અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 3.4

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
એવમુત્પન્નનિર્દોષભગવદ્દર્શનાત્ સદા ।
અપેક્ષિતફલપ્રાપ્તિરારબ્ધસ્યાનતિક્રમાત્

દેવર્ષિમાનુષાદીનાં તત્તજ્જાત્યનુસારતઃ ।
જૈમિન્યુક્તં માનુષાણાં તદ્વિશેષાશ્ચ કેચન

સામાન્યં ભગવત્પ્રોક્તં દેવાદીનાં વિશેષતઃ ।
બલવદ્વિરોધિસદ્ભાવે જૈમિન્યાદ્યુક્તિરિષ્યતે

વિકર્મલેપો નૈવાસ્તિ સમ્યગ્દૃષ્ટિમતાં ક્વચિત્ ।
ગુણહાનિશ્ચ નૈવાસ્તિ બ્રહ્મણસ્ત્વવિકર્મતઃ

દેવાનામપિ ન પ્રાયઃ કૢપ્તસ્ય તુ કથઞ્ચન ।
પ્રાપ્તહ્રાસો ભવેત્ ક્વાપિ મહતા તુ વિકર્મણા ।
તથાપિ તત્ કૢપ્તમેવ તસ્માન્ન નિયમોજ્ખિતિઃ

ચન્દ્રસુગ્રીવયોશ્ચૈવ સ્વોચ્ચદારપરિગ્રહાત્ ।
પ્રાપ્તહાનિરભૂન્નૈવ કૢપ્તહાનિઃ યથઞ્ચન

હ્રાસો ઽપિ માનુષાદીનામાનન્દસ્ય વિકર્મણા ।
ભવેન્મુક્તૌ વિશેષેણ સ્વોચ્ચાનામપરાધતઃ

જ્ઞાનોત્તરસ્ય પાપસ્ય ચતુર્થે ઽલેપ ઉચ્યતે ।
અશુચિત્વાદિકં તસ્ય ન ભવેદિતિ તત્ફલમ્ ।
અત્ર જ્ઞાનફલસ્યૈવ મુક્તેર્નિયતતોચ્યતે

પ્રારબ્ધકર્મજસ્યૈવ વિષભક્ષાન્મૃતેરિવ ।
પ્રાપ્તસ્યાપ્યનિવર્ત્યસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભુક્તસ્ય સંવિદા ।
ઉપમર્દ ઇહ પ્રોક્તો દેવાદીનાં યથાક્રમમ્

સર્વાત્મના ત્વભોગો હિ પ્રારબ્ધસ્યૈવ કર્મણઃ ।
ન બ્રહ્મદર્શિનો ઽપિ સ્યાત્ ફલહ્રાસસ્તુ વિદ્યતે

સર્વાત્મના ફલહ્રાસો યદિ નારબ્ધકર્મણઃ ।
સ્યાત્ કામ્યવિધિવૈયર્થ્યમિત્યુક્તનિયમો ભવેત્ ।
એવમદ્યાપિ સમ્પ્રોક્તં તન્ત્રભાગવતે સ્ફુટમ્

તારતમ્યં ફલે નો ચેદ્ બ્રહ્માદીનાં કથં શ્રુતિઃ ।
અવૃજિનો ઽકામહત ઇતિ મુક્તિં નિગદ્ય ચ ।
આનન્દતારતમ્યં ચ તેષાં બ્રૂયાત્ પૃથક્ પૃથક્

સંસાર એવ ચેદેતત્ તારતમ્યં ન મુખ્યતઃ ।
અકામહતશબ્દાર્થો ઽવૃજિનત્વં ચ નો ભવેત્

કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાસ્તત્ર મામમૃતં કૃધિ ।
ઇતિ યલ્લક્ષણં મુક્તેઃ શ્રુતિરાહ બલીયસી

કામાહતિઃ કુતો ઽન્યત્ર પ્રાપ્તકામસ્ય સા ભવેત્ ।
અપ્રયત્નેન કામાનામવાપ્તિઃ સા યદા ભવેત્ ।
તદૈવાકામહતતા કુત એવાન્યથા ભવેત્

ચેતનસ્ય ત્વસુપ્તસ્ય કુત્ર દૃષ્ટા હ્યકામતા ।
અવ્યક્તિરેવ કામાનાં ન નાશો મોહસુપ્તયોઃ

યત્કામઃ સ્વાપમાપ્નોતિ તદેવોત્થાપિતઃ કુતઃ ।
અવશો ઽપિ વ્યાહરતિ કુતઃ સુપ્તાવકામતા

સર્વકામાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મણા સહ મુક્તિગઃ ।
પર્યેતિ તત્ર જક્ષંશ્ચ ક્રીડન્ રતિમવાપ્નુવન્

કામાન્ની કામરૂપી સન્નિમાન્ લોકાંશ્ચ સઞ્ચરન્ ।
આસ્તે ગાયન્ સામ મુક્ત ઇત્યાદિશ્રુતિસદ્બલાત્

અકામઃ સ્યાત્ કથં મુક્તઃ કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
ઇત્યન્તઃકરણસ્થાનાં કામાનાં મોક્ષમેવ હિ ।
આહ શ્રુતિર્હૃદીત્યેવ ન ચેદ્ વ્યર્થં વિશેષણમ્

હૃદ્યેષ તેષાં શ્રયણમિતિ પક્ષો ન ભાસતે ।
મુક્તાનાં કામિતામાહ પૃથક્છાખાસુ યચ્છ્રુતિઃ

અતો ઽકામહતત્વં તુ મુક્તાનામેવ મુખ્યતઃ ।
મુખ્યાર્થસ્ય વૃથા ત્યાગો માયિનામેવ ભૂષણમ્

અપાપત્વમદુઃખત્વં ચાવૃજિનત્વમિહોદિતમ્ ।
અપ્રિયં વૃજિનં દુઃખમકં તોદ ઇતીયર્તે

તત્કારણત્વાત્ પાપં વા વૃજિનં નામ કથ્યતે ।
ઇત્યુક્તઃ સ્વયમીશેન નામાર્થઃ શબ્દનિર્ણયે

અપાપત્વં ચ નૈવાસ્તિ યાવત્સંસારમસ્ય હિ ।
આરબ્ધપાપમસ્ત્યેવ દુઃખં ચ જ્ઞાનિનો ઽપિ હિ

તસ્માત્ તસ્માદકામત્વમિતિ ચાશ્રુતકલ્પના ।
અકામહત ઇત્યુક્તેઃ શ્રુતહાનિરપિ સ્ફુટા

કુત્રચિત્ કામિનઃ પુંસઃ કામાભાવાત્ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।
ઇન્દ્રાદિસુખભોગો ઽસ્તીત્યનુભૂતિર્હિ કુપ્યતિ

તસ્માદમુક્તસુખગં તારતમ્યં પૃથક્ પૃથક્ ।
ઉક્ત્વા યશ્ચેતિ મુક્તાનાં તારતમ્યં સુખે શ્રુતિઃ ।
આહેતિ પેશલં તચ્ચ ચશબ્દાદેવ ગમ્યતે

રાદ્ધઃ સંસિદ્ધ ઇત્યેવ મુક્ત એવાવગમ્યતે ।
સાધુના વિષ્ણુના યુક્તો મુક્તઃ સાધુયુવા મતઃ

યૌવનં નિત્યમેતસ્ય મુક્તસ્યેતિ યુવા સ ચ ।
ફલમધ્યયનસ્યાપ્તં તેનાધ્યાયક ઈરિતઃ

નિર્હ્રાસાનન્દસમ્પ્રાપ્ત્યા ચાશિષ્ટ ઇતિ ગીયતે ।
સ્થિતસ્યાનન્યથા પ્રાપ્તેર્દૃઢિષ્ઠ ઇતિ ચોદિતઃ

