Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 14
ĀpGs-Tāt_5.2:
vyaktārtham
12 lājahomāḥ /
athāsyā añjalāvupastīrya dvirlaajānopyābhighārayati // Ā
tasyāssodaryo lājānāvapatītyeke // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.4:
athaśabdaḥ sthānasambandhārthaḥ /
athotthita evāsyāścotthitāyā eveti /
tenāvadānaprabhṛtthānameva bhavati /
tatra dārśapaurṇamāsiko 'vadānakalpaḥ pradarśitaḥ na kalpāntaram /
tadihāpi pratyabhidhāgaṇaṃ pañcāvattañca pañcāvattināṃ bhavati /
lājānāṃ ca laukikaḥ saṃskāraḥ /
pātraiśca saha sādanaprokṣaṇe bhavataḥ /
añjalestu na sādanādi bhavatītyuktam
sodaryo lājānāvapatīti vacanāt upastaraṇābhighāraṇe varasyaiva bhavataḥ /
pakṣāntare tu tasyaiva sarvam
ĀpGs-Tāt_5.4:
ete api sūtre vyaktārthe /
ācārāllājānāṃ trirāvāpo jamadagnīnām /
lājahomāścāpūrvāḥ, 'asyā añjalāvustīya'ityādi kṛtsnavidhānāt pārvaṇātideśābhāvāt pākayajñadharmāgnimukhapratyabhighāraṇasviṣṭakṛlle pāñjanānāmaprāptireva //
kecit-kṛtsnāvidhānādeva sādhāraṇatantrasya prāptyabhāvāt lājakiṃśukahomeṣu tantramadhyasthaṃ yena juhotātyādyañjalisaṃskāramapi necchanti
juhotī yaṃ nārī ti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.5:
varasyaiva juhotikriyā /
pātrasthānīyo vadhvañjaliḥ
ĀpGs-Tāt_5.5:
vara eva 'iyaṃ nārī'ityanayā ṛcābhinnena vadhvañjalinā devatīrthena lājān juhoti /
na pārśvena;upadeśātideśorabhāvāt /
kecit-'pradakṣiṇamagniṃ kṛtvā yathāsthānamupaviśya'ityeṣa vidhiruttarato varo 'bhyantarato vadhūrityevaṃrūpayathāsthānaniyamārtho na yujyate /
kutaḥ?
yato vivāhe vadhūprādhānyena tasyā abhyantarībhāvo nyāyasiddhaḥ /
vadhūprādhānyaṃ ca strīṇāṃ apunarvivāhādeva veditavyamiti /
etacca 'tasminnupaviśata uttaro varaḥ'(āpa.gṛ.4-9) ityatra sūtre vyākhyātam /
ato yathāsthānānuvodena paribhāṣāsiddhopaveśananiyamārtha evāyaṃ vidhiḥ /
uttarāṣṣoḍaśaivāhutārupaviśya juhoti, na lājahomānapi /
te tvasmādeva niyamāt bahutaragṛhyāntarānurodhācca avigītāsmadīyācāramullṅghayāpi tiṣṭhataiva hotavyā iti /
tanna;yata aupāsanotpādanadvārā dehasaṃskārotpādanadvārā ca jāyāpatyubhayasādhyayajñopakārake vivāhe tayorsamameva svāmitvalakṣaṇaṃ prādhānyam /
api ca coditasarvakarmasu patiprayoge yastvayā dharmāḥ kartavyasso 'nayā vadhvā saheti patnyāssahatvavacanāt pratyuta aprādhānyameva strīṇām /
apunarvivāhastvāsāmaprādhānye 'pi 'tasmānnaikā dvau pati vindate'(tai.sa.6-6-4) iti niṣedhabalādevopapadhyate /
tasmāt
nyāyato 'bhyantarībhāvasyāniyame viparyaye vā prāpte, upaveśanānuvādena yathāsthānamuttara eva vara ityetanniyamārtha evāyaṃ vidhiḥ tena lājahomā apyāsīnenaiva hotavyāḥ /
