિવૃત્ત્યર્થ વચનં તત્ર ચોદિતાનાં દેવતાનાં દેશવિધાનાર્થઞ્ચ-યો ઽયમગ્નિઃ પાર્વણોયશ્ચ સ્વિષ્ટકૃત્, તાવન્તરેણ તયોર્મધ્યે તા દેવતા યષ્ટવ્યા ઇતિ ।
તત્ર પાર્વણસ્યાગ્નેઃ પાર્વણમેવ હવિઃ તત્ર તત્ર વિહિતાનાં તત્ર તત્ર વિહિતમ્ ।
સ્વિષ્ટકૃતસ્તુ સર્વોહવિશ્શેષઃ, અન્યત્ર તથા દર્શનાત્ ।
અન્યે તુ તત્ર વિહિતાદેવ હવિષઃ પાર્વણદેવતયોરપીજ્યામિચ્છન્તિ ।
અપર ઈહ- નાત્ર પાર્દેવતે અનૂર્દ્યતે અગ્નિશ્ચ સ્વિષ્ટકૃચ્ચ ।
કિં તર્હિ ?આગન્તુકે એતે અનેનૈવ વચનેન વિધીયેતે ।
તત્ર હવિષો ઽનુપદિષ્ટત્વાત્
અગ્નેરાજ્યં હવિઃ ।
સ્વિષ્ટકૃતસ્તુ સર્વો હવિશ્શેષ ઇતિ ।
સર્વથા સર્વેષ્વેવ પાર્વણાતિદિષ્ટેષ્વગ્નિઃ પૂર્વ યષ્ટવ્યઃ ।
તથા ચ શ્રૌતેષુ ઽયેન યજ્ઞેનેત્ર્સેત્ કુર્યાદેવ તત્રાગ્નેયમિતિ ।
યથા ભાષ્યં વ્યાખ્યાયતે ।
પાર્વણવ્યાખ્યાતેષુ સર્વેષ્વેવ કર્મસુ યથોપદેશં દેવતા યજતિ અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચ યજતિ યોયમગ્નિસ્વિષ્ટકૃત્ પાર્વણે દ્વિતીયો દેવતાવિશેષઃ તં ચ યજતિ તસ્માદેવ હવિષઃ ।
યત્તત્ર તત્રોપદિષ્ટાનાં હવિરિતિ ।
તત્ર યથોપદેશં દેવતા ઇત્યનુવાદઃ સ્વિષ્ટકૃતસ્સમુચ્ચયવિધાનાર્થઃ ।
અસતિ સમુચ્ચયે તેષુ તસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
તત્ર તત્રોપદિષ્ટભિર્દેવતાભિર્નિવર્તિતત્વાત્ ।
અગ્નેરિવ સ્વિષ્ટકૃતો ઽપિ પ્રધાનદેવતાચ્ચોદિતત્વાત્- ઽઅગ્નિસ્વિષ્ટકૃદ્વિતીય ઇતિ ।
અન્તરેણ ઇત્યનેન તુ તસ્યૈવ સ્વિષ્ટકૃતો દેશો નિયમ્યતે-પ્રધાનાહુતીષ્ટોપહોમાંશ્ચાન્તરણોગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં યજતીતિ ।
તેનયત્રાપ્યુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે, ઽઆજ્યાહુતીરુત્તરાઃ જયાદુ પ્રતિપદ્યતઽઇતિ ચ ક્રમપરં વચનં તત્રાપિ નિત્યમગ્નિસ્વિષ્ટકૃદસ્મિન્નન્તરાલે યષ્ટવ્યો ભવતીતિ ।
પ્રકરણાચ્ચ પ્રધાનાહુતીરુપહોમાશ્ચાન્તરેણેત્યર્થો ઽપિ લભ્યતે ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_7.25:
અત્રાસ્વપદો વિગ્રહઃ, અવ્યયીભાવસમાસત્વાત્ ।
અધ્યાહારશ્ચ, સાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
યથોપદેશં સર્પવલ્યાદિષુ યાશ્ચ યાવત્યશ્ચ યેન યેન પ્રકારેણ મન્ત્રવિધાનાદિનોપદ્ષ્ટાં દેવતાસ્તા એવ ભવન્તિ, ન પાર્વણદેવતાઃ ન તેષુ પાર્વણં પ્રધાનં સમુચ્ચેતવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિકૃતાવુપકારમુખેન તજ્જનકાનાં ધર્માણામતિદેશ-, પ્રધાનં ચોપકાર્ય, નોપકારજનકમ્ ।
પાર્વણે ચ સ્થાલીપાકહોમયોઃ પ્રથમો હોમઃ પ્રધાનમ્ ।