બલિષ્ઠશ્ચ સ્વભાવેન મુક્તો ભવતિ કેવલમ્ ।
તસ્યેયં પૃથિવીત્યાદિ પૂર્વભાવવ્યપેક્ષયા

સ એક ઇતિ સંસારગતમુક્તવા સુખં પુનઃ ।
શ્રોત્રિયસ્યેતિ વદતિ મુક્તાચ્છતગુણાત્મતામ્

સંસારગાચ્ચ સંસારગતસ્યૈવ શતાધિકમ્ ।
મુક્તાન્મુક્તસ્ય યુક્તં સ્યાચ્છ્રુત્યુક્તમભિવીક્ષિતઃ

યુક્તં ચ સાધનાધિક્યાત્ સાધ્યાધિક્યં સુરાદિષુ ।
નાધિક્યં યદિ સાધ્યે સ્યાત્ પ્રયત્નઃ સાધને કુતઃ

યત્નશ્ચ દૃશ્યતે તેષાં મહાનેવ મહાત્મનામ્ ।
યત્ર સાધનબાહુલ્યં સાધ્યબાહુલ્યમત્ર ચ ।
દૃષ્ટં નિયમતો નો ચેન્ન યત્નં કુર્યરઞ્જસા

કૃચ્છ્રેણ સાધનાદેવ ન મુક્તવદુદીર્યતે ।
દશકલ્પં તપશ્ચીર્ણં રુદ્રેણ લવણાર્ણવે ।
ત્યક્તવા સુખાનિ સર્વાણિ ક્લિષ્ટેન લવણામ્ભસા

શક્રેણ વર્ષકોટિશ્ચ ધૂમઃ પીતો ઽતિદુઃખતઃ ।
વર્ષાયુતં ચ સૂર્યેણ તપો ઽવાક્છિરસા કૃતમ્

સુદુઃખેન સુખં ત્યક્તવા ધર્મેણાકાશશાયિના ।
પીતા મયીચયો વર્ષસાહસ્રમતિસાદરમ્

અતિકૃચ્છ્રેણ કુર્વન્તિ યત્નં બ્રહ્મવિદો ઽપિ હિ ।
ઇત્યેતદખિલં મોક્ષવિશેષાભાવતઃ કથમ્

દૈવી સમ્પદ્ વિમોક્ષાય નિબન્ધાયાસુરી મતા ।
ઇતિ મોક્ષવિશેષશ્ચ સ્વયં ભગવતોદિતઃ

તમેવ યૂયં ભજતાત્મવૃત્તિભિર્મનોવચઃકાયગુણૈઃ સ્વકર્મભિઃ ।
અમાયિનઃ કામદુઘાઙ્ઘ્રિપઙ્કજં યથાધિકારાવસિતાર્થસિદ્ધયે

અક્ષણ્વન્તઃ કર્ણવન્તઃ સખાયો મનોજવેષ્વસમા બભૂવુઃ ।
આદઘ્નાસ ઉપકક્ષાસ ઉ ત્વે હ્રદા ઇવ સ્નાત્વા ઉ ત્વે દદૃશ્રે

ઇત્યાદીનિ ચ વાક્યાનિ તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્ ।
વ્યક્તં વદન્તિ તત્ કેન સામ્યં મુક્તેષુ ગમ્યતે

દુઃખાદ્યભાવસામ્યં ચ સામ્યવાક્યાર્થ ઈયતે ।
ભક્તયાદિગુણસદ્ભાવે હ્યતુલ્યત્વં ચ ભારતે ।
ઉક્તં સાધનવૈશેષ્યમપિ સર્વત્ર કથ્યતે

દુર્જ્ઞેયં ઘોરરૂપસ્ય ત્રૈલોક્યધ્વંસિનઃ પ્રભોઃ ।
દૈવતૈર્મુનિભિઃ સિદ્ધૈર્મહાયોગિભિરેવ ચ

નિત્યયુક્તૈર્મહાભાગૈર્વિમુક્તક્લેશસાધ્વસૈઃ ।
મહોત્સાહૈર્મહાધૈર્યૈઃ સત્ત્વસ્થૈર્વ્યવસાયિભિઃ

અતીતાનાગતજ્ઞાનપ્રભવાપ્યયવેદિભિઃ ।
શૌચસ્વાધ્યાયસન્તોષતપસ્સત્યદયાન્વિતૈઃ

કિમુ મર્ત્યૈર્ભયભ્રાન્તિધ્વંસમોહરુજાન્વિતૈઃ ।
અલ્પાયુર્વીર્યધીસત્ત્વવ્યવસાયશ્રુતિવ્રતૈઃ

કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિ ।
બ્રહ્મૈવ કિઞ્ચિજ્જાનાતિ ન તદન્યો હિ કશ્ચન

મુક્તાનામપિ સિદ્ધાનાં નારાયણપરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વપિ મહામતે

ઇયં વિસૃષ્ટિર્યત આ બભૂવ યદિ વા દધે યદિ વા ન ।
યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ ત્સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ

યઃ સ્વાત્મમાયાવિભવં સ્વયં ગતો નાહં નભસ્વાંસ્તમથાપરે કુતઃ ।
બ્રહ્માપિ યં વેત્તિ નૈવેહ સમ્યગન્યે કુતો દેવમુનીન્દ્રમર્ત્યાઃ

નમસ્તે ઽમિતતત્ત્વાય ધર્માદીનાં ચ સૂતયે ।
નિર્ગુણાય ચ સત્કાષ્ઠાં નાહં વેદાપરે કુતઃ

નાહં પરાયુર્ ઋષયો ન મરીચિમુખ્યા જાનન્તિ યદ્વિરચિતં ખલુ સત્ત્વસઙ્ગાઃ ।
યન્માયયા મુષિતચેતસ ઈશદૈત્યમર્ત્યાદયઃ કિમુત શશ્વદભદ્રવૃત્તાઃ

અહં મહેન્દ્રો નિરૃતિઃ પ્રચેતાઃ સોમો ઽગ્નિરીશઃ પવનો ઽર્કો વિરિઞ્ચઃ ।
આદિત્યવિશ્વે વસવો ઽથ સાધ્યા મરુદ્ગણા રુદ્રગણાઃ સસિદ્ધાઃ

અન્યે ચ યે વિશ્વસૃજો ઽમરેશા ભૃગ્વાદયો ઽસ્પૃષ્ટરજસ્તમસ્કાઃ ।
યસ્યેહિતં ન વિદુઃ સ્પૃષ્ટૃમાયાઃ સત્ત્વપ્રધાના અપિ કિં તતો ઽન્યે

સવર્સ્યાદૌ સ્મૃતો બ્રહ્મા તસ્માદ્ દેવાદનન્તરઃ ।
જાનાતિ દેવપ્રવરં ભૂયશ્ચાતો ઽધિકં નૃપ

ન ત્વામતિશયિષ્યન્તિ મુક્તાવપિ કથઞ્ચન ।
મદ્ભક્તિયોગાજ્જ્ઞાનાચ્ચ સર્વાનતિશયિષ્યસિ

યથા ભક્તિવિશેષો ઽત્ર દૃશ્યતે પુરુષોત્તમે ।
તથા મુક્તિવિશેષો ઽપિ જ્ઞાનિનાં લિઙ્ગભેદને

સાયુજ્યં સમનુપ્રાપ્તા અપિ દેવાદયો ઽખિલાઃ ।
તારતમ્યાદ્ધિ તિષ્ઠન્તિ તારતમ્યં હિ સાધને

મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ

અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ

શ્રદ્ધાવાનનસૂયુશ્ચ શૃણુયાદપિ યો નરઃ ।
સો ઽપિ મુક્તઃ શુભાન્ લોકાન્ પ્રાપ્નુયાત્ પુણ્યકર્મણામ્

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના ।
અન્યે સાઙ્ખયેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે

અન્યે ત્વેવમજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે ।
તે ઽપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ

સુસૂક્ષ્મૈરપ્યશેષૈશ્ચ વિશેષૈઃ સહ પશ્યતિ ।
સ્વાત્માનં ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વરૂપો ઽપિ સર્વદા

સવર્ત્ર ચાન્યદપ્યેવં તેનાદૃષ્ટં ન હિ ક્વચિત્ ।
સર્વત્ર સર્વદૈવેશં પશ્યત્યેવ રમાપિ તુ

નતુ સર્વૈર્વિશેષૈસ્તં પશ્યન્ત્યપ્યન્યતો ઽધિકમ્ ।
સ્વાત્માનમન્યચ્ચાશેષં પશ્યત્યેવ હિ સર્વદા

બ્રહ્મા તુ સર્વગં પશ્યેદ્ ગુણાનપ્યતો ઽધિકમ્ ।
નતુ સર્વેષુ કાલેષુ તથા પશ્યત્યમુક્તિગઃ

મુક્તસ્તુ સર્વદા પશ્યેત્ સર્વગત્વેન ચાપિ તુ ।
ન રમાવદ્ વિશેષાણાં દર્શનં શક્નુયાત્ ક્વચિત્

સ્વાત્માનમન્યચ્ચ સદા વિશેષૈરખિલૈરપિ ।
પશ્યન્ત્યઞ્જસ્તથા વાણી વિશોષાંસ્તાવતો નતુ ।
ત્રૈગુણ્યાત્ પરતઃ પશ્યેદ્ વ્યાપ્તં શતગુણં હરિમ્

ગિરિશો ગરુડશ્ચૈવ તમોમાત્રગતં હરિમ્ ।
પશ્યેદ્ વિશેષાનપિ હિ વાણીદૃષ્ટાન્ ન પશ્યતિ

ઉમા સુપર્ણી ચ મહત્તત્ત્વં યાવત્ પ્રપશ્યતિ ।
રુદ્રદૃષ્ટાન્ વિશેષાંશ્ચ નૈવ પશ્યેત્ કદાચન

સ્વરૂપમન્યરૂપં ચ મુક્તા દેવાઃ સમસ્તશઃ ।
જાનન્તીન્દ્રશ્ચ કામશ્ચ બ્રહ્મ યાવદહઙ્કૃતિઃ

પશ્યન્તો મનુદક્ષાદ્યા બુદ્ધિતત્ત્વસ્થિતં હરિમ્ ।
પશ્યન્તિ સોમસૂર્યૌ તુ મનસ્થં પરમેશ્વરમ્

અન્યે ભૂતસ્થિતં વિષ્ણું દેવાઃ પશ્યન્તિ સર્વદા ।
બહુસાહસ્રવર્ષેણ મહત્તત્ત્વે ક્વચિત્ ક્વચિત્

અન્યે ચૈવ યથાયોગ્યમણ્ડાન્તર્વર્તિનં હરિમ્ ।
શ્વેતદ્વીપપતિં ચૈવ હૃદ્યેવાન્યે તુ કેચન ।
કદાચિદેવ તત્રાપિ કેચિત્ પશ્યન્તિ કેશવમ્

ઉમા યાવદનન્તાંશાન્ પૂર્વદૃષ્ટેભ્ય એવ તુ ।
વિશેષાન્ વાસુદેવસ્ય પશ્ચાદુક્તા વિચક્ષતે

શક્રકામાદયશ્ચૈવ વિશેષાન્ બ્રહ્મણિ સ્થિતાન્ ।
ઉમાદિભિઃ પ્રબુદ્ધેભ્યઃ શતાંશાનેવ ચક્ષતે

ઇત્યાદિવેદસ્મૃતિગવચનેભ્યો યથાર્થતઃ ।
તારતમ્યં વિમુક્તાનાં સાધનાનાં ચ દૃશ્યતે

સાધ્યસાધનવૈરૂપ્યમદૃષ્ટં કેન કલ્પ્યતે ।
વૈષમ્યં નિર્ઘૃણત્વં ચ તેન સ્યાતાં પરસ્ય ચ ।
સાપેક્ષત્વાદિતિ ચ તૌ વિદ્યાધીશેન વારિતૌ

તારતમ્યાત્ સાધનાનાં સાધ્યતાદૃક્તવમીશતઃ ।
અવૈષમ્યાદિહેતુઃ સ્યાત્ સદૈવ પરમેશ્વરે

સ્વાતન્ત્ર્યે વિદ્યમાને ઽપિ સાધનાદૌ પરેશિતુઃ ।
અપેક્ષ્યાનાદિવૈચિતૃયં ન દોષ ઇતિ તદ્વચઃ ।
નાનાદિત્વાદિતિ હ્યુક્તમુપપદ્યત ઇત્યપિ

અપેક્ષ્યોપાયવૈષમ્યમુપેયસ્ય તથા સ્થિતિઃ ।
મયા કયા વિરુદ્ધા સ્યાદ્ રાજાદાવપિ દૃશ્યતે

ત્યાગો દૃષ્ટસ્ય ચાદૃષ્ટકલ્પનેતિ સુદુષ્કરૌ ।
માયિભ્યો ઽન્યેન કેનાપિ તત્ કિમન્યૈશ્ચ વાદિભિઃ

માયિનો ઽત્રાનુગમ્યન્તે શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહૌ ।
અપ્યત્ર માયિનાં લિઙ્ગે તત્ કે દોષાસ્તતો ઽધિકાઃ

નિશ્શેષગતદોષાણાં બહુભિર્જન્મભિઃ પુનઃ ।
સ્યાદાપરોક્ષ્યં હિ હરેર્દ્વેષેર્ષ્યાદિસ્તતઃ કુતઃ

ભવેયુર્યદિ ચેર્ષ્યાદ્યાઃ સમેષ્વપિ કુતો ન તે ।
તપ્યમાનાઃ સમાન્ દૃષ્ટ્વા દ્વેષેર્ષ્યાદિયુતા અપિ ।
દૃશ્યન્તે બહવો લોકે દોષા એવાત્ર કારણમ્

યદિ નિર્દોષતા તત્ર કિમાધિક્યેન દૂષ્યતે ।
યદ્યન્યદર્શનાભાવાદીર્ષ્યાદિર્વિનિવાર્યતે ।
અદર્શનાદરત્યાદિઃ કથં તેન નિવાર્યતે

બ્રહ્મણો ઽપ્યરતિર્દૃષ્ટ્વા પૂર્વમેકાકિનઃ શ્રુતૌ ।
નૈવ રેમે સ ચૈકાકી તસમાન્ન રમતે ક્વચિત્ ।
દ્વિતીયમૈચ્છત્ તેનાસાવિતિ શ્રુતય ઊદિરે

યદીચ્છા તત્ર નૈવાસ્તીત્યેવ તત્ કલ્પ્યતે મૃષા ।
શ્રુત્યુક્તનિર્દોષતૈવ કિં નાઙ્ગીક્રિયતે સ્વયમ્

તારતમ્યં ચ કામં ચ શ્રુતમેવાતિહાય તુ ।
અશ્રુતા સમતા કેન કલ્પ્યતે યુક્તિમાનિના

કિં તન્માનં સમત્વે તે મુક્તાનામુપલભ્યતે ।
વૃથાયમાગ્રહઃ કેન શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહે

મોક્ષે ઽપિ તારતમ્યેતશ્ચેતનત્વાત્ પુરા યથા ।
ઇત્યુક્ત ઉત્તરં કિં તે કલ્પનામાત્રવાદિનઃ

ન ચ દુઃખાદિકં કલ્પ્યં નિર્દુઃખત્વશ્રુતેર્બલાત્ ।
શોકં તરત્યાત્મવેત્તા તીર્ણઃ સર્વાનદુઃખભાક્

યેનાનન્દ્યેવ ભવતિ ન શોચતિ કદાચન ।
કિલ્બિષસ્પૃત્ પિતુષણિરરં હિત ઇહેશ્વરઃ

યં યમન્તમભિપ્રેપ્સુઃ સ સઙ્કલ્પાદ્ ભવેદિહ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયો માનં નિર્દુઃખત્વાદિસમ્પદિ

અતો દુઃખાદ્યનુમયા નાવકાશો ઽત્ર લભ્યતે ।
તારતમ્યાનુમા તેન ભવેન્નાતિપ્રસઙ્ગિની

શ્રુતિયુક્તિબલાદેવં તારતમ્યં વિભાવ્યતે ।
મુક્તાવપિ તતઃ કે ઽત્ર વિરોધં કર્તુમીશતે

અનાદિયોગ્યતાં ચૈવ કલિવાણીશ્વરાવધિમ્ ।
કો નિવારયિતું શક્તો યુક્તયાગમબલોદ્ધતામ્

બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર આધિક્યયુક્તઃ કાલો વિવાદવાન્ ।
કાલો હ્યયં યથેત્યાદિ માનુમામાનિનો ભવેત્

અન્યશબ્દો હરિશ્રીસ્વસમેભ્યો ઽન્યવિવક્ષયા ।
પ્રયુક્તો નૈવ દોષાય રુદ્રાદિષુ ચ યુક્તિતઃ

ઉત્તમત્વં તુ મુક્તાનામપિ ન બ્રહ્મણો ભવેત્ ।
વ્યક્તિઃ સુખસ્ય તુ ભવેન્નત્વાધિક્યં સુખસ્ય ચ

બલજ્ઞાનાધિકત્વં ચ તેભ્યો હિ બ્રહ્મણઃ સદા ।
આધિક્યસ્ય ત્વનિત્યત્વે ન કિઞ્ચિન્માનમીયતે

શૃણ્વે વીર ઉગ્રમુગ્રં દમાયન્નન્યમન્યમતિનેનીયમાનઃ ।
એધમાનદ્વિળુભયસ્ય રાજા ચોષ્કૂયતે વિશ ઇન્દ્રો મનુષ્યાન્

પરા પૂર્વેષાં સખ્યા વૃણક્તિ વિતર્તુરાણો અપરેભિરેતિ ।
અનાનુભૂતીરવધૂન્વાનઃ પૂર્વીતિન્દ્રઃ શરદસ્તર્તરીતિ

દિવેદિવે સદૃશીરન્યમર્ધં કૃષ્ણા અસેધદપ સદ્મનો જાઃ ।
અહન્ દાસા વૃષભો વસ્નયન્તોદવ્રજે વર્ચિનં શમ્બરં ચ

તં ભૂતિરિતિ દેવા ઉપાસાઞ્ચક્રિરે તે બભૂવુસ્તસ્માદ્ધાપ્યેતર્હિ સુપ્તો ભૂભ્રૂરિત્યેવ પ્રશ્વસિત્યભૂતિરિત્યસુરાસ્તે હ પરાબભૂવુઃ

તદ્ યથા પેશસ્કરી પેશસો માત્રામપાદાયાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં તનુત એવમેવાયમાત્મેદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિતવાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતે પિતૃયં પિતૃયં વા ગાન્ધર્વં વા દૈવં વા પ્રાજાપત્યં વા બ્રાહ્મં વાન્યેષાં વા ભૂતાનામ્

પ્રયાન્તિ પરમાં સિદ્ધિમૈહિકામુષ્મિકીં દ્રુતમ્ ।
યા ન પ્રાપ્યાસુરૈઃ સર્વૈરક્ષયા ક્લેશવર્જિતા ।
ન તાં ગતિં પ્રપદ્યન્તે વિના ભાગવતાન્ નરાન્

અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહનીં શ્રિતાઃ

મહાત્માનસ્તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્યનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમવ્યયમ્

અભયં સત્ત્વસંશુદ્ધિર્જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિઃ ।
દાનં દમશ્ચ યજ્ઞશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તપ આર્જવમ્

અહિંસા સત્યમક્રોધસ્ત્યાગઃ શાન્તિરપૈશુનમ્ ।
દયા ભૂતેષ્વલોલુત્વં માર્દવં હ્રીરચાપલમ્

તેજઃ ક્ષમા ધૃતિઃ શૌચમદ્રોહો નાતિમાનિતા ।
ભવન્તિ સમ્પદં દૈવીમભિજાતસ્ય ભારત

ડમ્ભો દર્પો ઽતિમાશ્ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમેવ ચ ।
અજ્ઞાનં ચાભિજાતસ્ય પાર્થ સમ્પદમાસુરીમ્

મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ ।
તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્

દ્વિવિધો ભૂતસર્ગો ઽત્ર દૈવ આસુર એવ ચ ।
વિષ્ણુભક્તિપરો દૈવો વિપરીતસ્તથાઽસુરઃ

દેવાનાં પરમો ધર્મઃ સદા યજ્ઞાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
સ્વાધ્યાયસ્તત્ત્વવેદિત્વં વિષ્ણુપૂજારતિઃ સ્મૃતિઃ

દૈત્યાનાં બાહુષાળિત્વં માત્સર્યં યુદ્ધસત્ક્રિયા ।
નીતિશાસ્ત્રપ્રવેદિત્વં શિવપૂજારતિઃ સ્મૃતિઃ

વર્ણાશ્રમાચારવત્ત્વં સ્વાધ્યાયો ભક્તિરચ્યુતે ।
શિવે સૂર્યે તથા દેવ્યાં સ્વભાવો માનુષઃ સ્મૃતઃ

અનાદિવૈષ્ણવા એવ દેવતાસ્તુ સ્વભાવતઃ ।
વિપરીતાસ્તતો દૈત્યાઃ સદૈવાનાદિકાલતઃ

માનુષા મિશ્રમતયો વિમિશ્રગતયો ઽપિ ચ ।
ઇત્યાદિવાક્યસન્દર્ભે જ્ઞાયતે ઽનાદિયોગ્યતા

યદ્યનાદિર્વિશેષો ન સામ્પ્રતં કથમેવ સઃ ।
અદૃષ્ટાદેવ ચાદૃષ્ટં સ્વીકૃતં સવર્વાદિભિઃ

આકસ્મિકો વિશેષશ્ચેદદૃષ્ટે ક્વચિદિષ્યતે ।
સર્વત્રાકસ્મિકત્વં સ્યાન્નાદૃષ્ટાપેક્ષતા ભવેત્ ।
અદૃષ્ટાશ્ચેદ્ વિશેષો ઽયમનાદિત્વં કુતો ન તત્

નચાન્યભેદવદ્ વિષ્ણૌ ભેદસ્તદ્દર્શિનામપિ ।
દૃશ્યતે પ્રત્યભિજ્ઞૈવ બહુરૂપેષુ દૃશ્યતે

બહુત્વં ચ વિશેષેણ ન ભેદેન કથઞ્ચન ।
પ્રત્યભિજ્ઞા ચ યેષાં ન તે ઽપિ તન્મુષ્યદૃષ્ટયઃ

ભેદં નૈવ પ્રપશ્યન્તિ ભેદમન્યેભ્ય એવ ચ ।
પશ્યન્ત્યેવં હરિસ્તેષાં સન્દર્શયતિ નાન્યથા