tasya 'āsīno darvīhomān juhoti'(āpa.pa.3-10) iti sarvadarvīhomānāmaviśeṣeṇāsmākaṃ coditatvāt, svasūtroktaviṣaye bahutarāṇāmapi gṛhyāntarāṇāmanupasaṃhāryatvācca
13 agnipradakṣiṇādi /
uttarābhistasṛbhiḥ pradakṣiṇamagniṃ kṛtvāśmānamāsthāpayati yathā purastāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.6:
uttarābhistisṛbhiḥ tubhyamāgre paryavahannityādibhuḥ agniṃ pradakṣiṇaṃ karoti /
tāṃ haste gṛhītvā tisṛṇāmante parikramaṇārambhaḥ
'vacanādekaṃ karma bahumantra'miti /
uttarābhiriti bahuvacanenaiva tritvaparigrahasiddhe tisṛbhiriti vacanaṃ tisṛbhirekameva parikramaṇaṃ yathā syāt pratimantraṃ kriyābhyāvṛttirmā bhūditi
ĀpGs-Tāt_5.6:
uttarābhiḥ 'tubhyamagre paryavahanaṃ'ityādibhistisṛbhiḥ /
pradakṣiṇamagniṃkṛtvā /
yathā purastātā tathā ātiṣṭhemamityanayā
homaścottarayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.7:
yathā purastāditi vartate /
uttarayā 'aryamaṇaṃ nu deva'mityetayā
ĀpGs-Tāt_5.7:
lājahomaścottarayā 'aryamaṇaṃ nu devam'ityetayā
punaḥ parikramaṇam // Ā
āsthāpanam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.9:
punarapi parikramamamagneḥ kartavyaṃ āsthāpanañcāśmanaḥ /
punaśśabdaḥ kriyābhyāvṛttidyotanārthaḥ /
tenottarābhistisṛbhirityādirbhavati
ĀpGs-Tāt_5.9:
agnipradakṣiṇam
ātmanaḥ
homaścottarayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.10:
uttarayā 'tvamaryame'tyetayā ṛcā
ĀpGs-Tāt_5.10:
'tvamaryamā bhavasi'ityetayā
punaḥ parikramaṇam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.11:
punasśabdaḥ pūrvavat
ĀpGs-Tāt_5.11:
'homaścottarayā'ityādiṣu pañcasu sūtreṣu 'yathā purastāt'ityanuṣaṅgaḥ /
kāryaḥ kāryamiti ca yathāliṅgaṃ vākyaśeṣaḥ
jayādi pratipadyate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.12:
pūrvamagnerupasamādhānādivacanena tantraprāptirdarśitā /
idaṃ tu vacanaṃ kolopadeśārtha parikramaṇādūrdhva jayādayo yathā syuriti /
itarathā jayādīnupajuhotīti vacanāllājahomānantaramupahomaḥ syāt tatastṛtīyaṃ parikramaṇam
ĀpGs-Tāt_5.12:
etaduktābhiprāyam-yatra vacanaṃ tatraiva jayādayo, nānyatra;anvārambhaścaiṣu nāstīti
14 yoktravimokānantaraṃ śibikādinā vadhvāḥ svagṛhaṃ prati nayanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvottarābhyāṃ yoktraṃ vimucya tāṃ tataḥ pra vā vāhayet pra vā hārayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.13:
pariṣecanānta grahaṇaṃ tantraśeṣopalakṣaṇam /
tena praṇītāvimokasyāpyante yoktravimokaḥ /
jayādi pratipadyata ityeva siddhe pariṣecāntagrahaṇaṃ tadanantarameva yoktravimoko yathā syāt prasthānakāle mā bhūditi /