અતસ્તસ્યાતિદેશ એવ નાસ્તિ ।
દૂરે તત્સમુચ્ચયાશઙ્કા, યન્નિરાસાયેદં સૂત્રં સ્યાત્ ।
ઽષડ્ભિર્દીક્ષયતિઽ(તૈ.સં.5-1-9) ઇત્યત્ર તુપ્રાકૃતીનાં દીક્ષાહુતીનાં અઙ્ગત્વાદતિદેશઃ, અદૃષ્ટાર્થત્વાચ્ચ સમુચ્ચયઃ, યથોપદિષ્ટાનાં પ્રકૃતિકૢપ્તક્રમબાધભયાદન્તે નિવેશશ્ચ યુક્ત એવ ।
સત્યમેવમ્;કિન્તુ ગાર્હ્યકર્માનુષ્ઠાતૄણાં મધ્યે યે મન્દબુદ્ધયો ઽઙ્ગપ્રધાનયોરતિદેશ્યાનતિદેશ્યયોશ્ચ અનભિજ્ઞાસ્તે પાર્વણેનેત્ય વિશેષેણાતિદેશપ્રાતિભાસાત્ ઽષડિભિર્દીક્ષયતિ, ઇત્યાદૌ દર્શનમાત્રાચ્ચ પ્રધાનાતિદેશતત્સમુચ્ચયાવુપદિષ્ટપ્રધાનાનામન્તે નિવેશં ચ મન્યન્તે ।
તન્નિરાસાયેદં સૂત્રમ્

અથ વૈકૃતપ્રધાનહોમાનાં સ્થાનમર્થાદગ્નિમુખસૌવિષ્ટકૃતયોશ્ચ વિદધાતિ--
ઽયથોપદેશં દેવતાઃઽ(આપ.ગૃ.7-24) ઇત્યનુવર્તતે ।
યથોપદેશં દેવતાઃ યે વિકૃતાવુપદિષ્ટાઃ તે અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચાન્તરેણ આગ્નેય સૌવિષ્ટકૃતયોર્હોમયોર્મધ્યે ભવેયુઃ ।
અત્ર ચ સ્વિષ્ટકૃતમિતિવદગ્નિમિત્યપિ સિદ્ધાનુવાદાત્, અન્યતશ્ચ પ્રાપ્ત્યભાવાત્, યોગવિભાગે- નાગ્નિમુદ્દિશ્ય જુહુયાદિત્યન્યો ઽપ્યર્થો વિધીયતે ।
વિભક્તસ્ય સૂત્રસ્ય ચાયં વિવક્ષિતોર્ઽથઃ- સર્વેષુ તન્ત્રવત્સ્વૌષધહોમેષુ દધિહોમેષુ ચેપકરણસમાપનયોશ્ચ શિષ્ટાચારા ઽદગ્નયે સ્વાહેઽત્યાજ્યેન અગ્નિમુખાખ્યમઙ્ગહોમં સર્વેભ્યો ઽપિ પ્રધાનહોમેભ્યઃ પૂર્વ જુહુયાદિતિ ।
નન્વત્ર ઽસ્વિષ્ટકૃતઽમિતિ વ્યર્થમ્ ;સર્વત્ર સ્વિષ્ટકૃતશ્શેષપ્રતિપત્ત્યર્થત્વાત્ સ્વત એવાસાવન્તે એવ ભવતીતિ ।
નૈવમ્-વિકૃતિષુ દ્વિવિધાઃ પ્રધાનહોમાઃ-પાર્વણવિકારા અપૂર્વાશ્ચ;તેષામુભયોષામપ્યન્ત એવ સ્વિષ્ટકૃદ્યથા સ્યાદિત્યેવમર્થત્વાત્ ।
અન્યથા યદ્ધોમાઙ્ગં સ્વિષ્ટકૃત્તદન્ત એવ સ્યાત્ ।
તથાગ્નિમિતિ ચોભયેભ્યઃ પ્રધાનાહુતિભિયઃ પૂર્વમેવાગ્નિમુખમિત્યેવમર્થ સ્વિષ્ટકૃદ્વન્નિયમ ઇતિ ॥
કેચિત્- ઽયથોપદેશં દેવતા અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચઽઇત્યેવમન્તમેકં સૂત્રમ્ ।
તસ્યાર્થઃ- ઽઅગ્નિસ્સ્વિષ્ટકૃત્ દ્વિતીયઃઽ(આપ.ગૃ.7-70 ઇત્યત્ર સ્વિષ્ટકૃતઃ પ્રધાનહોમતુલ્યધર્મત્વજ્ઞાપનાત્ વિકૃતિષુ ચ પાર્વણપ્રધાનલોપે સતિ તસ્યાપિ લોપસ્સ્યાત્, સ મા ભૂદિત્યનેન સૂત્રેણ ઽયથાપદેશં દેવતાઃઽઇત્યનૂદ્ય, અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચ કુર્યાત્ ઇતિ તાસુ તસ્ય સમુચ્ચયો વિધીયતે ।
તથા ઽઅન્તરેણઽઇતિ પદમેકં સૂત્રં ઽઅન્તરા ત્વાષ્ટ્રેણઽ; ઇત્યાદિવત્ ।