એવં બૃહત્સંહિતાયાં વચનં ન પુરાણગમ્ ।
લોકદર્શનવાદ્યેવ વેદરોધાય શક્નુયાત્

અપરીક્ષિતદૃષ્ટિશ્ચ પરીક્ષાપૂર્વદર્શનમ્ ।
નિષેદ્ધું શક્નુવાદ્યેવ વેદરોધાય શક્નુયાત્

ન ચ નિશ્ચિતભેદસ્ય દર્શને ઽસ્તિ પુરાણગમ્ ।
વાક્યં ક્વચિદ્ધિ સમ્મુગ્ધદર્શનં તત્ર ગમ્યતે

અપરીક્ષિતમેવાત્ર વેધાદિકમધીશિતુઃ ।
પરીક્ષાદર્શને નૈવ દૃશ્યતે કેનચિત્ ક્વચિત્

નિર્દોષમેવ તં બ્રહ્મા દદર્શાશેષરૂપિણમ્ ।
નિર્દોષમેવ રુદ્રો ઽદ્રાઙ્ નિર્દોષં તં પુરન્દરઃ

નિર્દોષાણ્યસ્ય રૂપાણિ દૃષ્ટાન્યેવં સુરોત્તમૈઃ ।
અન્યે સદોષાઃ સર્વે ઽપિ નિર્દોષો હરિરેકલઃ ।
ઇતિ બર્કુશ્રુતેશ્ચૈવ સદોષં નાસ્ય દર્શનમ્

અવિદ્ધો વિદ્ધવદ્ વિષ્ણુરજાતો જાતવન્મૃષા ।
અબદ્ધો બદ્ધવચ્ચૈવ દર્શયત્યમિતદ્યુતિઃ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચૈવ પ્રાહ નિર્દોષતાં હરેઃ

અપરીક્ષિતદૃષ્ટયૈવ સદોષો દૃશ્યતે હરિઃ ।
પરીક્ષાદર્શને નૈવ દૃશ્યો દોષો હરેઃ ક્વચિત્ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ પ્રમાણં હિ પરીક્ષિતમ્

ન પરીક્ષાનવસ્થા સ્યાત્ સાક્ષિસિદ્ધે ત્વસંશયાત્ ।
માનસે દર્શને દોષાઃ સ્યુર્નવૈ સાક્ષિદર્શને ।
સુદૃઢો નિર્ણયો યત્ર જ્ઞેયં તત્ સાક્ષિદર્શનમ્

ઇચ્છા જ્ઞાનં સુખં દુઃખભયાભયકૃપાદયઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધા ન કશ્ચિદ્ધિ તત્ર સંશયવાન્ ક્વચિત્ ।
યત્ ક્વચિદ્ વ્યભિચારી સ્યાદ્ દર્શનં માનસં હિ તત્

મનશ્ચક્ષુર્દર્શનાદેરપિ યત્રૈવ સાક્ષિણા ।
પ્રામાણ્યં સુગૃહીતં સ્યાત્ તત્ પરીક્ષિતદર્શનમ્

ન જ્ઞાનદૃષ્ટિમાત્રેણ પ્રામાણ્યં તસ્ય દૃશ્યતે ।
નિયમેન સુખાદ્યેષુ પ્રામાણ્યં સાક્ષિગોચરમ્

સ્વપ્રામાણ્યં સદા સાક્ષી પશ્યત્યેવ સુનિશ્ચયાત્ ।
જ્ઞાનસ્ય ગ્રાહકેણૈવ સાક્ષિણા માનતામિતેઃ

દોષાભાવે પ્રમાણત્વં દોષાભાવસ્ય સાક્ષિણા ।
નિશ્ચિતત્વં ક્વચિચ્ચૈવ સ્વતઃ પ્રામાણ્યમિષ્યતે

અતો ન સર્વમાનાનાં પ્રામાણ્યં નિશ્ચિતં ભવેત્ ।
સાક્ષિણા નિશ્ચિતં યત્ર તત્ પ્રામાણ્યસ્વલક્ષણમ્

ન હિ કશ્ચિત્ સુખાદ્યેષુ સંશયં કુરુતે જનઃ ।
નચૈવાખિલમાનાનિ નિશ્ચિનોત્યખિલો જનઃ

તસ્માદનુભવારૂઢં કિમર્થમુપલપ્યતે ।
દોષાભાવાદિકં ચૈવ સાક્ષી સમ્યક્ પ્રપશ્યતિ

તત્ પરીક્ષિતમાનેન ન દોષો વિષ્ણવિ ક્વચિત્ ।
અપરીક્ષિતદૃષ્ટિસ્તુ કસ્મિન્નર્થે ન વિદ્યતે

તત્ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાર્થે નાગમસ્યાપિ માનતા ।
ઉપજીવ્યમક્ષજં યત્ર તદન્યત્ર વિપર્યયઃ

લૌકિકે વ્યવહારે ઽત્ર પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યતા ।
અવતારાદિદષ્ટૌ સ્યાદાગમસ્યોપજીવ્યતા

આગમેન હિ વિષ્ણુત્વં જ્ઞાત્વા દોષો ઽત્ર કલ્પ્યતે ।
ન ચેત્ સ્યાત્ દોષવાનન્યઃ શાસ્ત્રસિદ્ધં હિ લક્ષણમ્

કસ્યચિદ્ દોષવત્ત્વં સ્યાદિતિમાત્રે ઽક્ષજં ભવેત્ ।
ન વિષ્ણોર્દેષવત્ત્વે હિ પ્રત્યક્ષં વર્તતે સ્વતઃ

કેચિત્ પશ્યન્તિ દોષાનિત્યત્રાપિ સ્યાન્નચાક્ષજમ્ ।
પૌરાણં વાક્યમેવાત્ર તચ્છ્રુત્યૈવ વિરુદ્ધયતે

પુરાણસ્યોપજીવ્યશ્ચ વેદ એવ નચાપરઃ ।
તદ્વિરોધે કથં માનં તત્ તત્ર ચ ભવિષ્યતિ

અપરીક્ષિતદૃષ્ટિશ્ચ કથમેવાક્ષજં ભવેત્ ।
યદ્યેવં દેવદત્તાદિભ્રમઃ કિં નાક્ષજં ભવેત્

યાવચ્છક્તિ પરીક્ષાયામુપજીવ્યસ્ય બાધને ।
દોષો નાશોધિતે દોષ ઉપજીવ્યત્વમસ્વલમ્

ભ્રમે ઽપ્યભ્રમભાગો ઽસ્તિ તન્માત્રમુપજીવ્ય હિ ।
બાધકજ્ઞાનવૃત્તિઃ સ્યાન્નચૈવં સુપરીક્ષિતે ।
સર્વં તદુપજીવ્યૈવ પ્રમાણં વર્તતે યતઃ

કથં બ્રહ્મેતિ તજ્જ્ઞેયં સર્વજ્ઞત્વાદિલક્ષણમ્ ।
વિહાય યસ્માત્કસ્માચ્ચિત્ સ્વરૂપસ્યૈવ ચેદ્ યદિ

ઉપજીવ્યત્વમેતસ્માદ્ વ્યાવૃત્તં યાવતા ભવેત્ ।
તાવતૈવોપજીવ્યત્વં સ્વરપસ્યૈવ ન ક્વચિત્