uttarābhyāṃ 'pra tvā muñcāmī'tyetābhyām;vacanādekaṃ karma bahumantramiti /
dvimantro vimokaḥ /
tata iti vacanaṃ yoktravimokasya prasthānakālaniyamo mā bhūt yathopapadyate śvo vā sadyo vā tadā pratiṣṭhetetyevamartham /
pravāhaṇaṃ rathādibhirnayanaṃ, prahāraṇaṃ manuṣyavāhyena śibikādinā nayanam /
ubhayatra vāśabdaḥ ubhayorapi pakṣayostulyatvajñāpanārthaḥ /
anyathā rathānayanasyeha pratyakṣakalpopadeśādanupadiṣṭakalpaṃ manuṣyayānamāgnihotrikakalpavat sūcitaṃ vijñāyeta /
ataḥ
ubhayatra vāśabdaḥ, tena manuṣyanayane 'pyārohatīmuttarābhiruttarayā śaṃta uttarābhi rityevamādayo mantrāḥ sidhdhā bhavanti
ĀpGs-Tāt_5.13:
pariṣecanāntaṃ kṛtvā, sāmarthyāttantraśeṣaṃ samāpyetyarthaḥ /
tena śamyāpohanapraṇītāvimo kabrāhmaṇodvāsanānyapi karoti /
uttarābhyāṃ' pra tvā muñcāmi'iti dvābhyāṃ ṛgbhayām /
yoktraṃ vimuñcati /
tataḥ anantaraṃ tāṃ vadhūṃ hastinamaśvaṃ vā pravāhayet /
śibikāmāndolikāṃ rathaṃ manuṣyaṃ vā pra vā hārayet /
ubhayatra 'vyavāhitāśca'(pā.sū.1-4-28) iti vāśabdavyavadhānam /
vāśabdadvayaṃ tu tulyāvimau vidhī, nānyataro 'nukalpa iti jñāpayitum /
atra 'vimucye'ti ktvāpratyaye satyapi 'tata'iti yadāha tajjñāpayati, nāvaśyaṃ ktvāpratyayayuktaṃ vacanaṃ pūrvakālatāṃ samānakartṛkatāṃ vā vidadhāti /
kadācitkevalakriyāvidhānameva siddhavadanuvadati, yathā 'vedaṃ kṛtvāgnīn paristīrya'(āpa.śrau.11-2-15) iti /
atra hi na vedakaraṇasya paristaraṇapūrvakālatā;vedaparivāsanavidhānāgnyāgārasamūhanāyatanopalepanānāmapi madhye kartavyatvāt /
tathātrāpi 'pariṣecanāntaṃ kṛtvottrābhyāṃ yoktraṃ vimucya'iti pramītāmokṣaṇādermadhye kartavyatvāt /
tathā dadhigharme 'etasmin kāle śrātaṃ haviriti pratyuktvā tamādāyāhavanīyaṃ gatvā'(āpa.śrau.13-3-4) iti /
tatrāpi pratiprasthātā tadhigharmasaṃskartā, homakartādhvaryuḥ tatassamānakartṛtvābhāvaḥ /
tathaivānyatrāpyaśvamedhe 'dakṣiṇāpaplāvyāhaṃ ca tvaṃ ca vṛtrahanniti brahma yajamānasya hastaṃ gṛhṇāti'(āpa.śrau.) iti /
tathaivātra 'smṛtaṃ ca ma ityetadvācayitvā gurave varaṃ datvodāyuṣetyutthāpya'(āpa.gṛ.11-17) iti
15 vaivāgikāgnernityadhāraṇam /
samopyaitamagnimanuharanti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.14:
etaṃ vaivāhikamagnimukhāyāṃ samopya dampatyorgacchatoranu pṛṣṭhataḥ haranti tadīyāḥ puraṣāḥ /
samopyavacanaṃ śrauteṣvagniṣu dṛṣṭasya samāropaṇasya pratiṣedhārtham /
evaṃ pratiṣedaṃ kurvannetaddarśayati anugato manthya ityatra śrautavadavakṣāṇebhyo manthanamiti /
anuśabdaḥ purastānnayanapratiṣedhārthaḥ
ĀpGs-Tāt_5.14:
etaṃ vivāhāgniṃ samopyokhāyāmanuharanti avyavāyena vadhvāḥ paścānnayanti parikarmiṇaḥ /