પ્રકરણાદ્વૈકૃતપ્રધાનહોમાનાં જયાદીનાં ચ મધ્યે સર્વાસ્વપિ વિકૃતિષુ સ્વિષ્ટકૃન્નિત્ય એવેત્યર્થઃ ।
ઇતરથા ક્વચિત્તસ્ય લેપઃ સ્યાત્, ઽસ્થાલીપાકાદુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતેઽ(આપ.ગૃ.9-4) ઇત્યાદિ પરિસઙ્ખ્યેતિ કૃત્વેતિ ।
તન્ન,-વિભાગે સાકાઙ્ક્ષયોર્દ્વિતીયાન્તયોઃ ઽઅગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં, ઇત્યેતયોઃ અન્તરેણેત્યનેન સમ્બન્ધાકાઙ્ક્ષેણ એકવાક્યત્વે સમ્ભવતિ વાક્યભેદસ્યાયુક્તત્વાત્, ઽઅગ્નિસ્સ્વિષ્ટકૃદ્દ્વિતીયઃઽઇત્યસ્ય પ્રયોજનાન્તરપરત્વાચ્ચ ।
તથાપિ યદિ સ્વિષ્ટકૃતઃ પ્રધાનતુલ્યધર્મકત્વં, તદા તલ્લોપે ઽપિ પ્રધાનલોપપ્રાયશ્ચિત્તમેવાપદ્યતે ।
તથા ઽઅન્તરેણઽઇત્યસ્ય યથોક્તશ્રુતસમ્બન્ધન્યન્વયસમ્ભવે અપ્રકૃતગમ્યમાનાન્વયો ન યુક્તઃ ।
વ્યર્થ ચૈતત્;સ્વમતે સ્વિષ્ટકૃતસ્સમુચ્ચયવિધાનાદેવ ત્રિદોષાયાઃ પરિસઙ્ખ્યાયા અપિ નિરસ્તત્વાત્, તસ્ય સર્વત્ર નિત્યત્વેનાલોપસિદ્ધેઃ

અવિકૃતમાતિથ્યમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.26:
યા ગૌરતિથય આલભ્યતે ઽગૌરિતિ ગાં પ્રાહેતિઽતદાતિથ્યં નામકર્મ તદવિકૃત મપૂર્વ પાર્વણધર્માસ્તદ્વપાહોમે ન કર્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમેવ જ્ઞાપકં ન સ્થાલીપાકેષ્વેવ સો ઽતિદેશઃ ।
કિં તર્હિ ?સર્વેષુ પક્વગુણેષુ પશુષ્વપીતિ ।
તેનાષ્ટકાયાં કામ્યપશુષુ ચ શાસ્ત્રાન્તરદૃષ્ટેષુ પાર્વણાધર્મસિદ્ધિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.26:
અતિથિર્યસ્ય કર્મણો નિમિત્તં ત દાતિથ્યમ્ , ગવાલમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
ત દવિકૃતં યથોપદિષ્ટમેવ સ્યાત્ ।
નાત્ર ઽઅગ્નિમિદ્ધ્વાઽ; (આપ.ગૃ.1-12)ઇત્યાદિ સામાન્યમપિ તન્ત્રમ્, પાર્વણં તુ દૂરે;ઽકૃત્સ્નવિધાનાત્ યજતેરપૂર્વત્વમ્ઽ(જૈ.સૂ.8-1-5) ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ઽકૃત્સ્નવિધાનં ચ તસ્યૈ વપાં શ્રપયિત્વોપસ્તીર્ણાભિઘારિતાં મધ્યમેકોન્નાતમેન વા પલાશપર્ણેનોત્તરયા જુહોતિઽ(આપ.ગૃ.22-4) ઇતિ ।
એતચ્ચ પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તેન વપાહોમાનન્તરં કુંશુકહોમસર્ષપહોમફલીકરણહોમાદયો ઽપ્યપૂર્વા એવ;કૃત્સ્નવિધાનસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
નનુ-ઽનાનગ્નૌ પ્રધાનમ્ઽઇતિ યાજ્ઞિકવચનાત્ વૈશ્વદેવબલિહરણાનિ તાવદઙ્ગાનિ ।
અગ્નૌ હોમેષુ ચ આગ્નેયસૌવિષ્ટકૃતાવન્તરેણ યે હોમાસ્ત એવ પ્રધાનાઃ ।
તૌ તુ સર્પબલ્યાદિસામાન્યાદઙ્ગમિત્યાશઙ્ક્યાહ-
42 વૈશ્વદેવઃ ।