સર્વલક્ષણયુક્તં તુ સ્વરૂપં યદિ ભણ્યતે ।
અસ્તુ નો નૈવ હાનિઃ સ્યાત્ સ્વપક્ષશ્ચાયમઞ્જસા

યસ્માદન્વિત એવાર્થઃ શબ્દાનામપિ સર્વશઃ ।
વિશેષસામન્યતયા સ્વરૂપમખિલં ભવેત્

પુરોવર્તિત્વપૂર્વાણિ દેવદત્તાદિકભ્રમે ।
વ્યાવર્તયન્તિ તદ્રૂપં ચૈત્રમાત્રદ્ વિનૈવ હિ

બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વાદ્ વ્યાવર્તયતિ કિં પુનઃ ।
યસ્માત્કસ્માચ્ચિદપ્યર્થાત્ તાવચ્ચેત્ સિદ્ધસાધનમ્

ચિન્માત્રત્વં ચ નૈવેષ્યમવિશેષત્વવાદિનઃ ।
તાવન્માત્રં યદીષ્યં સ્યાત્ સર્વજ્ઞત્વં કુતો ન તત્

ચિન્માત્રાભેદસાધ્યે ઽપિ સિદ્ધં તત્ પ્રતિવાદિનઃ ।
સ્વાભેદાઙ્ગીકૃતેરેવ ચિત્ત્વં સ્વસ્યાપિ યન્મતમ્

સર્વાપેક્ષતયા સર્વજ્ઞત્વમિત્યેવ તન્નહિ ।
ઇતિ ચેચ્ચેતનત્વં ચ જ્ઞત્વં ન જ્ઞેયવર્જિતમ્

સ્વજ્ઞેયત્વં ચ નૈવાસૌ મન્યતે સવિશેષતઃ ।
સ્વશબ્દો ઽપિ પરાપેક્ષસ્તસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિરેવ હિ ।
સ્વશબ્દાર્થ ઇતિ પ્રોક્તઃ સ્વરૂપં નામ કિં ન ચેત્

રૂપશબ્દેન પૂર્ણત્વાત્ તચ્ચ સામાન્યતાવચઃ ।
ન સ્વરૂપાભિધાયિ સ્યાદ્ વૈયર્થ્યં સ્વરવસ્ય યત્

ચેતનસ્ય સ્વભાવો હિ ચૈતન્યમિતિ ગીયતે ।
તસ્માદ્ વિશેષબાહુલ્યં ચૈતન્યસ્ય વિશેષતઃ

ન જ્ઞેયજ્ઞાતૃહીનં હિ જ્ઞાનં નામ ક્વચિદ્ ભવેત્ ।
જ્ઞેયજ્ઞાનવિહીનશ્ચ જ્ઞ ઇત્યત્ર ચ ન પ્રમા

જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિહીનં ચ જ્ઞાનં ચેદ્ ભોક્તૃભોજ્યતઃ ।
હીનં ભોજનમેવ સ્યાત્ તાડનં કર્તૃતાડ્યતઃ

નિત્યત્વાત્ તાદૃશં ચ સ્યાદિતિ ચેન્નિત્યવાગપિ ।
વાચ્યવક્તૃવિહીના સ્યાન્નહિ સા ચૈવ તાદૃશી

દ્રષ્ટારો વેદવાચો હિ સન્તિ વાચ્યાનિ ચાઞ્જસા ।
નિત્યો દ્રષ્ટા ચ વાચ્યશ્ચ ભગવાનેવ ચ સ્વયમ્

ન હિ વક્તૃવિહીના ચ વાચ્યહીનાપિ વાક્ ક્વચિત્ ।
જ્ઞાતૃજ્ઞેયવિહીનં ચ જ્ઞાનમેવં ન તદ્ ભવેત્

ન હિ નિત્યો ઽપિ વક્તાસ્તિ વાક્યવાચ્યવિવર્જિતઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયવિહીનશ્ચ જ્ઞો ઽપ્યેવં નૈવ વિદ્યતે

કિઞ્ચ સર્વવિલોપશ્ચ કેન માનેન ગમ્યતે ।
સર્વેણ સહ તદ્ વાક્યામર્થશ્ચ યદિ ગૃહ્યતે ।
તદભાવેન સર્વસ્ય નાપલાપો ભવેત્ તદા

ન ગૃહ્યતે ચેદ્ તન્ન્યાયાદપલાપો ન હિ ક્વચિત્ ।
ઉપપત્તિવિહીનસ્ય વાક્યસ્યાર્થો ન ગમ્યતે

ઉપક્રમાદિલિઙ્ગાનાં બલીયો હ્યુત્તરોત્તરમ્ ।
શ્રુત્યાદૌ પૂર્વપૂર્વં ચ બ્રહ્મતર્કવિનિર્ણયાત્

પ્રત્યક્ષમુપપત્તિશ્ચ બહવશ્ચાગમા યદા ।
વિરુદ્ધયન્તે નચાર્થો ઽસ્તિ યત્ર લિઙ્ગવિરોધિતા

સ એવાર્થઃ કથં ગ્રાહ્ય ઉપપન્ને ઽવિરોધિની ।
મુખ્યાર્થે વિદ્યમાને તુ ક્વ સાવર્જ્ઞ્યં નિષિદ્ધયતે

અતઃ સર્વગુણૈર્યુક્તં બ્રહ્માઙ્ગીકાયર્મેવ હિ ।
અપલાપો ઽપિ સર્વસ્ય ન કથઞ્ચન યુજ્યતે

અનાદિયોગ્યતા ચોક્તા તેન ગ્રાહ્યૈવ સર્વથા ।
મુક્તાનાં તારતમ્યં ચ માનૈરુક્તૈર્ન ચાલ્યતે

જ્ઞાનિનો ઽપિ યતો નિત્યં કુર્વન્તિ શુભમેવ હિ ।
તારતમ્યં તુ મુક્તૌ ચ તેનૈવાધ્યવસીયતે

તારતમ્યં ન ચેન્મુક્તૌ કુતઃ કુર્યુઃ શુભં પુનઃ ।
કૃચ્છ્રેણાપિ તપો જ્ઞાનં કર્માપ્યેતે ચરન્તિ હિ

બિભ્યતિ સ્માશુભાન્નિત્યં સકામાશ્ચ શુભે સદા ।
ન ચ સ્વભાવ એવાયં ભયપૂર્વપ્રવૃત્તિતઃ ।
કૃચ્છ્રેણાચરણાચ્ચૈવ શુભસ્યૈવ પુનઃ પુનઃ

તાદૃશો ઽપિ સ્વભાવશ્ચેદજ્ઞસ્યાપિ ભવેત્ તથા ।
ફલવત્ત્વે પ્રમાણં ચેત્ તત્ર જ્ઞસ્ય સમં હિ તત્

નિષ્કામં જ્ઞાનપૂર્વં ચ નિવૃત્તમિહ ચોચ્યતે ।
નિવૃત્તં સેવમાનસ્તુ બ્રહ્માભ્યેતિ સનાતનમ્

શુભેનાનન્દવૃદ્ધિ સ્યાદ્ઘ્રાસશ્ચૈવાશુભેન હિ ।
જ્ઞાનિનો ઽપિ યતસ્તેન કર્તવ્યં શુભમેવ તૈઃ

ઉપાસ્તે સ ય આત્માનં ક્ષીયતે નાસ્ય કર્મ હ ।
અસ્માદ્ધયેવાત્મનો યદ્યત્ કામયેત્ સૃજતે ચ તત્

અવિદ્વાન્ બહુકર્માપિ હ્યન્તવત્ ફલમાપ્નુયાત્ ।
યદેવ વિદ્યયા કુર્યાત્ તદેવ હ્યતિવીર્યવત્ ।
ઇત્યાદિવાક્યસામર્થ્યાત્ તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્