etamitigrahaṇaṃ vivāhāgneraupāsanākhyasya saṃskāraśabdābhivyaṅgyasya prayāṇe 'pi nityaṃ pratyakṣanayanārtham /
agṛhyamāṇe tvetamityāsmin adṛṣṭārtha sarvārthasya laukikākāgneranuharaṇaṃ syāt /
aupāsanasya ca gṛhyāntareṇa prayāṇe vihitaṃ samāropaṇaṃ syāt
nityaḥ // Ā
dhāryaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.16:
eṣa vaivāhiko 'gnirnityaḥ śāśvatiko dhāryaḥ patnīsambandhānāṃ karmaṇāmarthāya
ĀpGs-Tāt_5.16:
pāṇigrahaṇādārabhya sarvācāralakṣaṇakarmārthamayamagnirnityaḥ, yāvajjīvaṃ notsṛjyate;'pāṇigrahaṇādiragnistamaupāsanamityācakṣate, tasmin gārhyāṇi karmāṇi'(hi.gṛ.26.1,2) iti hiraṇyakeśivacanāt /
ataḥ sāṅge vivāhe samāpte 'pi 'apavṛtte karmaṇi laukikassampadyate'; (āpa.pa.4-22) iti na bhavati
nitya iti siddhe dhārya ityārambhāt prayāṇe 'pyasya samidhyātmanyarapyorvā samāropaṇaṃ gṛhyāntaravihitaṃ vikalpenāpi na syāt /
yathā 'juhvā sruveṇa vā sarvaprāyaścittāni juhoti'(śrau.2-11-1) ityatra 'adhvaryu kartāram (āpa.pa.1-26) iti vacanāt adhvaryureva kartā, natu 'juhotijutīti prāyaścitte brahmāṇam'; (āśva.śrau.1-1-16) ityāśvalāyanasṛtravihito brahmā vikalpenāpi /
evaṃ ca 'samopyaitamagnimanuharanti'(āpa.gṛ.5-14) iti sarvasya dharmo 'yaṃ , na vaivāhikaprayāṇasyaiva /
yathā samopyaitāvagnī anvāropya'; ityāgnikaprayāṇe 'sya vihito dharmassarvārthaḥ /
evaṃ vidheṣu yadyapi yājñikā vikalpaṃ neccanti, tathāpi vikalpo 'stītyatra jñāpakaṃ bhavati /
'savarṇāpūrvaśāstravihitāyāṃ yatartu gacchataḥ putrāsteṣāṃ karmabhissambandhaḥ''dāyenāvyatikramaścobhayoḥ''pūrvavatyāmasaṃskṛtāyāṃ varṇāntare ca maithune doṣaḥ'(āpa.gha.2-13-1,2,3)
ityasavarṇadārasaṅgrahaṇaṃ pratiṣidhya svayamevāha sūtrakāraḥ- sa trayāṇāṃ varṇānām'(āpa.pa.1-2) iti /
trayāṇāmityetasya padasyārtho bhāṣyakāreṇa vyākhyātaḥ-'tisro hi tasya bhāryāssmṛtyantaravacanādapratiṣiddhāḥ, tasya kathaṃ saha tābhiradhikārassyādityevamarthā trisaṅkhyā'iti /
etatsūtrabhāṣyābhyāmasavarṇadārasaṅgrahassmṛtyantaravihito na sarvathaiva niṣiddha iti gamyate /
taccānyeṣvapyevāṃvidheṣu vikalpasya jñāpakameva
asyaupāsanasyo dvātasyotpattimāha-
16 anugatau mathanam /
anugato manthyaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.17:
anugataḥ udvātaḥ manthayaḥ manthanenotpādyaḥ /
asmin pakṣe vivāhe 'pyasya yonireṣaiva /
dhāraṇaṃ cārapyorvivāhaprabhṛti bhavati /
tatra vivāhe araṇībhyāṃ manthanam, anugate svebhya evāvakṣāṇebhya ityuktam /
tadabhāve bhasmanā araṇī saṃspṛśya manthanam
ĀpGs-Tāt_5.17:
yadyayamagniranugataḥ nirvāṇassyāt tadā manthyaḥ tebhya evāvakṣaṇebhyo 'dhi manthitavyaḥ /