વૈશ્વદેવે વિશ્વે દેવાઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.27:
ઽઆર્યાઃ પ્રયતા વૈશ્વદેવઽઇતિ ચોદિતે વૈશ્વદેવાખ્યે કર્મણિ દેવતોપદેશો ઽયં નિર્વાપકાલે સઙ્કલ્પાર્થમ્ ।
યાસ્તુ તત્ર દેવતાઃ ષડ્ભિરાદ્યૈઃ પ્રતિમન્ત્રં (અપા.ધ-2-3-16) ઇત્યેવમાદ્યાઃ તાઃ પ્રદાનકાલે દેવતાઃ, તેન વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય ગૃહસ્થેન સ્વગૃહે પાકઃ કાર્યઃ ।
તથા પક્વાદેવાન્નાત્ હોમા બલયશ્ચ તસ્યૈ તસ્યૈ દેવતાયૈ ।
ઽઅહરહર્ભૂતબીલઽરિત્યેવમાદ્યાઃ પઞ્ચમહાયજ્ઞાનામુત્પત્તિવિધયઃ ।
ઽઆર્યાઃ પ્રયતાઽઇત્યાદિકસ્તુ તેષામેવ પ્રયોગવિધિઃ ।
તસ્માત્ ન પૃથક્ પઞ્ચમહાયજ્ઞાઃ કર્તવ્યાઃ તત્રૈવ વૈશ્વદેવમ્ યદગ્નૌ ક્રિયતે સ દેવયજ્ઞઃ ।
યત્ બલિહરણં સ ભૂતયજ્ઞઃ ।
યદ્દક્ષિણતઃ પિતૃલિઙ્ગેનેતિ સ પિતૃયજ્ઞઃ ।
યદગ્રં ચ દેયમિત્યાદિ સ મનુષ્યયજ્ઞઃ ।
તત્ર વૈશ્વદેવે સોમાય સ્વાહેતિ દ્વિતીયાહુતિરિતિ મન્ત્રવ્યાખ્યાકારેણોક્તમ્ ।
ન ચ ષડેભિરાદ્યૈરિતિ વિરોધઃ ।
તસ્ય પ્રધાનદેવતાવિષયત્વાત્, સ્વિષ્ટકૃતશ્ચ તાન્ત્રિકત્વાત્ ।
અથ કસ્માદિહૈવ વૈશ્વદેવસ્ય કૃત્સ્નકલ્પો નોપદિશ્યતે?ઉચ્યતે-ઇહોપદેશે તસ્ય કલ્પસ્ય સર્વચરણાર્થતા ન સ્યાત્, ઇષ્યતે ચ ।
તસ્માત્ સર્વચરણસાધારણેષુ સામયાચારિકેષૂપદેશઃ ।
અથ તંહિ દેવતોપદેશઃ તત્રૈવ કસ્માન્ન કૃતઃ ?ઇહોપદેશપ્રયોજનમસ્મિન્ ગૃહ્યે તદપિ વૈશ્વદેવં કર્મોપદિષ્ટં યથા સ્યાદિતિ ।
તેનાસ્મદીયાનાં સ એવ વૈશ્વદેવકલ્પો નાન્યેષુ ધર્મશાસ્ત્રેષુ ચોદિતઃ ।
યજ્ઞોપવીતિના પ્રદક્ષિણમિત્યાદિ પરિભાષાપ્રવૃત્તિશ્ચ ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.27:
વૈશ્વદેવમિતિ કર્મનામધેયમ્ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તં ચ, વિશ્વે સર્વે દેવા અત્રેજ્યન્ત ઇતિ ।
ઇહ ચ મન્ત્રવર્ણસિદ્ધાનાં દેવતાત્વસ્યાવિધેયત્વાત્, આગ્નેયાદયષ્ષડપિ હોમાઃ બલિહરણાનિ ચાનગ્નિદેશ્યાન્યપિ સર્વાણ્યેવ પ્રધાનાનિ;ન તુ કિઞ્ચિદપિ શેષાપરનામાઙ્ગમ્, ઇત્યેવં સૂત્રાર્થઃ ।
અયં ભાવઃ-યાદિનાનગ્નૌ પ્રધાનમ્, કિન્તુ શેષ એવેતિ તર્હ્યે તચ્છેષલક્ષણે તૃતીયાધ્યાયે દૃશ્યેત ।
ન તુ દૃષ્ટમ્, નાપિ સૂત્રકારેક્તં દૃશ્યતે ।
કિન્તુ પુણ્ડપિતૃયજ્ઞે તાવદાપસ્તમ્બેન હેમઃ પિણ્ડદાનં ચોભયં પ્રધાનમુક્તમ્, પિણ્ડદાનં પ્રકૃત્યર્યદિ જીવપિતા, ન દદ્યાત્, આહોમાત્કૃત્વા વિરમેત્ઽ(આપ.શ્રૌ.1-9-8) ઇતિ ।
યદિ હિ પિણ્ડદાનસ્યાઙ્ગતા, તદા પ્રધાનભૂતહોમાનુષ્ઠાને સતિ, તસ્યાપ્યનુષ્ઠાનં સ્યાત્, ન વિરામઃ ।
