આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 14

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.2:
વ્યક્તાર્થમ્

12 લાજહોમાઃ ।
અથાસ્યા અઞ્જલાવુપસ્તીર્ય દ્વિર્લઅજાનોપ્યાભિઘારયતિ ॥ આ
તસ્યાસ્સોદર્યો લાજાનાવપતીત્યેકે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.4:
અથશબ્દઃ સ્થાનસમ્બન્ધાર્થઃ ।
અથોત્થિત એવાસ્યાશ્ચોત્થિતાયા એવેતિ ।
તેનાવદાનપ્રભૃત્થાનમેવ ભવતિ ।
તત્ર દાર્શપૌર્ણમાસિકો ઽવદાનકલ્પઃ પ્રદર્શિતઃ ન કલ્પાન્તરમ્ ।
તદિહાપિ પ્રત્યભિધાગણં પઞ્ચાવત્તઞ્ચ પઞ્ચાવત્તિનાં ભવતિ ।
લાજાનાં ચ લૌકિકઃ સંસ્કારઃ ।
પાત્રૈશ્ચ સહ સાદનપ્રોક્ષણે ભવતઃ ।
અઞ્જલેસ્તુ ન સાદનાદિ ભવતીત્યુક્તમ્

સોદર્યો લાજાનાવપતીતિ વચનાત્ ઉપસ્તરણાભિઘારણે વરસ્યૈવ ભવતઃ ।
પક્ષાન્તરે તુ તસ્યૈવ સર્વમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.4:
એતે અપિ સૂત્રે વ્યક્તાર્થે ।
આચારાલ્લાજાનાં ત્રિરાવાપો જમદગ્નીનામ્ ।
લાજહોમાશ્ચાપૂર્વાઃ, ઽઅસ્યા અઞ્જલાવુસ્તીયઽઇત્યાદિ કૃત્સ્નવિધાનાત્ પાર્વણાતિદેશાભાવાત્ પાકયજ્ઞધર્માગ્નિમુખપ્રત્યભિઘારણસ્વિષ્ટકૃલ્લે પાઞ્જનાનામપ્રાપ્તિરેવ ॥
કેચિત્-કૃત્સ્નાવિધાનાદેવ સાધારણતન્ત્રસ્ય પ્રાપ્ત્યભાવાત્ લાજકિંશુકહોમેષુ તન્ત્રમધ્યસ્થં યેન જુહોતાત્યાદ્યઞ્જલિસંસ્કારમપિ નેચ્છન્તિ

જુહોતી યં નારી તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.5:
વરસ્યૈવ જુહોતિક્રિયા ।
પાત્રસ્થાનીયો વધ્વઞ્જલિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.5:
વર એવ ઽઇયં નારીઽઇત્યનયા ઋચાભિન્નેન વધ્વઞ્જલિના દેવતીર્થેન લાજાન્ જુહોતિ ।
ન પાર્શ્વેન;ઉપદેશાતિદેશોરભાવાત્ ।
કેચિત્-ઽપ્રદક્ષિણમગ્નિં કૃત્વા યથાસ્થાનમુપવિશ્યઽઇત્યેષ વિધિરુત્તરતો વરો ઽભ્યન્તરતો વધૂરિત્યેવંરૂપયથાસ્થાનનિયમાર્થો ન યુજ્યતે ।
કુતઃ?
યતો વિવાહે વધૂપ્રાધાન્યેન તસ્યા અભ્યન્તરીભાવો ન્યાયસિદ્ધઃ ।
વધૂપ્રાધાન્યં ચ સ્ત્રીણાં અપુનર્વિવાહાદેવ વેદિતવ્યમિતિ ।
એતચ્ચ ઽતસ્મિન્નુપવિશત ઉત્તરો વરઃઽ(આપ.ગૃ.4-9) ઇત્યત્ર સૂત્રે વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતો યથાસ્થાનાનુવોદેન પરિભાષાસિદ્ધોપવેશનનિયમાર્થ એવાયં વિધિઃ ।
ઉત્તરાષ્ષોડશૈવાહુતારુપવિશ્ય જુહોતિ, ન લાજહોમાનપિ ।
તે ત્વસ્માદેવ નિયમાત્ બહુતરગૃહ્યાન્તરાનુરોધાચ્ચ અવિગીતાસ્મદીયાચારમુલ્લ્ઙ્ઘયાપિ તિષ્ઠતૈવ હોતવ્યા ઇતિ ।
તન્ન;યત ઔપાસનોત્પાદનદ્વારા દેહસંસ્કારોત્પાદનદ્વારા ચ જાયાપત્યુભયસાધ્યયજ્ઞોપકારકે વિવાહે તયોર્સમમેવ સ્વામિત્વલક્ષણં પ્રાધાન્યમ્ ।
અપિ ચ ચોદિતસર્વકર્મસુ પતિપ્રયોગે યસ્ત્વયા ધર્માઃ કર્તવ્યસ્સો ઽનયા વધ્વા સહેતિ પત્ન્યાસ્સહત્વવચનાત્ પ્રત્યુત અપ્રાધાન્યમેવ સ્ત્રીણામ્ ।
અપુનર્વિવાહસ્ત્વાસામપ્રાધાન્યે ઽપિ ઽતસ્માન્નૈકા દ્વૌ પતિ વિન્દતેઽ(તૈ.સ.6-6-4) ઇતિ નિષેધબલાદેવોપપધ્યતે ।
તસ્માત્
ન્યાયતો ઽભ્યન્તરીભાવસ્યાનિયમે વિપર્યયે વા પ્રાપ્તે, ઉપવેશનાનુવાદેન યથાસ્થાનમુત્તર એવ વર ઇત્યેતન્નિયમાર્થ એવાયં વિધિઃ તેન લાજહોમા અપ્યાસીનેનૈવ હોતવ્યાઃ ।
તસ્ય ઽઆસીનો દર્વીહોમાન્ જુહોતિઽ(આપ.પ.3-10) ઇતિ સર્વદર્વીહોમાનામવિશેષેણાસ્માકં ચોદિતત્વાત્, સ્વસૂત્રોક્તવિષયે બહુતરાણામપિ ગૃહ્યાન્તરાણામનુપસંહાર્યત્વાચ્ચ