yadi tani na syurasamarthāni vā, tadāsaya bhalmanā araṇī saṃspṛśya manthitavyaḥ
17 śrotriyāgārādvā'haraṇam /
śrotriyāgārādvā'hāryaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.18:
śrutavṛttādhyayanasampanno brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ tasya gṛhe yaḥ pacanāgniḥ tasmādvāhāryaḥ /
asmin pakṣe vivāhe 'pyasya yonireṣaiva
ĀpGs-Tāt_5.18:
athavādhītavedasya gṛhādāhāryaḥ /
ayaṃ ca vyavasthito vikalpaḥ /
yadi mathite 'gnau vivāhastadā manthyaḥ /
yadyāhṛte 'gnau tadāhāryaḥ /
naṣṭeṣapahṛte vāgnāviyamevotpattiḥ /
anugata ityasya naṣṭāpahṛtayoḥ pradarśanārthatvāt
prāyaścittmāha--
18 tatra dampatyoranyatarasyopavāsaḥ /
upavāsaścānyatarasya bhāryāyāḥ patyurvā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.19:
atra vyavahitakalpanayā padānāṃ sambandhaḥ /
agnāvanugate bhāryāyāḥ patyuśca ubhayorupavāso bhavati tayoranyatarasya veti /
caśabda ubhayorupavāsasamuccayārtaḥ /
bhāryāyāḥ patyuśceti /
vāśabdo 'nyatarasya vikalpārthaḥ /
tayoranyatarasya veti /
upavāsaḥ ubhayorapi
kālayorabhojanaṃ, prasiddheḥ anugamanānantarameva cāgniprakalpanaṃ sarvaprāyaścittahomaśca /
nanvanugato manthya iti prakṛtaṃ tatkimanugata iti nimittanirdeśena ? ucyate-dampatyoḥ prasthānamiha prakṛtam /
tāṃ tataḥ pra vā vāhayediti /
prāsahgikastvagnidharmaḥ /
tataścopavāsavidhirapi prasithānaśeṣa eva vijñāyeta /
tathā ca 'trirātramubhayoradhaśśayyā barahmacarya'mityādīnāṃ prāsaṅgikena saṃbandho na bhavati /
kintu prākaraṇikenaiva /
anugate ubhayorupavāso 'nyatarasya vetyeva siddhe bhāryāyāḥ patyuśceti pṛthaṅnirdeśaḥ kathamasyāgneratyantaṃ bhāryāsaṃbandhaḥ pratijñāpitasyāditi /
ata eva bhāryāyāḥ pūrvavirdeśaḥ tena yasmin karmaṇi bhāryāyāssahatvaṃ nāsti yathopākaraṇasamāpanayostasyaitasminnagnāvapravṛttiḥ /
sapatnībādhanādau ca pattyussahatvābhāve 'pi bhāryāsabandhādevāsminnagnau pravṛttiḥ
ĀpGs-Tāt_5.19:
anyatarasya kālasya ahno vā rātrercā sambandhī upavāsaḥ anaśanaṃ bhāryāyāḥ patyurvā bhavati /
cakārognyutpattiprāyascittayoḥ samuccayārthaḥ /
yadyahani rātrau vā prāgbhojanādanugatistadā mathitvā'hṛtya vā 'yatrakvace'ti vidhinepasamādhāya 'yadyavijñātā sarvavyāpadvā'; iti
sarvaprāyaścittaṃ hutvā kālaśeṣamupavaset /
yadi bhojanādūrdhva tadā tatkālaśeṣamāgāmikālaṃ ca /
sarvatā tu vijñātamātra evānugamane utpādanādi kāryam, nimittānantaraṃ naimittikasyāvaśyakartavyatvāt //
anye tu- bhāryāpatyorubhayorapyupavāso na vikalpaḥ, svāmitvāviśeṣāt, 'parvasu cobhayorupavāsaḥ'(āpa. dha.2-1-4) iti smārte samuccayasya dṛṣṭatvācca /
vāśabdastu cārtha iti /
teṣāmupavāsaścānyatarasyetyetāvadevālaṃ sūtram /
arthādeva svāminorubhayorapyupavāso bhaviṣyati //
kecit -'upavāsaścānyatarasya bhāryāyāḥ patyurvānugate'iti sūtraṃ chitvā vyavahitānvayakalpanayā vyācakṣate- anugato 'gnau bāryāyāḥ patyuścopavāso 'nyatarasya veti /
atra prakṛte 'pi punaranugata iti grahaṇamadhikayatnamantareṇaivaṃvidhānāṃ prāsaṅgikārthatā na syāt, kintu paramaprakṛtārthataiveti jñāpayitumiti
anugate 'pi vottarayā juguyānnopavaset // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.20:
uttarayarcā'ayāścāgne'ityetayā juhuyāt āhutimekāṃ /
iyamāhuti stantravati na bhavati /
paristaraṇājyasaṃskāradarvīsaṃmārjanāni bhavanti /
api veti vacanādeva vaikalpikatve siddhe upavāsapratiṣedha iyamāhutirupa vāsasyaiva pratyāmnāyā yathā syāditi /
tenehāpi sarvaprāyaścitthomasya samuccayo bhavati /
tadidaṃ prāyaścittamapyapaharaṇādināgnināśe 'pi draṣṭavyam /
asyaivāgnerbuddhipūrvotsarge dvādaśāhādūrdhva vicchede ca smṛtyantare prāyaścittamuktam /
tatrāpyagnisaṃkāra etāvāneva
ĀpGs-Tāt_5.20:
api vā agnā vanugate uttarayā 'ayāścāgne'ityetayā'jyaṃ juhuyānnopa vaset /
anugata iti punarvacanānnṣṭāpahṛtayornāyaṃ vikalpaḥ, kintūpavāsa eva /
api vetyenenaiva upavāsapakṣe vyāvṛtte, nopavasedityārambhādupavāsamātreṇaivāyaṃ vikalpaḥ prāyaścittaṃ tvatrāpyastyeva
19 rathena gamane viśeṣāḥ /
uttarā rathasyottambhanī // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.21:
atha dampatyoḥ prasthāne viśeṣadharmā upadiśyante /
uttarā satyenottabhite tyeṣā /
rathasyottaṃbhanī anayarcā rathasyottabhanaṃ kartavyamityarthaḥ /
kena?vareṇa, adhikṛtatvāt
ĀpGs-Tāt_5.21:
uttarā 'satyenottabhitā'ityeṣā rathasyottambhanī uttambhane karaṇamantraḥ
vāhāvuttarābhyāṃ yunakti dakṣiṇamagre // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.22:
yābhyamūhyate rathaḥ tau vāhau aśvāvanaṅvāhau vā /
uttarābhyāṃ 'yuñjanti bradhnaṃ,'yoge, ityetābhyāṃ yunakti yugadhurerābadhnāti /
yuñjantīti dakṣiṇaṃ, yoge yoge ityuttaram /
kecidubhābhyāmekaikasya yogamicchanti
arthāt paścāt savyam /
pratyaṅmukhatve ca na sidhyati vacanam /
anyatra tathāpavarga ityeva siddham
ĀpGs-Tāt_5.22:
uttarābhyāṃ 'yuñjanti bradhnaṃ''yoge yoge'iti dvābhyāṃ aśvāvanaḍvāhau vā yugadhurorābadhnāti /
tayośca dakṣiṇaṃ vāhaṃ pūrva yanakti /
dvābhyāṃ dvābhyāmekaikaṃ, naivaivayā /
atra ca uttarābhyāmiti dvandvāpavādenaikaśeṣeṇa samabhivyāhṛtayojanakriyāpekṣayetaretarayogābhihitayordvayorapi mantrayossahitayorviniyogāt 'ekamantrāṇi karmāṇi'(āpa.pa.1-41) itvasyāpavādaḥ /
nanvevaṃ dvitīyasya mantrasyādṛṣṭārthatā syāt?