તસ્માદત્ર પ્રધાનસ્યૈવ પિણ્ડદાનસ્ય ઽનાસોમયાજી સમ્મયેત્ઽ(તૈ.સં.2-5-5) ઇત્યાદિવદનારભ્ભલક્ષણ એવ વિરામઃ ।
કાત્યાયનસ્તુ-પ્રત્યુત પક્ષે પિણ્ડદાનમેવ પ્રધાનં, હોમસ્તદઙ્ગમિત્યાહઽજીવપિતૃકસ્ય હોમાન્તમ્, અનારમ્ભો વાઽ(કા.શ્રૌ.4-1-24,25) ઇતિ ॥
તથા સર્પેશાનબલ્યોરપિ હોમા બલયશ્ચ પ્રધાનમ્ ।
અવભૃથે ત્વનગ્નાવેવ પ્રધાનમ્ ।
સોમાઙ્ગત્વે ઽપ્યસ્ય પ્રધાન્યં સ્વાઙ્ગાપેક્ષયા ।
તથૈવ રાક્ષસે ગર્દભપશૌ અનગ્નાવેવ પ્રધાનમ્ ;ઽઅપ્યસ્વવદાનૈશ્ચરેયુઃઽ(આપ.શ્રૌ.9-15-3) ઇતિ વચનાત્ ।
વપાયાસ્તૂપદેશમતાદગ્નૌ હોમઃ ।
ઽયદિ વપા હવિરવદાનં વા સ્કન્દેત્ઽ(આપ.શ્રૌ.9-18-15) ઇતિ વપાયાઃ પૃથગ્ગ્રહણાત્ ।
એવમનગ્નાવપ્યન્યાનિ બહૂનિ પ્રધાનમ્;ઽઔપાસને પચને વા ષડ્ભિરાદ્યૈઃ પ્રતિમન્ત્રં હસ્તેન જુહુયાત્ઽ(આપ.ધ.2-3-17) ઇતિ પરિસઙ્ખ્યયા ચાસ્ય વૈશ્વદેવસ્યાપાર્વણા- વિકારત્વાત્ ।
સર્પબલ્યાદિષુ તુ પાર્વણવિકારત્વાત્તાવદઙ્ગમ્ ।
કિઞ્ચ વૈશ્વદેવમન્ત્રેષ્વપિ ઽઅગ્નયે સ્વાહા, અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહાઽઇત્યેતયોરપ્યામ્નાનાત્ પ્રાધાન્યમ્ ।
નનુ-વૈશ્વદેવમન્ત્રાણામપિ ન પ્રત્યક્ષસ્સમામ્નાયઃ, સ કથમવગમ્યતે?ઇચ્યતે-ઽષડ્ભિરાદ્યૈઃ પ્રતિમન્ત્રમ્ઽઽઅપરેણાગ્નિં સપ્તમાષ્ટમાભ્યામ્ઽ; (આપ.ધ.2-3-16,20) ઇત્યાદિસૂત્રૈઃ ક્રમેણ વિનિયોગાત્ ક્વચિદામ્નાનમસ્તીત્યવગમ્યતે ।
તચ્ચામ્નાનં પ્રાગ્વિવાહમન્ત્રેભ્યઃ, ભાષ્યકાર વચનાત્ ।
તતશ્ચ બ્રહ્મયજ્ઞપારાયણયોરપ્યેતેષામેવંક્રમેણાધ્યયનં વેદિતવ્યમ્ ।
સર્વપ્રાધાન્યે ચ પ્રયોજનમ્-એષામેકતરમપ્યકૃત્વા પ્રયોગે સમાપિતે ઽપિ તત્ પ્રાગ્ભોજનાત્ સપ્રાયશ્ચિત્તં સાઙ્ગમનુષ્ઠેયમ્;કૃતે તુ ભોજને પાકયજ્ઞલોપપ્રાયશ્ચિત્તમેવેતિ ।
કેચિત્-વૈશ્વદેવે વિશ્વે દેવા દેવતા વિધીયન્તે નિર્વાપકાલે સઙ્કલ્પાર્થમ્, ઈશાનયજ્ઞવત્ ।
યાસ્તુ ધર્મશાસ્ત્રે મન્ત્રવિનિયોગાત્ કલ્પિતાસ્તાઃ પ્રદાનકાલે દેવતાઃ ।
ઇહ ચ દેવતોપદેશો વૈશ્વદેવસ્ય ગાર્હ્યપરિભાષાપ્રાપ્ત્યર્થઃ ।
તત્ર તસ્યોપદેશસ્તુ સર્વચરણાર્થઃ ।
ઇદં ચ વૈશ્વદેવં ન પઞ્ચમહાયજ્ઞેભ્યઃ પૃથગ્ભૂતમ્ ।
ઽઅહરહર્ભૂતબલિઃઽ(આપ.ધ.1-12-15) ઇત્યાદયશ્ચ પઞ્ચમહાયજ્ઞાનામુત્પત્તિવિધયઃ ।
ઽઆર્યાઃ પ્રયતા વૈશ્વદેવેઽ; (આપ.ધ.2-3-1) ઇત્યાદિસ્તુ પ્રયોગવિધિઃ ।
તત્ર યદગ્નૌ ક્રિયતે સ દેવયજ્ઞઃ, યત્ બલિહરણં સ ભૂતયજ્ઞઃ, યદ્દાક્ષિણતઃ પિતૃલિઙ્ગેનેતિ સ પિતૃયજ્ઞઃ, યચ્ચાગ્રદાનં સ મનુષ્યયજ્ઞઃ, ઇતિ ।
તન્ન, સ્વમતે શ્રુત્યા ચોદિતાન્ વિશ્વાન્ દેવાન્ વચનં વિનાપનીય, તેભ્યસ્સઙ્કલ્પિતસ્ય હવિષો દેવતાન્તરેભ્યો મન્ત્રવર્ણાત્ કલ્પિતેભ્યો દાતુમયુક્તત્વાત્ ।