નચાત્રોપાસકસ્યૈવ ફલમક્ષયમુચ્યતે ।
ન હિ જ્ઞાનં વિના ક્વાપિ ફલસ્યાક્ષયતા ભવેત્ ।
જ્ઞાનદ્વારેણ ચેત્ તસ્ય નાસ્મત્પક્ષપ્રતીપતા

જ્ઞાનોત્તરસ્યૈવમપિ હ્યક્ષયત્વં નચાન્યથા ।
પૂર્વભાવિશુભાનાં હિ જ્ઞાનેનૈવ કૃતાર્થતા

પ્રારબ્ધાનાં તુ ભોગેન તજ્જ્ઞાનોત્તરકર્મણામ્ ।
મુક્તાવનુપ્રવેશઃ સ્યાદન્યથા તત્કૃતિર્નહિ

જ્ઞાનાત્ પૂર્વાણિ સર્વાણિ શુભાનિ જ્ઞાનસિદ્ધયે ।
અકામ્યાનિ નિષિદ્ધાનિ જ્ઞાનરોધાય ભુક્તયે

યોગ્યતાયા બલાદ્ યચ્ચ શુભબાહુલ્યમાદિતઃ ।
જ્ઞાનબાહુલ્યમેવૈતત્ કુર્યાન્નાન્યસ્ય કારણમ્

જ્ઞાનસ્ય ભક્તિભાગત્વાદ્ ભક્તિર્જ્ઞાનમિતીર્યતે ।
જ્ઞાનસ્યૈવ વિશેષો યદ્ ભક્તિરિત્યભિધીયતે

પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વે વિશેષૌ જ્ઞાનગૌ યથા ।
સ્નેહયોગો ઽપિ તદ્વત્ સ્યાદ્ વિશેષો જ્ઞાનગોચરઃ

ઇત્યાભિપ્રાયતઃ પ્રાયો જ્ઞાનમેવ વિમુક્તયે ।
વદન્તિ શ્રુતયઃ સો ઽયં વિશેષો ઽપિ હ્યુદીર્યતે

ભક્તિર્જ્ઞાનમિતિ ક્વાપિ ન હિ દ્વેષયુતા દૃશિઃ ।
પુરુષાર્થાય ભવતિ સર્વશ્રુતિવિરોધતઃ

ચેતનસ્ય દ્વયં ભોગ્યં સંસારો મુક્તિરેવ ચ ।
સંસારસ્ત્રિવિધસ્તત્ર સ્વર્ગો મધ્યમધસ્તથા

મુક્તિશ્ચ દ્વિવિધા તત્ર સુખં નિત્યં તથાપરમ્ ।
નિત્યદુઃખમિતિ જ્ઞેયં સાધનં સંસૃતાવપિ ।
કામ્યં કર્મ નિષિદ્ધં ચ સાજ્ઞાનમિતિ નિશ્ચયઃ

દ્વેષો ભક્તિશ્ચ મુક્તૌ તુ મુક્તિદ્વયવિધાયકમ્ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતેર્દ્વેષો નૈવ સન્મુક્તિકારણમ્

અસન્મુક્તેઃ કારણં ચ મુક્તાવિત્યત્ર કેશવઃ ।
મુક્તિશબ્દોદિતો મોક્ષં સ્વભક્તાનાં કરોતિ યત્

દ્વેષતો ઽપિ વિમુક્તિશ્ચેન્મહાતાત્પર્યરોધનમ્ ।
ભક્તયા પ્રસન્નતો દેવાન્મુક્તિરિત્યેવ તદ્ગુણાન્ ।
વદન્તિ શ્રુતયઃ સર્વાઃ પુરાણાન્યાગમા અપિ

યદિ દ્વેષેણ મુક્તિઃ સ્યાદ્ વક્તવ્યો દોષસઞ્ચયઃ ।
સ્મર્તવ્યો ભગવાન્ નિત્યમિત્યર્થેનૈવ હિ ક્વચિત્ ।
દ્વેષાદિવ ગુણાનાહ પુરાણે ક્રુદ્ધવાક્યવત્

યથા ક્રુદ્ધઃ પિતા પુત્રં મરેત્યાક્ષેપપૂર્વકમ્ ।
પ્રોક્તસ્યાન્યસ્ય કૃત્યર્થં વદત્યેવં પુરાણગમ્

વાક્યં શ્રુતિવિરોધેન સ્વવિરોધેન ચાઞ્જસા ।
બહ્વાગમવિરોધાચ્ચ ન દ્વેષાન્મુક્તિવાચકમ્

તમો દ્વેષેણ સંયાન્તિ ભક્તયા મુક્તિં તથૈવ ચ ।
વિષ્ણૌ વિષ્ણુપ્રસાદેન વિલોમત્વેન ચાઞ્જસા ।
ઇતિ ષાડ્ગુણ્યવચનમપ્યુક્તાર્થનિયામકમ્

મહાતાત્પર્યરોધે ચ કથં વાક્યં પ્રમાણતામ્ ।
યાતિ સર્વાર્થરૂપં હિ મહાતાત્પર્યમિષ્યતે

વાચકત્વં હિ તાત્પર્યં યદર્થા અખિલા રવાઃ ।
સો ઽર્થઃ કથં પરિત્યાજ્ય એકશબ્દસ્ય સંશયે ।
અતો વિજ્ઞાનભક્તિભ્યાં પુરુષાર્થઃ પરો ભવેત્

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ

ભક્ત્યા જ્ઞાનં તતો ભક્તિસ્તતો દૃષ્ટિસ્તતશ્ચ સા ।
તતો મુક્તિસ્તતો ભક્તિઃ સૈવ સ્યાત્ સુખરૂપિણી

ભક્તયા પ્રસન્નો ભગવાન્ દદ્યાજ્જ્ઞાનમનાકુલમ્ ।
તયૈવ દર્શનં યાતઃ પ્રદદ્યાન્મુક્તિમેતયા

નાહં વેદૈર્ન તપસા ન દાનેન નચેજ્યયા ।
શક્ય એવંવિધો દ્રષ્ટું પ્રદદ્યાન્મુક્તિમેતયા

ભક્તયા ત્વનન્યયા શક્ય અહમેવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્યું ચ પરન્તપ

ઇત્યાદિવાક્યતશ્ચૈવ સો ઽયમુક્તાર્થ ઈયતે ।
ન ચ પ્રસાદમાપ્નોતિ દ્વેષાદ્ ભક્ત્યા તમાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ દૃષ્ટાનુસારિત્વમપ્યસ્મિન્નર્થ ઈયતે

યે પૃથગ્ વિહિતા વિષ્ણોર્ગુણા વેદેન સાદરમ્ ।
ત એવ દૃષ્ટવૈલોમ્યાદઙ્ગીકાર્યા નચાપરમ્

અન્યદ્ દૃષ્ટાનુસારેણ વાસુદેવે ઽપિ ગૃહ્યતે ।
દોષાભાવાશ્ચ યે વેદૈરુદિતા અવિહાય તાન્

અનુક્તા અપિચ ગ્રાહ્યા મહાતાત્પર્યશક્તિતઃ ।
એવં બૃહત્સંહિતાવાક્ સિદ્ધાન્તો હિ તદીરિતઃ

તારતમ્યેન તદ્ભક્તેષ્વપિ ભક્તિર્વિનિશ્ચયાત્ ।
કર્તવ્યૈષાપિ તદ્ભક્તિર્લોકવેદાનુસારતઃ

યો હિ ભક્તઃ પ્રધાને સ્યાત્ તદીયેષ્વપિ ભક્તિમાન્ ।
દૃશ્યતે ઽસૌ નિયમતો વિપરીતો વિપર્યયે