satyam-tathāpi, dvābhyāṃ dvābhyāmekaikamiti paramāptabhāṣyakāravacanādekaikavāhayojane sahitamantradvayācāraḥ kṛtsnadeśakālakartṛvyāpta ityanumīyate
ārohatīmuttarābhirabhimantrayate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.23:
atha taṃ rathaṃ yuktamārohati vadhūḥ /
tāmārohatīmārohantīṃ uttarābhi"ssukiṃśukami"tyevamādibhiḥ abhimantrayate /
iha bahuvacananirdeśāt triprabhṛti aniyamaprasaṅge mantraliṅgāccatasṛbhiriti niyamaḥ /
yāne tūttaṃbhanādi sarva bhavati /
aśvapuruṣādiṣu ca abhimantraṇādayaḥ dampatīdharmā bhavantīttyuktam /
'sucakra'miti mantraliṅgāt ratha eva mantrā ityeke /
vadhūpratipādanaparatvāt mantrasya rathāliṅgatvamarthavāda ityanye
ĀpGs-Tāt_5.23:
rathamārohati marohantī vadhūm /
numabhāvaśchāndasaḥ /
'sukiṃśukam'; ityādibhiścatasṛbhirabhimantrayate /
rathamevārohantīṃ nāśvādim; sucakrimiti liṅgavirodhāt /
'uduttaram'iti vā tisṛbhiraśvādikamārohantīmabhi mantrayate
20 yugyayoḥ yojanaprakāraḥ /
sūtre vartmanorvyavastṛṇāttyuttarayā nīlaṃ dakṣiṇasyāṃ lohitamuttarasyām // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.24:
dve sūtre nīlalohite rathasya vartmanorubhayorḥ /
bhaviṣyannirdeśo 'yaṃ yayorrvatīṣyete rathacakre tayorrvatmanoḥ /
vartinyoriti yuktaṃ paṭhitum /
tathā ca dakṣiṇasyāmuttarasyāmityuttaratra srīliṅgānirdaśo 'va kalpate /
vyavastṛṇāti viśabdastiryagarthe,tiryagavastṛṇāti /
uttarayā nīlalohita ityetayā
tayossūtrayoḥ yannīlaṃ dakṣiṇasyāṃ vartmanyāṃ vyavastṛṇāti
uttarasyāmiti savyasya cakrasya vartmanyāmityarthaḥ /
sūtre yugapat gṛhītvā sakṛdeva mantrumaktavā vyavastṛṇāti /
satyapi deśabhede mantraliṅgāt //
apara āha-deśabhedāt mantrābhyāvṛttiriti /
abhiyānaṃ tu sānnāyyakumbhīvat draṣṭavyam-aprasresāya yajñasyo 'khe upadadhāmyaha miti /
sūtravyavastaraṇamaśvādiṣu nāsti rathasaṃdhāt
ĀpGs-Tāt_5.24:
vartmanoḥ vartanyorityarthapīṭhaḥ /
nīlaṃ dakṣiṇasyāmiti strīliṅganirdeśāt /
rathasya bhāvinyorrvatanyoḥ nīlalohite bhavataḥ utyetayā dve sūtre vyavastṛṇāti tiryakstṛṇāti /
etacca yugapat, nīlalohite bhavata iti
dvivacanaliṅgāt /
tayośca sūtrayo rdakṣiṇasyāṃ varvanyāṃ nīlaṃ vyavastṛṇāti, uttarasyāṃ ca lohitam
te uttarābhirabhiyāti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.25:
te sūtre abhiyāti upariyāti /
uttarābhistisṛbhiḥ ṛgbhiḥ ye vadhvaścandramityetābhiḥ
tatra rathena gacchannupariyāti /
mantrāstvaśvādigamane 'pi vaktavyāḥ gamanārthatvātteṣāṃ,netyataye /
mantraliṅgāt tritvaniyamaḥ /
trayāṇāmante gamanārambhaḥ
ĀpGs-Tāt_5.25:
ye vadhvaścandram iti tisṛbhirvyavastīrṇe sūtre abhiyāti uparigacchati
21 naimittiko japaḥ /
tīrthasthāṇucatuṣpathavyatikrame cottarāṃ japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_5.26:
atītya gamanamatikramaḥ atikrama eva vyatikramaḥ viśabdo 'narthakaḥ, yathopāya evābhpāya iti /
uttasāmṛcaṃ japedvaraḥ tāmandasānetyetām /
nimittāvṛttau japasyāvṛttiḥ /
ca śabdaḥ pratyekaṃjapasaṃbandhārthaḥ /
itarathā
trayāṇāmatikramasannipāte japaḥ kāryassyāt mantraliṅgāt /
na ca mantre tīrthādayasstūyante /
kiṃtarhyaśvinau, tenaikātikramaṇe itarayoḥ śravaṇaṃ vyartha syāditi na codanīyaṃ, tatpadoddhāro vā śaṅkanīyaḥ
ĀpGs-Tāt_5.26:
tīrtha puṇyanadyādi /
sthāṇurgavāṃ kaṇḍūyanārtha nikhātaḥ /
catuṣpathaḥ prasiddhaḥ /
eteṣāṃ vyatikrame 'tā mandasānā'ityetāṃ japet /
tīrthādīnāṃ cānyatamavyatikrame 'pi kṛtsnāyā eva japaḥ , na tvitarapadarahitāyāḥ;yato liṅgācchutirbalīyasī, 'aindryā gārhapatyamupatiṣṭhate'; itivat /
nanvatrācārācchrutiranumeyeti na tayā liṅgabādho yuktaḥ /
maivam, liṅgasyātra śruti vihitaśoṣidiṣayasāpokṣatvāt /
tatra hyanumeyaśruterdaurbalyaṃ yatrāsyāḥ pratyukṣuśrutyaiva virodhaḥ /
ato 'numeyāpi śrutissāpekṣaliṅgabādhikaiva /
vṛttibhedastu tīrthādiśabdānāṃ tattadvyatikrame mantraprayogabhedādupapadyate /
atastīrthavyatikrame 'pi sthāṇupathaśabdau durmatisthānasāmānyāttīrthamevābhivadataḥ /
evaṃ sthāṇumitarau /
catuṣpathamapītarau /
yathedhmasambharaṇamantre upaveṣamekṣaṇadhṛṣṭiśabdā agrisaṃsparśikāṣṭhamayatvasāmānyāt idhmadārūṇyevābhivadanti /
yathā vā jātakarmaṇyuttarābhyāmabhimantraṇaṃ, mūrdhanyavaghrāṇaṃ, dakṣiṇe karṇe jāpaḥ, (āpa.gṛ.15-1) ityabhimantraṇāvaghrāṇajapānāṃ jātasaṃskārakriyāsāmānyādabhijighrāmītyabhivadanam /
kiñcitrāśvinoḥ prādhānyena stūyamānatvāttatsakāśāttīrthādivyatikramotthadoṣopahateḥ prārthyamānatvādavikṛtāyā eva japaḥ /
api ca padāntaroddhāre jagatītvabhaṅgaprasaṅgaḥ /
nyāyatastu japamantro nārthaparaḥ ato nātra tīrthādayo 'śvinau vā tātparyeṇābhidhīyante /
tasmāt śūpapādaḥ kṛtsnāyā eva japaḥ /
eṣa eva nyāyo nadīnāṃ dhanvanāṃ ca vyatikrame
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0