ઈશાનબલૌ તુ ભવશર્વાદિશબ્દાનામીશાનાભિધાનત્વાત્, અર્થસ્ય દેવતાત્વમિતિ સૂત્રકારમતાચ્ચ, યુક્તં ભવાયેત્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્દાનમ્ ।
યત્તુ મીઢુષ્યૈ જયન્તાય ચાસ્માત્ સ્થાલીપાકાદ્દાનં તદપ્યભ્યુદયેષ્ટ્યાદિવત્ સવનીયપુરોડાશવચ્ચ ઽત્રીનોદનાન્ કલ્પયિત્વોત્તરૈરુપસ્પર્શયિત્વોત્તરૈર્યથાસ્વમોદનેભ્યો હુત્વાઽ(આપ.ગૃ.20-4) ઇતિ વચનૈઃ સ્થાલીપાકાંશદ્વયે પૂર્વદેવતાપનયેન દેવતાન્તર વિધાનાદ્યુક્તમ્ ।
પઞ્ચમહાયજ્ઞેભ્યો ન પૃથગ્વૈશ્વદેવમિત્યપિ ન;પ્રકરણાન્તરાત્ સંજ્ઞાભેદાચ્ચ કર્મભેદાવગતેઃ ।
નચ કર્મભેદે તેષાં પ્રયોગો દુરુપપાદ ઇતિ પ્રમિતભેદાપહ્નવો યુક્તઃ, યતો ભાષ્યે વૈશ્વદેવસ્ય તેષાં ચ પ્રયોગઃ પૃથગેવોપપાદિતઃ ॥
અથ પ્રયોગભાષ્યમીષદ્ભેદં સિખ્યતે-વૈશ્વદેવસ્ય કર્મોચ્યતેઽપ્રસઙ્ગાત્ પઞ્ચમહાયજ્ઞાનાં ચ ।
સમાવેશનજપાન્તે વિવાહે સમાપ્તે
વૈશ્વદેવમન્ત્રણામુપયોગે યદ્વ્રતં ઽદ્વાદશાહમધશ્શય્યાઽ(આપ.ધ.2-3-13) ઇત્યાદિ તત્સ્વામિત્વાવિશેષાત્ સપત્નીકશ્ચરિત્વા પ્રશસ્તે ઽ- હન્યારભ્ય ઽઆર્યાઃ પ્રયતા વૈશ્વદેવે ઽન્નસંસ્કર્તારસ્સ્યુઃઽઇત્યાદિવિધિના સિદ્ધે ઽન્ને તિષ્ઠન્નન્નસંસ્કર્તા ભાર્યાદિઃ ઽભૂતમ્ઽઇતિ સ્વામિને પ્રબ્રૂયાત્ ।
તત્ ઽસુભૂતં સાવિરાડન્નં તન્માક્ષાયિઽઇતિ સ્વામી પ્રતિબ્રૂયાત્ ।
તતો યદિ પ્રયાણે ગૃહેવા વૈશ્વદેવસ્ય હોમસ્ય સ્થાને ઽગ્નિરુપસમાધાતવ્યઃ, તત્ર ધર્મસાસ્ત્રોક્તવિધિના ઉપસમાદધાતિ ।
એવમન્યત્રાપ્યૌપાસનહોમાદિષુ ।
અથ ગૃહમેધિનો યદશનીયમન્નં તતો હોમાર્થ હવિષ્યમન્નં પાત્રે કલ્પયતિ ।
અહવિષ્યં શ્રારલવણાવરાન્નસંસૃષ્ટં દ્વિતીયે ।
હવિષ્યમન્નં દેવયજ્ઞાર્થ તૃતીયે ।
સર્વતસ્સમવદાય અગ્રાર્થ ચતુર્થે ।
સર્વત એવ સમવદાય મનુષ્યયજ્ઞાર્ય પઞ્ચમે યદિ બ્રાહ્મણતર્પણં નાવકલ્પતે ।
ઽમનુષ્યેભ્યો યથાશક્તિ દાનમ્ઽ; (આપ.ધ.1-12-15) ઇતિ વચનાત્ ।
તતઃ પરિષેચનં કૃત્વા પ્રથમકલ્પિતાદન્નાદ્યથાહુતિમાત્રં અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં ઽઅગ્નયે સ્વાહેઽત્યાદિભિઃ ષડૈહુતીર્હુત્વા ઉત્તરં પરિષેચનમ્ ।
અથ ઉદીચીનમુષ્ણં ભસ્માપોહ્ય તસ્મિન્ અહવિષ્યં સ્વાહાકારેણ જુહોતિ;ઽયસ્યાગ્નૌ ન ક્રિયતે યસ્યચાગ્રં ન દાયતે ન તદ્ભોક્તવ્યમ્ (આપ.ધ.2-15-13) ઇતિ વચનાત્ ।
અથ ષડાહુતિહોમશેષમહવિષ્યહોમશેષેણ સંસૃજ્યાન્નેન સૂપ સંસૃષ્ટેન ધર્મશાસ્ત્રોક્તેન વિધિના રૌદ્રાન્તં બલિં હૃત્વાગ્રં બ્રાહ્મણાય દત્વા, બ્રાહ્મણોક્તત્વા દપાર્વણ વ્યાખ્યાતં સન્નિપાતીતિકર્તવ્યતાકં દેવયજ્ઞં કુર્વીત ।