વ્યભિચારો યદિ ક્વાપિ ભક્તિહ્રાસો ઽત્ર કલ્પ્યતે ।
ભક્તિદોષો હ્યસૌ યન્ન તદ્ભક્તેષ્વપિ ભક્તિમાન્

તારતમ્યેન તેષ્વદ્ધા ભક્તિર્દૃષ્ટાનુસારતઃ ।
વિષ્ણુપ્રસાદાનુસારાત્ કાર્યા દોષસ્તદન્યથા

સ્વપ્રીત્યનુસૃતૌ પ્રીતિર્લોકે ઽપ્યદ્ધૈવ દૃશ્યતે ।
તારતમ્યપરિજ્ઞાનમપ્યેતેનૈવ સાધનમ્

લક્ષ્મીવિરિઞ્ચવાણીશગિરિજેન્દ્રાઙ્ગિરસ્સુતાઃ ।
સૂર્યાદયશ્ચ ક્રમશો ભગવત્પ્રીતિગોચરાઃ

તેષુ ભક્તિઃ ક્રમેણૈવ કાર્યા નિત્યં મુમુક્ષુભિઃ ।
સર્વે ઽપિ ગુરવશ્ચૈતે પુરુષસ્ય સદૈવ હિ

તસ્માત્ પૂજ્યાશ્ચ નમ્યાશ્ચ ધ્યેયાશ્ચ પરિતો હરિમ્ ।
ઇતિ ષાડ્ગુણ્યવચનાદપ્યેષો ઽર્થો ઽવસીયતે

હરિભક્તિઃ ક્રમેણૈવ તદીયેષુ હરિસ્મૃતિઃ ।
હરિસ્તુતિસ્તત્સ્મૃતિશ્ચ તત્સ્તુતિર્હરિપૂજનમ્

તત્પૂજાવિહિતત્યાગ ઇતિ મુક્તેઃ ક્રમેણ હિ ।
નિયમાત્ સાધનાન્યેવ નિત્યસાધ્યાનિ ચાખિલૈઃ

ઇતિ પ્રવૃત્તવચનં સાધનસ્ય વિનિર્ણયે ।
પ્રવૃત્તે પઞ્ચરાત્રે હિ સાધનસ્યાતિનિશ્ચયઃ

હરિદ્વેષો ન શુભદ ;સદ્દ્વેષત્વાદ્ યથા ગુરોઃ ।
ક્રમાદ્ ભક્તિર્હરિપ્રીતિકારણં તત્પ્રિયૌપગા ।
ભક્તિર્યતો યથા સ્વસ્મિન્નિત્યાદ્યા યુક્તિરત્ર ચ

પ્રાધાન્યતારતમ્યાનુસારિણી ભક્તિરુત્તમા ।
પ્રીતિદૈવ હરેર્યસ્માદ્ ભક્તિઃ સા સ્વોપગા યથા

ઇતિ વા જ્ઞાનકર્માદિફલં ચૈષુ ક્રમોપગમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યતારતમ્યેન ફલં હિ ફલિનાં ભવેત્

અશુભં ત્વશુભે ઽપ્યેષાં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રીતિતો હરેઃ ।
આજ્ઞયા ચાન્યગં નૈવ ભોગાય ભવતિ ક્વચિત્

પુણ્યમેવામુમાપાનોતિ ન દેવાન્ પાપમાપ્નુયાત્ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયો માનમુક્તે ઽર્થે યુક્તયો ઽપરાઃ

ઉપાસનાધર્મફલં યતો દેહાન્તરે સ્થિતિઃ ।
વાસુદેવાજ્ઞયા ચૈવ પૂર્વકર્માનુસારતઃ

પ્રેરયન્તિ હિ તે જીવાન્ પુણ્યપાપેષુ નિત્યશઃ ।
અરાગદ્વેષતશ્ચૈવ કથં દોષાનવાપ્નુયુઃ

હર્યાજ્ઞાકરણાદેવ પુણ્યમેભિરવાપ્યતે ।
હરિપૂજેતિ ચોદ્દેશાત્ કથં ન શુભમાપ્નુયુઃ

અતો યથાક્રમં ધર્મજ્ઞાનયોઃ ફલમઞ્જસા ।
સર્વપ્રાણિગતં દેવાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યા વિરિઞ્ચતઃ

દેવા એવ હિ દેવાનાં વિશિષ્ટા વિનિયામકાઃ ।
બ્રહ્મા ત્વખિલદેવાનાં નરાણાં ચ નિયામકઃ ।
અતઃ સર્વગુણાનેષ પ્રાપનોત્યધિકમન્યતઃ

દ્રવ્યસ્વાતન્ત્ર્યવિજ્ઞાનપ્રયત્નૈરધિકં ફલમ્ ।
દેવાનામન્યગં ચાપિ તેષુ યદ્ બ્રહ્મણો હિ તત્

બૃહત્તન્ત્રોદિતં વાક્યં હરિણા ફલનિર્ણયે ।
લોકે ઽપ્યેતાદૃશગુણૈઃ ફલાધિક્યં હિ દૃશ્યતે

એવઞ્ચ કલિપૂર્વાણામસુરાણાં મહત્ ફલમ્ ।
અશુભેષુ સદૈવ સ્યાન્મિથ્યાજ્ઞાનાદિકેષુ હિ

શુભાશુભફલં દેવા અસુરાશ્ચ સમાપ્નુયુઃ ।
ક્રમેણૈવ યથાશક્તિ યથા યે યે પ્રયોજકાઃ

પ્રેરકા અપિ પાપાનાં ન દેવાઃ પાપમાપ્નુયુઃ ।
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં હિ પ્રોવાચ હરિરઞ્જસા

યદ્યપ્યેવં સુરાણાં ચ દૈત્યાનાં ચ મહત્ ફલમ્ ।
શુભાશુભેભ્ય એવઞ્ચ કર્તુશ્ચ સ્યાદ્ યથોદિતમ્

તસ્માન્નિરયમાનુષ્યસ્વર્ગમુક્ત્યુપભોગિનઃ ।
માનુષોત્તમમારભ્ય દેવાસ્તુ નિરયં વિના

અસુરાસ્તુ વિના મુક્તિં તમો ઽન્ધમપિ ચાપ્નુયુઃ ।
ઇતિ તત્ત્વવિવેકોક્તં સ્વયં ભગવતા વચઃ

જ્ઞાનદા અપિચાચાર્યા વિશેષાત્ ફલમાપ્નુયુઃ ।
મુક્તાવષ્ટગુણં શિષ્યાદ્ ગુરુરાપનોતિ શોભનમ્

તદ્ગુરુર્દ્વિગુણં તસ્માત્ સાર્ધં તાવત્ તતો ઽપરે ।
દેવાઃ સહસ્રગુણિતં ક્રમાત્ તસ્માદ્ યથોત્તરમ્

બ્રહ્મા મહૌઘગુણિતમેવં ફલવિનિર્ણયઃ ।
ઇત્યાહ ભગવાઞ્છાસ્ત્રે ગુરુવૃત્તાભિધે સ્વયમ્ ।
યુક્તં ચ તન્ન ગોદાતા ગોમાત્રફલમાપ્નુયાત્

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ ।
ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ

ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ ।
ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ ।
ઇત્યાહ ભગવાનેવમપિ પાત્રમપેક્ષ્યતે

એવમેવાવિરોધેન પ્રારબ્ધસ્યૈવ કર્મણઃ ।
જ્ઞાનં દૃષ્ટફલં પ્રોક્તં મુક્તિશ્ચેહૈવ લભ્યતે