13 અગ્નિપ્રદક્ષિણાદિ ।
ઉત્તરાભિસ્તસૃભિઃ પ્રદક્ષિણમગ્નિં કૃત્વાશ્માનમાસ્થાપયતિ યથા પુરસ્તાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.6:
ઉત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ તુભ્યમાગ્રે પર્યવહન્નિત્યાદિભુઃ અગ્નિં પ્રદક્ષિણં કરોતિ ।
તાં હસ્તે ગૃહીત્વા તિસૃણામન્તે પરિક્રમણારમ્ભઃ
ઽવચનાદેકં કર્મ બહુમન્ત્રઽમિતિ ।
ઉત્તરાભિરિતિ બહુવચનેનૈવ ત્રિત્વપરિગ્રહસિદ્ધે તિસૃભિરિતિ વચનં તિસૃભિરેકમેવ પરિક્રમણં યથા સ્યાત્ પ્રતિમન્ત્રં ક્રિયાભ્યાવૃત્તિર્મા ભૂદિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.6:
ઉત્તરાભિઃ ઽતુભ્યમગ્રે પર્યવહનંઽઇત્યાદિભિસ્તિસૃભિઃ ।
પ્રદક્ષિણમગ્નિંકૃત્વા ।
યથા પુરસ્તાતા તથા આતિષ્ઠેમમિત્યનયા

હોમશ્ચોત્તરયા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.7:
યથા પુરસ્તાદિતિ વર્તતે ।
ઉત્તરયા ઽઅર્યમણં નુ દેવઽમિત્યેતયા

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.7:
લાજહોમશ્ચોત્તરયા ઽઅર્યમણં નુ દેવમ્ઽઇત્યેતયા

પુનઃ પરિક્રમણમ્ ॥ આ
આસ્થાપનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.9:
પુનરપિ પરિક્રમમમગ્નેઃ કર્તવ્યં આસ્થાપનઞ્ચાશ્મનઃ ।
પુનશ્શબ્દઃ ક્રિયાભ્યાવૃત્તિદ્યોતનાર્થઃ ।
તેનોત્તરાભિસ્તિસૃભિરિત્યાદિર્ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.9:
અગ્નિપ્રદક્ષિણમ્

આત્મનઃ

હોમશ્ચોત્તરયા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.10:
ઉત્તરયા ઽત્વમર્યમેઽત્યેતયા ઋચા

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.10:
ઽત્વમર્યમા ભવસિઽઇત્યેતયા

પુનઃ પરિક્રમણમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.11:
પુનસ્શબ્દઃ પૂર્વવત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.11:
ઽહોમશ્ચોત્તરયાઽઇત્યાદિષુ પઞ્ચસુ સૂત્રેષુ ઽયથા પુરસ્તાત્ઽઇત્યનુષઙ્ગઃ ।
કાર્યઃ કાર્યમિતિ ચ યથાલિઙ્ગં વાક્યશેષઃ

જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.12:
પૂર્વમગ્નેરુપસમાધાનાદિવચનેન તન્ત્રપ્રાપ્તિર્દર્શિતા ।
ઇદં તુ વચનં કોલોપદેશાર્થ પરિક્રમણાદૂર્ધ્વ જયાદયો યથા સ્યુરિતિ ।
ઇતરથા જયાદીનુપજુહોતીતિ વચનાલ્લાજહોમાનન્તરમુપહોમઃ સ્યાત્ તતસ્તૃતીયં પરિક્રમણમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.12:
એતદુક્તાભિપ્રાયમ્-યત્ર વચનં તત્રૈવ જયાદયો, નાન્યત્ર;અન્વારમ્ભશ્ચૈષુ નાસ્તીતિ

14 યોક્ત્રવિમોકાનન્તરં શિબિકાદિના વધ્વાઃ સ્વગૃહં પ્રતિ નયનમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વોત્તરાભ્યાં યોક્ત્રં વિમુચ્ય તાં તતઃ પ્ર વા વાહયેત્ પ્ર વા હારયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.13:
પરિષેચનાન્ત ગ્રહણં તન્ત્રશેષોપલક્ષણમ્ ।
તેન પ્રણીતાવિમોકસ્યાપ્યન્તે યોક્ત્રવિમોકઃ ।
જયાદિ પ્રતિપદ્યત ઇત્યેવ સિદ્ધે પરિષેચાન્તગ્રહણં તદનન્તરમેવ યોક્ત્રવિમોકો યથા સ્યાત્ પ્રસ્થાનકાલે મા ભૂદિતિ ।
ઉત્તરાભ્યાં ઽપ્ર ત્વા મુઞ્ચામીઽત્યેતાભ્યામ્;વચનાદેકં કર્મ બહુમન્ત્રમિતિ ।
દ્વિમન્ત્રો વિમોકઃ ।
તત ઇતિ વચનં યોક્ત્રવિમોકસ્ય પ્રસ્થાનકાલનિયમો મા ભૂત્ યથોપપદ્યતે શ્વો વા સદ્યો વા તદા પ્રતિષ્ઠેતેત્યેવમર્થમ્ ।
પ્રવાહણં રથાદિભિર્નયનં, પ્રહારણં મનુષ્યવાહ્યેન શિબિકાદિના નયનમ્ ।
ઉભયત્ર વાશબ્દઃ ઉભયોરપિ પક્ષયોસ્તુલ્યત્વજ્ઞાપનાર્થઃ ।
અન્યથા રથાનયનસ્યેહ પ્રત્યક્ષકલ્પોપદેશાદનુપદિષ્ટકલ્પં મનુષ્યયાનમાગ્નિહોત્રિકકલ્પવત્ સૂચિતં વિજ્ઞાયેત ।
અતઃ
ઉભયત્ર વાશબ્દઃ, તેન મનુષ્યનયને ઽપ્યારોહતીમુત્તરાભિરુત્તરયા શંત ઉત્તરાભિ રિત્યેવમાદયો મન્ત્રાઃ સિધ્ધા ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.13:
પરિષેચનાન્તં કૃત્વા, સામર્થ્યાત્તન્ત્રશેષં સમાપ્યેત્યર્થઃ ।
તેન શમ્યાપોહનપ્રણીતાવિમો કબ્રાહ્મણોદ્વાસનાન્યપિ કરોતિ ।
ઉત્તરાભ્યાંઽ પ્ર ત્વા મુઞ્ચામિઽઇતિ દ્વાભ્યાં ઋગ્ભયામ્ ।
યોક્ત્રં વિમુઞ્ચતિ ।
તતઃ અનન્તરં તાં વધૂં હસ્તિનમશ્વં વા પ્રવાહયેત્ ।
શિબિકામાન્દોલિકાં રથં મનુષ્યં વા પ્ર વા હારયેત્ ।
ઉભયત્ર ઽવ્યવાહિતાશ્ચઽ(પા.સૂ.1-4-28) ઇતિ વાશબ્દવ્યવધાનમ્ ।
વાશબ્દદ્વયં તુ તુલ્યાવિમૌ વિધી, નાન્યતરો ઽનુકલ્પ ઇતિ જ્ઞાપયિતુમ્ ।
અત્ર ઽવિમુચ્યેઽતિ ક્ત્વાપ્રત્યયે સત્યપિ ઽતતઽઇતિ યદાહ તજ્જ્ઞાપયતિ, નાવશ્યં ક્ત્વાપ્રત્યયયુક્તં વચનં પૂર્વકાલતાં સમાનકર્તૃકતાં વા વિદધાતિ ।
કદાચિત્કેવલક્રિયાવિધાનમેવ સિદ્ધવદનુવદતિ, યથા ઽવેદં કૃત્વાગ્નીન્ પરિસ્તીર્યઽ(આપ.શ્રૌ.11-2-15) ઇતિ ।
અત્ર હિ ન વેદકરણસ્ય પરિસ્તરણપૂર્વકાલતા;વેદપરિવાસનવિધાનાગ્ન્યાગારસમૂહનાયતનોપલેપનાનામપિ મધ્યે કર્તવ્યત્વાત્ ।
તથાત્રાપિ ઽપરિષેચનાન્તં કૃત્વોત્ત્રાભ્યાં યોક્ત્રં વિમુચ્યઽઇતિ પ્રમીતામોક્ષણાદેર્મધ્યે કર્તવ્યત્વાત્ ।
તથા દધિઘર્મે ઽએતસ્મિન્ કાલે શ્રાતં હવિરિતિ પ્રત્યુક્ત્વા તમાદાયાહવનીયં ગત્વાઽ(આપ.શ્રૌ.13-3-4) ઇતિ ।
તત્રાપિ પ્રતિપ્રસ્થાતા તધિઘર્મસંસ્કર્તા, હોમકર્તાધ્વર્યુઃ તતસ્સમાનકર્તૃત્વાભાવઃ ।
તથૈવાન્યત્રાપ્યશ્વમેધે ઽદક્ષિણાપપ્લાવ્યાહં ચ ત્વં ચ વૃત્રહન્નિતિ બ્રહ્મ યજમાનસ્ય હસ્તં ગૃહ્ણાતિઽ(આપ.શ્રૌ.) ઇતિ ।
તથૈવાત્ર ઽસ્મૃતં ચ મ ઇત્યેતદ્વાચયિત્વા ગુરવે વરં દત્વોદાયુષેત્યુત્થાપ્યઽ(આપ.ગૃ.11-17) ઇતિ

15 વૈવાગિકાગ્નેર્નિત્યધારણમ્ ।
સમોપ્યૈતમગ્નિમનુહરન્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.14:
એતં વૈવાહિકમગ્નિમુખાયાં સમોપ્ય દમ્પત્યોર્ગચ્છતોરનુ પૃષ્ઠતઃ હરન્તિ તદીયાઃ પુરષાઃ ।
સમોપ્યવચનં શ્રૌતેષ્વગ્નિષુ દૃષ્ટસ્ય સમારોપણસ્ય પ્રતિષેધાર્થમ્ ।
એવં પ્રતિષેદં કુર્વન્નેતદ્દર્શયતિ અનુગતો મન્થ્ય ઇત્યત્ર શ્રૌતવદવક્ષાણેભ્યો મન્થનમિતિ ।
અનુશબ્દઃ પુરસ્તાન્નયનપ્રતિષેધાર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.14:
એતં વિવાહાગ્નિં સમોપ્યોખાયામનુહરન્તિ અવ્યવાયેન વધ્વાઃ પશ્ચાન્નયન્તિ પરિકર્મિણઃ ।
એતમિતિગ્રહણં વિવાહાગ્નેરૌપાસનાખ્યસ્ય સંસ્કારશબ્દાભિવ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રયાણે ઽપિ નિત્યં પ્રત્યક્ષનયનાર્થમ્ ।
અગૃહ્યમાણે ત્વેતમિત્યાસ્મિન્ અદૃષ્ટાર્થ સર્વાર્થસ્ય લૌકિકાકાગ્નેરનુહરણં સ્યાત્ ।
ઔપાસનસ્ય ચ ગૃહ્યાન્તરેણ પ્રયાણે વિહિતં સમારોપણં સ્યાત્

નિત્યઃ ॥ આ
ધાર્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.16:
એષ વૈવાહિકો ઽગ્નિર્નિત્યઃ શાશ્વતિકો ધાર્યઃ પત્નીસમ્બન્ધાનાં કર્મણામર્થાય

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.16:
પાણિગ્રહણાદારભ્ય સર્વાચારલક્ષણકર્માર્થમયમગ્નિર્નિત્યઃ, યાવજ્જીવં નોત્સૃજ્યતે;ઽપાણિગ્રહણાદિરગ્નિસ્તમૌપાસનમિત્યાચક્ષતે, તસ્મિન્ ગાર્હ્યાણિ કર્માણિઽ(હિ.ગૃ.26.1,2) ઇતિ હિરણ્યકેશિવચનાત્ ।
અતઃ સાઙ્ગે વિવાહે સમાપ્તે ઽપિ ઽઅપવૃત્તે કર્મણિ લૌકિકસ્સમ્પદ્યતેઽ; (આપ.પ.4-22) ઇતિ ન ભવતિ

નિત્ય ઇતિ સિદ્ધે ધાર્ય ઇત્યારમ્ભાત્ પ્રયાણે ઽપ્યસ્ય સમિધ્યાત્મન્યરપ્યોર્વા સમારોપણં ગૃહ્યાન્તરવિહિતં વિકલ્પેનાપિ ન સ્યાત્ ।
યથા ઽજુહ્વા સ્રુવેણ વા સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાનિ જુહોતિઽ(શ્રૌ.2-11-1) ઇત્યત્ર ઽઅધ્વર્યુ કર્તારમ્ (આપ.પ.1-26) ઇતિ વચનાત્ અધ્વર્યુરેવ કર્તા, નતુ ઽજુહોતિજુતીતિ પ્રાયશ્ચિત્તે બ્રહ્માણમ્ઽ; (આશ્વ.શ્રૌ.1-1-16) ઇત્યાશ્વલાયનસૃત્રવિહિતો બ્રહ્મા વિકલ્પેનાપિ ।
એવં ચ ઽસમોપ્યૈતમગ્નિમનુહરન્તિઽ(આપ.ગૃ.5-14) ઇતિ સર્વસ્ય ધર્મો ઽયં , ન વૈવાહિકપ્રયાણસ્યૈવ ।
યથા સમોપ્યૈતાવગ્ની અન્વારોપ્યઽ; ઇત્યાગ્નિકપ્રયાણે ઽસ્ય વિહિતો ધર્મસ્સર્વાર્થઃ ।
એવં વિધેષુ યદ્યપિ યાજ્ઞિકા વિકલ્પં નેચ્ચન્તિ, તથાપિ વિકલ્પો ઽસ્તીત્યત્ર જ્ઞાપકં ભવતિ ।
ઽસવર્ણાપૂર્વશાસ્ત્રવિહિતાયાં યતર્તુ ગચ્છતઃ પુત્રાસ્તેષાં કર્મભિસ્સમ્બન્ધઃઽઽદાયેનાવ્યતિક્રમશ્ચોભયોઃઽઽપૂર્વવત્યામસંસ્કૃતાયાં વર્ણાન્તરે ચ મૈથુને દોષઃઽ(આપ.ઘ.2-13-1,2,3)
ઇત્યસવર્ણદારસઙ્ગ્રહણં પ્રતિષિધ્ય સ્વયમેવાહ સૂત્રકારઃ- સ ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ઽ(આપ.પ.1-2) ઇતિ ।
ત્રયાણામિત્યેતસ્ય પદસ્યાર્થો ભાષ્યકારેણ વ્યાખ્યાતઃ-ઽતિસ્રો હિ તસ્ય ભાર્યાસ્સ્મૃત્યન્તરવચનાદપ્રતિષિદ્ધાઃ, તસ્ય કથં સહ તાભિરધિકારસ્સ્યાદિત્યેવમર્થા ત્રિસઙ્ખ્યાઽઇતિ ।
એતત્સૂત્રભાષ્યાભ્યામસવર્ણદારસઙ્ગ્રહસ્સ્મૃત્યન્તરવિહિતો ન સર્વથૈવ નિષિદ્ધ ઇતિ ગમ્યતે ।
તચ્ચાન્યેષ્વપ્યેવાંવિધેષુ વિકલ્પસ્ય જ્ઞાપકમેવ

અસ્યૌપાસનસ્યો દ્વાતસ્યોત્પત્તિમાહ-
16 અનુગતૌ મથનમ્ ।
અનુગતો મન્થ્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.17:
અનુગતઃ ઉદ્વાતઃ મન્થયઃ મન્થનેનોત્પાદ્યઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે વિવાહે ઽપ્યસ્ય યોનિરેષૈવ ।
ધારણં ચારપ્યોર્વિવાહપ્રભૃતિ ભવતિ ।
તત્ર વિવાહે અરણીભ્યાં મન્થનમ્, અનુગતે સ્વેભ્ય એવાવક્ષાણેભ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
તદભાવે ભસ્મના અરણી સંસ્પૃશ્ય મન્થનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.17:
યદ્યયમગ્નિરનુગતઃ નિર્વાણસ્સ્યાત્ તદા મન્થ્યઃ તેભ્ય એવાવક્ષણેભ્યો ઽધિ મન્થિતવ્યઃ ।
યદિ તનિ ન સ્યુરસમર્થાનિ વા, તદાસય ભલ્મના અરણી સંસ્પૃશ્ય મન્થિતવ્યઃ

17 શ્રોત્રિયાગારાદ્વાઽહરણમ્ ।
શ્રોત્રિયાગારાદ્વાઽહાર્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.18:
શ્રુતવૃત્તાધ્યયનસમ્પન્નો બ્રાહ્મણઃ શ્રોત્રિયઃ તસ્ય ગૃહે યઃ પચનાગ્નિઃ તસ્માદ્વાહાર્યઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે વિવાહે ઽપ્યસ્ય યોનિરેષૈવ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.18:
અથવાધીતવેદસ્ય ગૃહાદાહાર્યઃ ।
અયં ચ વ્યવસ્થિતો વિકલ્પઃ ।
યદિ મથિતે ઽગ્નૌ વિવાહસ્તદા મન્થ્યઃ ।
યદ્યાહૃતે ઽગ્નૌ તદાહાર્યઃ ।
નષ્ટેષપહૃતે વાગ્નાવિયમેવોત્પત્તિઃ ।
અનુગત ઇત્યસ્ય નષ્ટાપહૃતયોઃ પ્રદર્શનાર્થત્વાત્

પ્રાયશ્ચિત્ત્માહ--
18 તત્ર દમ્પત્યોરન્યતરસ્યોપવાસઃ ।
ઉપવાસશ્ચાન્યતરસ્ય ભાર્યાયાઃ પત્યુર્વા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.19:
અત્ર વ્યવહિતકલ્પનયા પદાનાં સમ્બન્ધઃ ।
અગ્નાવનુગતે ભાર્યાયાઃ પત્યુશ્ચ ઉભયોરુપવાસો ભવતિ તયોરન્યતરસ્ય વેતિ ।
ચશબ્દ ઉભયોરુપવાસસમુચ્ચયાર્તઃ ।
ભાર્યાયાઃ પત્યુશ્ચેતિ ।
વાશબ્દો ઽન્યતરસ્ય વિકલ્પાર્થઃ ।
તયોરન્યતરસ્ય વેતિ ।
ઉપવાસઃ ઉભયોરપિ
કાલયોરભોજનં, પ્રસિદ્ધેઃ અનુગમનાનન્તરમેવ ચાગ્નિપ્રકલ્પનં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તહોમશ્ચ ।
નન્વનુગતો મન્થ્ય ઇતિ પ્રકૃતં તત્કિમનુગત ઇતિ નિમિત્તનિર્દેશેન ? ઉચ્યતે-દમ્પત્યોઃ પ્રસ્થાનમિહ પ્રકૃતમ્ ।
તાં તતઃ પ્ર વા વાહયેદિતિ ।
પ્રાસહ્ગિકસ્ત્વગ્નિધર્મઃ ।
તતશ્ચોપવાસવિધિરપિ પ્રસિથાનશેષ એવ વિજ્ઞાયેત ।
તથા ચ ઽત્રિરાત્રમુભયોરધશ્શય્યા બરહ્મચર્યઽમિત્યાદીનાં પ્રાસઙ્ગિકેન સંબન્ધો ન ભવતિ ।
કિન્તુ પ્રાકરણિકેનૈવ ।
અનુગતે ઉભયોરુપવાસો ઽન્યતરસ્ય વેત્યેવ સિદ્ધે ભાર્યાયાઃ પત્યુશ્ચેતિ પૃથઙ્નિર્દેશઃ કથમસ્યાગ્નેરત્યન્તં ભાર્યાસંબન્ધઃ પ્રતિજ્ઞાપિતસ્યાદિતિ ।
અત એવ ભાર્યાયાઃ પૂર્વવિર્દેશઃ તેન યસ્મિન્ કર્મણિ ભાર્યાયાસ્સહત્વં નાસ્તિ યથોપાકરણસમાપનયોસ્તસ્યૈતસ્મિન્નગ્નાવપ્રવૃત્તિઃ ।
સપત્નીબાધનાદૌ ચ પત્ત્યુસ્સહત્વાભાવે ઽપિ ભાર્યાસબન્ધાદેવાસ્મિન્નગ્નૌ પ્રવૃત્તિઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.19:
અન્યતરસ્ય કાલસ્ય અહ્નો વા રાત્રેર્ચા સમ્બન્ધી ઉપવાસઃ અનશનં ભાર્યાયાઃ પત્યુર્વા ભવતિ ।
ચકારોગ્ન્યુત્પત્તિપ્રાયસ્ચિત્તયોઃ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
યદ્યહનિ રાત્રૌ વા પ્રાગ્ભોજનાદનુગતિસ્તદા મથિત્વાઽહૃત્ય વા ઽયત્રક્વચેઽતિ વિધિનેપસમાધાય ઽયદ્યવિજ્ઞાતા સર્વવ્યાપદ્વાઽ; ઇતિ
સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં હુત્વા કાલશેષમુપવસેત્ ।
યદિ ભોજનાદૂર્ધ્વ તદા તત્કાલશેષમાગામિકાલં ચ ।
સર્વતા તુ વિજ્ઞાતમાત્ર એવાનુગમને ઉત્પાદનાદિ કાર્યમ્, નિમિત્તાનન્તરં નૈમિત્તિકસ્યાવશ્યકર્તવ્યત્વાત્ ॥
અન્યે તુ- ભાર્યાપત્યોરુભયોરપ્યુપવાસો ન વિકલ્પઃ, સ્વામિત્વાવિશેષાત્, ઽપર્વસુ ચોભયોરુપવાસઃઽ(આપ. ધ.2-1-4) ઇતિ સ્માર્તે સમુચ્ચયસ્ય દૃષ્ટત્વાચ્ચ ।
વાશબ્દસ્તુ ચાર્થ ઇતિ ।
તેષામુપવાસશ્ચાન્યતરસ્યેત્યેતાવદેવાલં સૂત્રમ્ ।
અર્થાદેવ સ્વામિનોરુભયોરપ્યુપવાસો ભવિષ્યતિ ॥
કેચિત્ -ઽઉપવાસશ્ચાન્યતરસ્ય ભાર્યાયાઃ પત્યુર્વાનુગતેઽઇતિ સૂત્રં છિત્વા વ્યવહિતાન્વયકલ્પનયા વ્યાચક્ષતે- અનુગતો ઽગ્નૌ બાર્યાયાઃ પત્યુશ્ચોપવાસો ઽન્યતરસ્ય વેતિ ।
અત્ર પ્રકૃતે ઽપિ પુનરનુગત ઇતિ ગ્રહણમધિકયત્નમન્તરેણૈવંવિધાનાં પ્રાસઙ્ગિકાર્થતા ન સ્યાત્, કિન્તુ પરમપ્રકૃતાર્થતૈવેતિ જ્ઞાપયિતુમિતિ

અનુગતે ઽપિ વોત્તરયા જુગુયાન્નોપવસેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.20:
ઉત્તરયર્ચાઽઅયાશ્ચાગ્નેઽઇત્યેતયા જુહુયાત્ આહુતિમેકાં ।
ઇયમાહુતિ સ્તન્ત્રવતિ ન ભવતિ ।
પરિસ્તરણાજ્યસંસ્કારદર્વીસંમાર્જનાનિ ભવન્તિ ।
અપિ વેતિ વચનાદેવ વૈકલ્પિકત્વે સિદ્ધે ઉપવાસપ્રતિષેધ ઇયમાહુતિરુપ વાસસ્યૈવ પ્રત્યામ્નાયા યથા સ્યાદિતિ ।
તેનેહાપિ સર્વપ્રાયશ્ચિત્થોમસ્ય સમુચ્ચયો ભવતિ ।
તદિદં પ્રાયશ્ચિત્તમપ્યપહરણાદિનાગ્નિનાશે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અસ્યૈવાગ્નેર્બુદ્ધિપૂર્વોત્સર્ગે દ્વાદશાહાદૂર્ધ્વ વિચ્છેદે ચ સ્મૃત્યન્તરે પ્રાયશ્ચિત્તમુક્તમ્ ।
તત્રાપ્યગ્નિસંકાર એતાવાનેવ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.20:
અપિ વા અગ્ના વનુગતે ઉત્તરયા ઽઅયાશ્ચાગ્નેઽઇત્યેતયાઽજ્યં જુહુયાન્નોપ વસેત્ ।
અનુગત ઇતિ પુનર્વચનાન્ન્ષ્ટાપહૃતયોર્નાયં વિકલ્પઃ, કિન્તૂપવાસ એવ ।
અપિ વેત્યેનેનૈવ ઉપવાસપક્ષે વ્યાવૃત્તે, નોપવસેદિત્યારમ્ભાદુપવાસમાત્રેણૈવાયં વિકલ્પઃ પ્રાયશ્ચિત્તં ત્વત્રાપ્યસ્ત્યેવ

19 રથેન ગમને વિશેષાઃ ।
ઉત્તરા રથસ્યોત્તમ્ભની ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.21:
અથ દમ્પત્યોઃ પ્રસ્થાને વિશેષધર્મા ઉપદિશ્યન્તે ।
ઉત્તરા સત્યેનોત્તભિતે ત્યેષા ।
રથસ્યોત્તંભની અનયર્ચા રથસ્યોત્તભનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
કેન?વરેણ, અધિકૃતત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.21:
ઉત્તરા ઽસત્યેનોત્તભિતાઽઇત્યેષા રથસ્યોત્તમ્ભની ઉત્તમ્ભને કરણમન્ત્રઃ

વાહાવુત્તરાભ્યાં યુનક્તિ દક્ષિણમગ્રે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.22:
યાભ્યમૂહ્યતે રથઃ તૌ વાહૌ અશ્વાવનઙ્વાહૌ વા ।
ઉત્તરાભ્યાં ઽયુઞ્જન્તિ બ્રધ્નં,ઽયોગે, ઇત્યેતાભ્યાં યુનક્તિ યુગધુરેરાબધ્નાતિ ।
યુઞ્જન્તીતિ દક્ષિણં, યોગે યોગે ઇત્યુત્તરમ્ ।
કેચિદુભાભ્યામેકૈકસ્ય યોગમિચ્છન્તિ

અર્થાત્ પશ્ચાત્ સવ્યમ્ ।
પ્રત્યઙ્મુખત્વે ચ ન સિધ્યતિ વચનમ્ ।
અન્યત્ર તથાપવર્ગ ઇત્યેવ સિદ્ધમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.22:
ઉત્તરાભ્યાં ઽયુઞ્જન્તિ બ્રધ્નંઽઽયોગે યોગેઽઇતિ દ્વાભ્યાં અશ્વાવનડ્વાહૌ વા યુગધુરોરાબધ્નાતિ ।
તયોશ્ચ દક્ષિણં વાહં પૂર્વ યનક્તિ ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામેકૈકં, નૈવૈવયા ।
અત્ર ચ ઉત્તરાભ્યામિતિ દ્વન્દ્વાપવાદેનૈકશેષેણ સમભિવ્યાહૃતયોજનક્રિયાપેક્ષયેતરેતરયોગાભિહિતયોર્દ્વયોરપિ મન્ત્રયોસ્સહિતયોર્વિનિયોગાત્ ઽએકમન્ત્રાણિ કર્માણિઽ(આપ.પ.1-41) ઇત્વસ્યાપવાદઃ ।
નન્વેવં દ્વિતીયસ્ય મન્ત્રસ્યાદૃષ્ટાર્થતા સ્યાત્?
સત્યમ્-તથાપિ, દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામેકૈકમિતિ પરમાપ્તભાષ્યકારવચનાદેકૈકવાહયોજને સહિતમન્ત્રદ્વયાચારઃ કૃત્સ્નદેશકાલકર્તૃવ્યાપ્ત ઇત્યનુમીયતે

આરોહતીમુત્તરાભિરભિમન્ત્રયતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.23:
અથ તં રથં યુક્તમારોહતિ વધૂઃ ।
તામારોહતીમારોહન્તીં ઉત્તરાભિ"સ્સુકિંશુકમિ"ત્યેવમાદિભિઃ અભિમન્ત્રયતે ।
ઇહ બહુવચનનિર્દેશાત્ ત્રિપ્રભૃતિ અનિયમપ્રસઙ્ગે મન્ત્રલિઙ્ગાચ્ચતસૃભિરિતિ નિયમઃ ।
યાને તૂત્તંભનાદિ સર્વ ભવતિ ।
અશ્વપુરુષાદિષુ ચ અભિમન્ત્રણાદયઃ દમ્પતીધર્મા ભવન્તીત્ત્યુક્તમ્ ।
ઽસુચક્રઽમિતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ રથ એવ મન્ત્રા ઇત્યેકે ।
વધૂપ્રતિપાદનપરત્વાત્ મન્ત્રસ્ય રથાલિઙ્ગત્વમર્થવાદ ઇત્યન્યે

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.23:
રથમારોહતિ મરોહન્તી વધૂમ્ ।
નુમભાવશ્છાન્દસઃ ।
ઽસુકિંશુકમ્ઽ; ઇત્યાદિભિશ્ચતસૃભિરભિમન્ત્રયતે ।
રથમેવારોહન્તીં નાશ્વાદિમ્; સુચક્રિમિતિ લિઙ્ગવિરોધાત્ ।
ઽઉદુત્તરમ્ઽઇતિ વા તિસૃભિરશ્વાદિકમારોહન્તીમભિ મન્ત્રયતે

20 યુગ્યયોઃ યોજનપ્રકારઃ ।
સૂત્રે વર્ત્મનોર્વ્યવસ્તૃણાત્ત્યુત્તરયા નીલં દક્ષિણસ્યાં લોહિતમુત્તરસ્યામ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.24:
દ્વે સૂત્રે નીલલોહિતે રથસ્ય વર્ત્મનોરુભયોર્ઃ ।
ભવિષ્યન્નિર્દેશો ઽયં યયોર્ર્વતીષ્યેતે રથચક્રે તયોર્ર્વત્મનોઃ ।
વર્તિન્યોરિતિ યુક્તં પઠિતુમ્ ।
તથા ચ દક્ષિણસ્યામુત્તરસ્યામિત્યુત્તરત્ર સ્રીલિઙ્ગાનિર્દશો ઽવ કલ્પતે ।
વ્યવસ્તૃણાતિ વિશબ્દસ્તિર્યગર્થે,તિર્યગવસ્તૃણાતિ ।
ઉત્તરયા નીલલોહિત ઇત્યેતયા

તયોસ્સૂત્રયોઃ યન્નીલં દક્ષિણસ્યાં વર્ત્મન્યાં વ્યવસ્તૃણાતિ

ઉત્તરસ્યામિતિ સવ્યસ્ય ચક્રસ્ય વર્ત્મન્યામિત્યર્થઃ ।
સૂત્રે યુગપત્ ગૃહીત્વા સકૃદેવ મન્ત્રુમક્તવા વ્યવસ્તૃણાતિ ।
સત્યપિ દેશભેદે મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ॥
અપર આહ-દેશભેદાત્ મન્ત્રાભ્યાવૃત્તિરિતિ ।
અભિયાનં તુ સાન્નાય્યકુમ્ભીવત્ દ્રષ્ટવ્યમ્-અપ્રસ્રેસાય યજ્ઞસ્યો ઽખે ઉપદધામ્યહ મિતિ ।
સૂત્રવ્યવસ્તરણમશ્વાદિષુ નાસ્તિ રથસંધાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.24:
વર્ત્મનોઃ વર્તન્યોરિત્યર્થપીઠઃ ।
નીલં દક્ષિણસ્યામિતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાત્ ।
રથસ્ય ભાવિન્યોર્ર્વતન્યોઃ નીલલોહિતે ભવતઃ ઉત્યેતયા દ્વે સૂત્રે વ્યવસ્તૃણાતિ તિર્યક્સ્તૃણાતિ ।
એતચ્ચ યુગપત્, નીલલોહિતે ભવત ઇતિ
દ્વિવચનલિઙ્ગાત્ ।
તયોશ્ચ સૂત્રયો ર્દક્ષિણસ્યાં વર્વન્યાં નીલં વ્યવસ્તૃણાતિ, ઉત્તરસ્યાં ચ લોહિતમ્

તે ઉત્તરાભિરભિયાતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.25:
તે સૂત્રે અભિયાતિ ઉપરિયાતિ ।
ઉત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ ઋગ્ભિઃ યે વધ્વશ્ચન્દ્રમિત્યેતાભિઃ
તત્ર રથેન ગચ્છન્નુપરિયાતિ ।
મન્ત્રાસ્ત્વશ્વાદિગમને ઽપિ વક્તવ્યાઃ ગમનાર્થત્વાત્તેષાં,નેત્યતયે ।
મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ત્રિત્વનિયમઃ ।
ત્રયાણામન્તે ગમનારમ્ભઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.25:
યે વધ્વશ્ચન્દ્રમ્ ઇતિ તિસૃભિર્વ્યવસ્તીર્ણે સૂત્રે અભિયાતિ ઉપરિગચ્છતિ

21 નૈમિત્તિકો જપઃ ।
તીર્થસ્થાણુચતુષ્પથવ્યતિક્રમે ચોત્તરાં જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_5.26:
અતીત્ય ગમનમતિક્રમઃ અતિક્રમ એવ વ્યતિક્રમઃ વિશબ્દો ઽનર્થકઃ, યથોપાય એવાભ્પાય ઇતિ ।
ઉત્તસામૃચં જપેદ્વરઃ તામન્દસાનેત્યેતામ્ ।
નિમિત્તાવૃત્તૌ જપસ્યાવૃત્તિઃ ।
ચ શબ્દઃ પ્રત્યેકંજપસંબન્ધાર્થઃ ।
ઇતરથા
ત્રયાણામતિક્રમસન્નિપાતે જપઃ કાર્યસ્સ્યાત્ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ।
ન ચ મન્ત્રે તીર્થાદયસ્સ્તૂયન્તે ।
કિંતર્હ્યશ્વિનૌ, તેનૈકાતિક્રમણે ઇતરયોઃ શ્રવણં વ્યર્થ સ્યાદિતિ ન ચોદનીયં, તત્પદોદ્ધારો વા શઙ્કનીયઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_5.26:
તીર્થ પુણ્યનદ્યાદિ ।
સ્થાણુર્ગવાં કણ્ડૂયનાર્થ નિખાતઃ ।
ચતુષ્પથઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
એતેષાં વ્યતિક્રમે ઽતા મન્દસાનાઽઇત્યેતાં જપેત્ ।
તીર્થાદીનાં ચાન્યતમવ્યતિક્રમે ઽપિ કૃત્સ્નાયા એવ જપઃ , ન ત્વિતરપદરહિતાયાઃ;યતો લિઙ્ગાચ્છુતિર્બલીયસી, ઽઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ; ઇતિવત્ ।
નન્વત્રાચારાચ્છ્રુતિરનુમેયેતિ ન તયા લિઙ્ગબાધો યુક્તઃ ।
મૈવમ્, લિઙ્ગસ્યાત્ર શ્રુતિ વિહિતશોષિદિષયસાપોક્ષત્વાત્ ।
તત્ર હ્યનુમેયશ્રુતેર્દૌર્બલ્યં યત્રાસ્યાઃ પ્રત્યુક્ષુશ્રુત્યૈવ વિરોધઃ ।
અતો ઽનુમેયાપિ શ્રુતિસ્સાપેક્ષલિઙ્ગબાધિકૈવ ।
વૃત્તિભેદસ્તુ તીર્થાદિશબ્દાનાં તત્તદ્વ્યતિક્રમે મન્ત્રપ્રયોગભેદાદુપપદ્યતે ।
અતસ્તીર્થવ્યતિક્રમે ઽપિ સ્થાણુપથશબ્દૌ દુર્મતિસ્થાનસામાન્યાત્તીર્થમેવાભિવદતઃ ।
એવં સ્થાણુમિતરૌ ।
ચતુષ્પથમપીતરૌ ।
યથેધ્મસમ્ભરણમન્ત્રે ઉપવેષમેક્ષણધૃષ્ટિશબ્દા અગ્રિસંસ્પર્શિકાષ્ઠમયત્વસામાન્યાત્ ઇધ્મદારૂણ્યેવાભિવદન્તિ ।
યથા વા જાતકર્મણ્યુત્તરાભ્યામભિમન્ત્રણં, મૂર્ધન્યવઘ્રાણં, દક્ષિણે કર્ણે જાપઃ, (આપ.ગૃ.15-1) ઇત્યભિમન્ત્રણાવઘ્રાણજપાનાં જાતસંસ્કારક્રિયાસામાન્યાદભિજિઘ્રામીત્યભિવદનમ્ ।
કિઞ્ચિત્રાશ્વિનોઃ પ્રાધાન્યેન સ્તૂયમાનત્વાત્તત્સકાશાત્તીર્થાદિવ્યતિક્રમોત્થદોષોપહતેઃ પ્રાર્થ્યમાનત્વાદવિકૃતાયા એવ જપઃ ।
અપિ ચ પદાન્તરોદ્ધારે જગતીત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ ।
ન્યાયતસ્તુ જપમન્ત્રો નાર્થપરઃ અતો નાત્ર તીર્થાદયો ઽશ્વિનૌ વા તાત્પર્યેણાભિધીયન્તે ।
તસ્માત્ શૂપપાદઃ કૃત્સ્નાયા એવ જપઃ ।
એષ એવ ન્યાયો નદીનાં ધન્વનાં ચ વ્યતિક્રમે