દેવયજ્ઞેન યક્ષ્ય ઇત્યાગૂર્ય, વિદ્યુદસિ ।
ઔપાસને પચને વા કલ્પિતાદન્નાત્, તદભાવે હવિષ્યમન્નં વ્રીહિયવાદિ, આકાષ્ઠાત્, દેવેભ્યસ્સ્વાહેતિ હસ્તેન જુહુયાતે;સન્નિપાતીતિકર્તવ્યતયોરૌપાસનહોમવૈશ્વદેવયોર્હસ્તેન હોમસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
મન્ત્રવચ્ચોભયતઃ પરિષેચનમ્, તયોર્દૃષ્ટત્વાદેવ ।
વૃષ્ટિરસિ ।
વષટ્કારહોમેષુ વિદ્યુદ્વૃષ્ટી ઇત્યુપદેશઃ ।
અથ પ્રાચીનાવીતી પિતૃયજ્ઞેન યક્ષ્યે ઇત્યુક્ત્વા વિદ્યુદાસિ ।
શુચૌભૂમૌ કલ્પિતાદોદનાત્ હસ્તેન અઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યાવન્તરેણ પિતૃભ્યઃ સ્વધાસ્તુ, ઇતિ દદ્યાત્ આહુતિમાત્રમ્ ।
વૃષ્ટિરસિ ।
પિત્ર્યં બલિહરણવિધિનેત્યુપદેશઃ ।
અથ બલિહરણસ્ય હોમતુલ્યત્વાત્ યજ્ઞોપવીતી ભૂતયજ્ઞેન યક્ષ્ય ઇત્યુક્ત્વા, વુદ્યુત્ ।
શુચૌ ભૂમાવેવ હસ્તેન ઽઇદં ભૂતેભ્યો ઽસ્તુઽઇતિ દદ્યાત્ ।
વૃષ્ટિઃ
બલિહરણવિધિનેત્યુપદેશઃ ।
અથ દાનસ્ય હોમતુલ્યત્વાત્ યજ્ઞોપવીતી મનુષ્યયજ્ઞેન યક્ષ્ય ઇત્યુક્ત્વા, વિધ્યુત ।
બ્રાહ્મણતર્પણં, સઙ્કલ્પિતસ્ય વા દાનમ્ ।
વૃષ્ટિઃ
દાનમાજ્ઞમિત્યુપદેશઃ ।

બ્રહ્મયજ્ઞં તુ પૂર્વમેવ કુર્વીત અગ્નિહોત્રમૌપાસનં વા હુત્વા;ઽઉતિત આદિત્યેઽ(તૈ.આ.2-11) ઇતિ વચનનાત્ ।
તસ્ય કર્મોચ્યતે-ઽબ્રહ્મયજ્ઞેન યક્ષ્યમાણઃઽ(તૈ.આ.2-11) ઇત્યાદિ બ્રાહ્મણોક્તદેશે યથાવિધ્યાચામેત્ ।
અસ્મિંસ્ત્વાચમને વિશેષઃ- ઽદક્ષિણત ઉપવીયઽઇત્યારભ્ય ઽસકૃદુપસ્પૃશ્યઽ(તૈ.આ.2-11) ઇત્યેવમન્તે વિગુણે કૃતે ઽયદિ યજુષ્ટઽઇતિ ઽભુવસ્વાહાઽઇતિ હોમઃ પ્રાયશ્ચિત્ત્મ્ ।
ઽદાક્ષિણેન પાણિના સવ્યં પ્રોક્ષ્યઽઇત્યારભ્ય શેષે વિગુણે કૃતે ઽયદ્યવિજ્ઞાતાઽઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ।
અથ ક્રમ ઉચ્યતે- બ્રહ્મયજ્ઞેન યક્ષ્યે ઇત્યુક્ત્વા, વિદ્યુત ।
આચમનમ્ ।
આસનકલ્પનાદિ સાવિત્રીજપાન્તં કૃત્વા વેદસ્યાદિત આરભ્ય યથાધ્યાયમધ્યયનમધ્યાયઃ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્યાસમાપ્તેઃ;ઽશ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યામધ્યાયમુપાકૃત્યઽ(આપ.ધ.1-9-1) ઇતિ વચનાત્ યેન પ્રકારેણાધ્યાયો યેન ચ ક્રમેણા ધીર્યતેઽવિના ચામ્નાનૈઃ આદિપ્રદિશ્ટાનુષઙ્ગપ્રખ્યાદિભિઃ, ઉત્સૃજન્ ઉત્સૃજ્યોત્સૃજ્ય, વાચા મનસા ચ યાવત્તરસં યાવચ્છક્યમધીયીત ।
પરિધાનીયાં કૃત્વા, વૃષ્ટિરસિ ।
એવમહરહઃ કૃતાન્તાદારભ્ય યાવત્સમાપ્તો વેદઃ સહૈકાગ્નિ વિધિકાણ્ડેન ।
સમસ્તમધીત્ય વૈશ્વદેવ મન્ત્રાનધીત્ય તતઃ પ્રસુગ્મન્તેતિ પ્રશ્નદ્વયધીયીત ।
એવં વિનિયોગદર્શનાત્, ઽઐકાગ્નિકો વિધિઃ કાણ્ડં વૈશ્વદેવમિતિ સ્થિતિઃ, ॥
ઇતિ વચનાચ્ચ ।
યદ્યનેકશાખાધ્યાયી તતો ઽનેનૈવ વિધિના દ્વિતીયં પુનરધીયીત ઋગ્યજુસ્સામ્નાં ક્રમેણ અધ્યયને યદ્યનધ્યાયસ્સ્યાત્, તદૈકાં વર્ચમેકં વા યજુરેકં વા સામ કૃતાંતાદેવારભ્યાભિવ્યાહરેત્ ।
યદા બ્રાહ્મણસ્ય ક્રમેણ તદા ઽભૂર્ભુવસ્સુવસ્સત્યં તપશ્શ્રદ્ધાયાં જુહોમીઽત્યભિવ્યાહરેત્ ।
એવં યાવજ્જીવં બ્રહ્મયજ્ઞં કુર્વીત ।
મનુષ્યયજ્ઞાન્તે ઽસર્વાન્ વૈશ્વદેવેભાગિનઃ કુર્વીત, (આપ.ધ.2-9-5) ઇત્યાદિવિધાનેન સર્વેષુ પત્ન્યન્તેષુ ભુક્ત્વત્સુ, પાકપરિવેષણપાત્રેભ્યો લેપાન્ સઙ્કૃષ્યોત્તરતઃ શુચૌ દેશે રુદ્રાય સમ્પદાનભૂતાય નિનયેત્, ઽરુદ્રાયસ્વાહાઽઇતિ ।
નિત્યવચ્ચનિનયનમ્;પ્રતિપત્તિકર્મત્વાત્ ।
ઽએવં વાસ્તુ શિવં ભવતિઽ(આપ.ધ.2-4-23) ઇત્યર્થવાદઃ ।
ઽદ્રવ્યસંસ્કારકર્મસુ પરાર્થત્વાત્ઽ; (પૂ.મી.4-3-1) ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ફલં વા, સૂત્રકારેણોપદિષ્ટત્વાત્ ઽયએતાનવ્યગ્રો યથોપદેશં કુરુતે નિત્યઃ સ્વર્ગઃ પુષ્ટિશ્ચઽ(આપ.ધ.2-4-9)
ઇતિ ।
એવમૃતે મહાયત્રેભ્યઃ સાયં રૌદ્રાન્તં કૃત્વા વૈહાયસમાકાશે ભૂતબલિં કુર્વીત ॥
અન્ય આહુઃ-ઽનક્તમેવોત્તમેનઽ(આપ.2-4-8) ઇત્યેવકારસ્ય વ્યવહિતાન્વયાદ્વૈહાયસમેવ સાયમિતિ ॥
ઇદાનીં પ્રસઙ્ગાત્ સર્પવલેસ્તદુત્સર્ગસ્ય ચ દેવતામુપદિશતિ-
પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસી યસ્યાં ક્રિયતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_7.28:
"શ્રાવણ્યાં ઽપૌર્ણમાસ્યામસ્તમિતે સ્થાલીપાક"ઇત્યાદિ પૌર્ણમાસ્યાં યત્ કર્મ ચોદિતં તત્ર પૌર્ણમાસીદેવતા ।
કા સા ?યસ્યાં તત્ કર્મ ક્રિયતે શ્રાવણ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહેતિ ।
એવં સ્થાલીપાકાદ્ધોમઃ ।
તતો યથોપદેશં કિંશુકાનિ સમિધ આજ્યાહુતયશ્ચ, તતઃ સ્થાલીપાકાત્ સ્વિષ્ટકૃત્ ।
તતો જયાદિ ।
ઽયસ્યાં ક્રિયતઽઇત્યનુચ્યમાને પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહેત્યેવ હોમઃ સ્યાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_7.28:
યસ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં શ્રાવણ્યાં માર્ગશીર્ષ્યા ચ નિમિત્તભૂતાયાં સ્થાલીપાકઃ ક્રિયતે, તસ્ય સૈવ પૌર્ણમાસી દેવતા ।
અયમર્થઃ સર્પબલૌ ઽશ્રાવણ્યૈ પૌર્માસ્યૈ સ્વાહાઽઇતિ સ્થાલીપાકસ્ય હોમઃ ।
ઉત્સસર્જને તુ ઽમાર્ગશીર્ષ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહાઽઇતિ