અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 3.2

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
પશ્ચાદદૃષ્ટયવિજ્ઞાનકાલદુઃખપૃથગ્ભવાઃ ।
સ્થાનભેદો વિરુદ્ધત્વં ન્યાયસામ્યં સ્વતોભવઃ

ગુણસામ્યમયોગશ્ચ તર્કબાધો વિલોમતા ।
નાનાભાવઃ પ્રલોભશ્ચ પૂર્વપક્ષગાઃ

અશક્યકર્તૃતાશક્તિઃ સ્વતો ઽબોધસ્તદેવ ચ ।
અમાનકૢપ્તિસન્માનવ્યવસ્થાત્યલ્પતાભવાઃ

વિશેષદૃષ્ટિવાક્યે ચ પુંશક્તિઃ સુનિદર્શનમ્ ।
અલૌકિકત્વમાધિક્યં સ્વાતન્ત્ર્યં નિર્ણયપ્રમાઃ

વાસનાઃ સર્વવસ્તૂનામનાદ્યનુભવાગતાઃ ।
સન્ત્યેવાશેષજીવાનામનાદિમનસિ સ્થિતાઃ

ત્રિગુણાત્મકં મનો ઽસ્ત્યેવ યાવન્મુક્તિઃ સદાતનમ્ ।
તત્રૈવાશેષસંસ્કારાઃ સઞ્ચીયન્તે સદૈવ ચ

સૂક્ષ્મત્વેન લયે સચ્ચ પ્રાકૃતૈરુપચીયતે ।
સૃષ્ટિકાલે યદા તન્ન કુતઃ સંસારસંસ્થિતિઃ

સંસ્કારૈર્ભગવાનેવ સૃષ્ટ્વા નાનાવિધં જગત્ ।
સ્વપ્નકાલે દર્શયતિ ભ્રાન્તિર્જાગ્રત્ત્વમેવ હિ

અદૃષ્ટે ચાશ્રુતે ભાવે ન ભાવ ઉપજાયતે ।
અદૃષ્ટાદશ્રુતાદ્ ભાવાન્ન ભાવ ઉપજાયતે

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિરનાદિત્વાત્તુ યુજ્યતે ।
કદાચિદ્ દર્શનાયોગ્યં યત્ તત્રાપિ વિભાગતઃ

દૃષ્ટં સમાનાધિકરણં દૃશ્યતે ચ સ ચ ભ્રમઃ ।
વાસનામાત્રમૂલત્વાજ્જાગ્રદ્વત્ સ્પષ્ટતા ન ચ

ભેદો ઽભેદો ઽથવા દ્વન્દ્વમિતિ પ્રશ્નો ન યુજ્યતે ।
દ્રષ્ટુઃ સ્વપ્નસ્ય દૃષ્ટત્વાદ્ ભેદસ્યૈવાખિલૈર્જનૈઃ

પ્રશ્નદોષા હિ ચત્વારઃ સ્વવ્યાહતિરસઙ્ગતિઃ ।
સિદ્ધાર્થતા ચ વૈફલ્યં ન તૈઃ સ્યાત્ તત્ત્વનિર્ણયઃ

તત્ત્વનિર્ણયવૈલોમ્યં સ્યાદ્ વાદે ઽપિ હિ નિગ્રહઃ ।
ઉદ્ભાવનીયમેવ સ્યાન્ન કથાવસિતિર્ભવેત્

વિજિગીષુકથાયાં તુ કથાવસિતિકારણમ્ ।
પરિહારે ઽપિ સિદ્ધત્વં દૂષણં પ્રતિવાદિનઃ ।
પ્રતિજ્ઞાયાં તદન્યસ્ય સિદ્ધતૈવ હિ સાધકા

આશ્રયવ્યાશ્રયાસિદ્ધી સાધ્યસિદ્ધિશ્ચ દૂષણમ્ ।
કેષાઞ્ચિન્ ન ચ તે દોષા વ્યાપ્તૌ સત્યાં કથઞ્ચન

દોષો વ્યાહતિરેવાસ્તિ નૃશૃઙ્ગાસ્તિત્વસાધને ।
યત્ર વ્યાહતતા નાસ્તિ કો ઽતિસઙ્ગો ઽસ્ય સાધને

પ્રત્યક્ષાગમમૂલાસ્તુ ન્યાયાઃ સર્વે ભવન્તિ હિ ।
ન્યાયાભાસા અમૂલાઃ સ્યુર્ન્યાયસ્યાન્યસ્ય તૌ પુનઃ

અદૃષ્ટે વ્યભિચારે તુ સાધકં તદિતિ સ્ફુટમ્ ।
જ્ઞાયતે સાક્ષિણૈવાદ્વા માનબાધે ન તદ્ ભવેત્

યત્ સાક્ષિણૈવ માનત્વં માનાનામવસીયતે ।
અમાનસ્ય તુ માનત્વં માનસત્વાચ્ચલં ભવેત્

ઉત્સર્ગતો ઽપિ યત્ પ્રાપ્તમપવાદવિવર્જિતમ્ ।
વ્યભિચાર્યપવાદેન માનમેવ ભવિષ્યતિ

અતો હિ ભોજનાદીનામિષ્ટસાધનતાનુમા ।
માનં વ્યવહૃતૌ નિત્યં વ્યભિચારો હિ તત્ર ચ

વ્યાપ્તત્વે વ્યાશ્રયત્વં તુ કથમેવ હિ દૂષણમ્ ।
રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાભ્યુદિતા યતઃ ।
ઇત્યુક્તે સાધનં નો કિં ન હ્યાજ્ઞૈવાત્ર સાધકા

અન્યત્ સદસતોર્વિશ્વમિતિ ચ વ્યાહતેરમા ।
અસિદ્ધસાધને દોષઃ કો વ્યાપ્તિર્યદિ વિદ્યતે

વ્યાપ્તિશ્ચ વ્યતિરેકેણ તત્ર તૈશ્ચૈવ ગમ્યતે ।
અપ્રસિદ્ધસ્ય સાધ્યસ્ય સાધકત્વં યદેષ્યતે ।
લિઙ્ગસ્યોક્તૌ વિશેષો ઽયં કેન માનેન ગમ્યતે

સાધનં પરમાણ્વાદેર્યદાસિદ્ધસ્ય ચેષ્યતે ।
યથાનુભવમેવૈતન્નાઙ્ગીકાર્યં કુતસ્તદા

યત્ર નાતિપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ માનં ન ચ વિપર્યતે ।
ક્લિષ્ટકલ્પનયૈવાત્ર સાધ્યમિત્યતિદુર્વચઃ

પરિશેષો મિથઃસિદ્ધિઃ ચક્રકસ્વાશ્રયાદયઃ ।
અસિદ્ધસાધકત્વેન પઞ્ચાવયવતાં વિના ।
અઙ્ગીકાર્યાઃ સમસ્તૈસ્તન્નિયમઃ કિંનિબન્ધનઃ

સિદ્દસાધનતાયાં ચ ન કથાવસિતિર્ભવેત્ ।
વ્યભિચારો હેત્વસિદ્ધિરેકપક્ષે ઽપિ દૂષણમ્

સાધ્યસાધનવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય વિશેષણે ।
વૈયથ્યર્મેકાસિદ્ધૌ ચ વિશિષ્ટાસિદ્ધિરેવ હિ

અપ્રયોજકતા તત્ર પ્રથમપ્રશ્નદૂષણમ્ ।
સિદ્ધપ્રશ્નાદિકં યત્ તદાધિક્યાન્તગર્તં ભવેત્

અર્થાપત્ત્યુપમાભાવા અનુમાન્તર્ગતાઃ ક્વચિત્ ।
પ્રત્યક્ષાન્તર્ગતો ઽભાવઃ સુખાદેર્નિયમેન ચ

અન્યત્ર ખડિતિ પ્રાપ્તઃ પ્રારમ્ભાદ્યાશ્ચ યુક્તયઃ ।
આગમાર્થાવસિત્યર્થા નિયતવ્યાપ્તયો ઽખિલાઃ

વાક્યં પ્રકરણં સ્થાનં સમાખ્યા ચ તથાવિધાઃ ।
કુરુપાણ્ડવવત્ તેષામુપપત્તેઃ પૃથગ્ વચઃ

સ્વન્યાયૈઃ સાધનં કાર્યં પરન્યાયૈસ્તુ દૂષણમ્ ।
સ્વન્યાયૈર્દૂષણં ચ સ્યાત્ સાધિતૈઃ પ્રતિવાદિનઃ

પ્રસઙ્ગાર્થતયા પ્રોક્તા ન સિદ્ધાન્તસ્ય દૂષકાઃ ।
છલં જાતિરિતિ દ્વેધા વ્યાહત્યન્તરમિષ્યતે ।
જાતિઃ સ્વવ્યાહતિર્જ્ઞેયા છલમર્થાન્તરોત્તરમ્

એવં સંશોધિતન્યાયસદાગમવિરોધતઃ ।
નાનિર્વાચ્યમિહ પ્રોક્તં માયામાત્રપદેન હિ

વિલક્ષણં સદસતોરિતિ હિ વ્યાહતં સ્વતઃ ।
પ્રતિયોગિત્વમપ્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽઙ્ગીકૃતં ભવેત્

મિથ્યા ચેત્ પ્રતિયોગિત્વં વૈલક્ષણ્યં તતો ન હિ ।
અવિલક્ષણત્વં સત્યં સ્યાન્મિથ્યાત્વં બ્રહ્મણસ્તતઃ

અનિર્વાચ્યસ્ય સત્ત્વં વા યદિ ધર્મા ન કેચન ।
બ્રહ્મણો નૈવ જિજ્ઞાસ્યં જિજ્ઞાસા ધર્મનિર્ણયઃ

ઇદમિત્થમિતિ જ્ઞાનં જિજ્ઞાસાયાઃ પ્રયોજનમ્ ।
ઇત્થમ્ભાવો હિ ધર્મો ઽસ્ય ન ચેન્ન પ્રતિયોગિતા

ઇત્થમ્ભાવાત્મકાન્ ધર્માનાહુશ્ચ શ્રુતયો ઽખિલાઃ ।
અદૃશ્યત્વાદયો ઽપ્યસ્ય ગુણા હિ પ્રભુણોદિતાઃ

યદિ સ્યુસ્તાદૃશા ધર્માઃ સર્વજ્ઞત્વાદયો ન કિમ્ ।
અન્યાપેક્ષા યદિ સ્યુષ્ટે સત્તૈવં દેશકાલગા

દેશકાલાનપેક્ષા હિ ન સત્તા ક્વાપિ દૃશ્યતે ।
સર્વધર્મોજ્જ્ઞિતસ્યાસ્ય કિં શાસ્ત્રેણાધિગમ્યતે

મિથ્યાધર્મવિધાતુશ્ચ વેદસ્યૈવાપ્રમાણતા ।
અપ્રાપ્તાં ભ્રાન્તિમાપાદ્ય કિં વેદો માનતાં વ્રજેત્

ન હિ વેદં વિના બ્રહ્મ વેદ્યં ધર્માશ્ચ તદ્ગતાઃ ।
વેદવેદ્યસ્ય મિથ્યાત્વં યદિ નૈક્યસ્ય તત્ કથમ્

ધર્મારોપો ઽપિ સામાન્યધર્માદીનાં હિ દશર્ને ।
ઇદન્તદાદિધર્મિત્વે ધર્મો ઽન્યઃ કલ્પ્યતે ઽત્ર હિ

સર્વધર્મવિહીનસ્ય ધર્મારોપઃ ક્વ દૃશ્યતે ।
તદર્થં યદિ ધર્માણામારોપઃ સાનવસ્થિતિઃ

ઈશતજ્જ્ઞાનવેદાક્ષજાનુમામાતૃપૂર્વિણઃ ।
ભ્રાન્તિર્વિશ્વસ્ય યેનૈવ માનાભાસેન કલ્પ્યતે ઽત્ર હિ

તન્માત્રસ્યાન્યથા ભાવાત્ કિં ન સ્યાદ્ વિશ્વસત્યતા ।
યેનેદં કલ્પ્યતે ભ્રાન્તં ભ્રાન્તિસ્તસ્યૈવ કિં ન સા

ભ્રાન્તત્વે તસ્ય વિશ્વાદેરીશાદ્યભ્રાન્તમેવ હિ ।
ભવેયુર્ભ્રાન્તયો નૃણાં નૈવેશાદેઃ કથઞ્ચન

સત્યત્વમક્ષજપ્રાપ્તં યદિ ભ્રાન્તમિતીષ્યતે ।
પ્રામાણ્યમાગમસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદન્યતઃ કુતઃ

સાક્ષિપ્રત્યક્ષતો હ્યેવ માનાનાં માનતેયતે ।
સાક્ષિણઃ સ્વપ્રકાશત્વમનવસ્થા તતો ન હિ

તાત્કાલિકં પ્રમાણત્વમક્ષજસ્ય યદા ભવેત્ ।
ઐક્યાગમસ્ય કિં ન સ્યાત્ તસ્યાપ્યેતાદૃશં યદિ ।
ઐક્યપ્રામાણ્યમિથ્યાત્વં યદા વિશ્વસ્ય સત્યતા

ઐક્યાગમસ્ય માનત્વં યદ્યબાધ્યમિતીષ્યતે ।
અક્ષજસ્યાપિ માનત્વં નાબાધ્યં કિમિતીષ્યતે

અદ્વૈતહાનિસામાન્યાન્ન વિશેષશ્ચ કશ્ચન ।
યદિ સ્વતસ્ત્વં પ્રામાણ્યે વિશ્વસત્તા કથં ન તે

પ્રામાણ્યસ્ય ચ મર્યાદા કાલતો વ્યાહતા ભવેત્ ।
કાલાન્તરે ઽપ્યમાનં ચેદિદાનીં માનતા કુતઃ

મિથ્યાત્વમાનં મોક્ષે ઽપિ માનં કિં નેતિ ભણ્યતામ્ ।
માનત્વે ઽદ્વૈતહાનિઃ સ્યાદમાનત્વે ઽપ્યમોક્ષતા

વિશ્વસ્ય પુનરાપત્તિર્મિથ્યામાનં યદા ન મા ।
અસ્તિ ચેન્મુક્તયવસ્થા ચ દ્વૈતાપત્તિરતો ઽન્યથા

અમુક્તત્વં તથા કાલે કાલાધીના હિ મુક્તતા ।
કાલ એવાગમો ઽપ્યાહ મુક્તિં કાલનિવર્તને ।
મુક્તેરપિ નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ સંસારિત્વમતો ભવેત્

ક્વ ચ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રાપ્તમનુમાગમબાધિતમ્ ।
દેહાત્મત્વં યદિ ન તત્ પ્રાપ્તં પ્રત્યક્ષતઃ ક્વચિત્ ।
મમ દેહ ઇતિ હ્યેવ ન દેહો ઽહમિતિ પ્રમા

ઉપચારશ્ચ કૃષ્ણો ઽહમિતિ કર્દમલેપને ।
વસ્ત્રસ્ય યદ્વદેવં સ્યાદ્ યદ્યુપાધિકૃતં તદા ।
સ્વતઃ શુક્લત્વવત્ કાર્ષ્ણ્યં ન મમેતિ પ્રતીયતે

કથં ચ ભેદો દેહાદેરાત્મનો ન પ્રમીયતે ।
જાતમાત્રા મૃગા ગાવો હસ્તિનઃ પક્ષિણો ખષાઃ ।
ભયાભયસ્વભોગાદૌ કારણાનિ વિજાનતે

અસ્મૃતૌ પૂર્વદેહસ્ય વિજ્ઞાનં તત્ કથં ભવેત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાદેરનુસન્ધાનવિસ્મૃતૌ

યદા દેહાન્તરજ્ઞાનં દેહૈક્યાવસિતિઃ કુતઃ ।
વ્યાપ્તત્વાદાત્મનો દેહે વ્યવહારેષ્વપાટવાત્

ભેદજ્ઞાને ઽપિ ચાઙ્ગારવહ્નિવત્ સ્વાવિવિક્તવત્ ।
ભવન્તિ વ્યવહારાશ્ચ ન હિ પ્રત્યક્ષગાનપિ

અર્થાન્ યથાનુભવતઃ પ્રતિપાદયિતું ક્ષમાઃ ।
લોકાસ્તતો હિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધં નાન્યેન કેનચિત્

શક્યં વારયિતું ક્વાપિ તચ્ચેન્નોત્તરગોચરમ્ ।
કથમેવોત્તરઃ કાલસ્તદ્ગો મોક્ષશ્ચ ગમ્યતે

આગમો ઽપિ હિ સામાન્યે સિદ્ધે પ્રત્યક્ષતઃ પુનઃ ।
વિશેષં ગમયેદેવ કથં શક્તિગ્રહો ઽન્યથા

અતીતાનાગતાર્થેષુ જાતે શક્તિગ્રહે ઽખિલમ્ ।
વિશેષં જ્ઞાપયેદ્ વાક્યં ન તદજ્ઞાતશક્તિકે

શક્તિશ્ચેદ્ વર્તમાને સ્યાન્નાતીતાનાગતં વદેત્ ।
યદિ શક્તિગ્રહો ઽન્યત્ર કથં સ સ્યાત્ તદગ્રહે

સામાન્યં દૃષ્ટમેવાસાવન્યત્ર ગમયેદ્ યદિ ।
સામાન્યવર્જિતં વસ્તુસ્વરૂપં ગમયેત્ કથમ્

ન સ્વરૂપત્વસામાન્યં કેનાપ્યઙ્ગીકૃતં ક્વચિત્ ।
સ્વરૂપં ચેદનુગતં વ્યાવૃત્તં તત્ર કિં ભવેત્

સર્વાનુગતધર્માણામન્તે હિ સ્વત્વમિષ્યતે ।
કિં વ્યાવૃત્તમિતિ પ્રશ્ને સ્વરૂપમિતિ કેવલમ્ ।
સ્યાદુત્તરં તતો ઽન્યચ્ચેત્ તદેવ સ્વયમેવ નઃ

એવં વ્યાવૃત્તરૂપે ઽપિ યદા શક્તિગ્રહો ભવેત્ ।
તસ્ય સામાન્યતો જ્ઞાનં વિના સ ચ ભવેત્ કુતઃ

અતો વિશેષસામાન્યરૂપં સર્વમપીષ્યતે ।
વ્યાવૃત્તં યચ્ચ સામાન્યં તદેવ સ્યાદ્ વિશેષતઃ

નચૈકધર્મતા તેન પદાર્થાનાં પરસ્પરમ્ ।
ધર્માણાં ભેદદૃષ્ટયૈવ તત્સાદૃશ્યસ્ય દર્શનાત્

અતઃ સર્વપદાર્થાશ્ચ સામાન્યાત્ સાક્ષિગોચરાઃ ।
સર્વમિત્યેવ વિજ્ઞાનં સર્વેષાં કથમન્યથા

કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યવિજ્ઞાનાદખિલસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
શબ્દશક્તિગ્રહશ્ચ સ્યાત્ તત્તત્સાદૃશ્યમાનતઃ

પ્રત્યક્ષં માનસં ચૈવ યદાતીતાર્થગોચરમ્ ।
તદા સ્મૃતિપ્રમાણત્વમતીતત્વવિશેષિતમ્

આધિક્યમનુભૂતાત્તુ યદાતીતત્વમિષ્યતે ।
માનતા ચ કથં ન સ્યાત્ સ્મૃતેર્બાધશ્ચ નાત્રહિ

માનત્વં પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપિ સર્વાનુભૂતિગમ્ ।
અતીતવર્તમાનત્વધર્મિણી સા ચ દૃશ્યતે

ન ચ સા સ્મૃતિમાત્રાર્ધા તદિદન્ત્વગ્રહૈકતઃ ।
અતો ન વતર્માનૈકનિયમઃ સ્યાદ્ ગ્રહે ઽક્ષજે

ન ચ પ્રમાણતો ઽન્યા સ્યાત્ પ્રમિતિર્નામ કુત્રચિત્ ।
માનાભાવાદ્ ગૌરવાચ્ચ કલ્પનાયાઃ કિમેતયા

મયૈતજ્જ્ઞાતમિતિ તુ સાક્ષિગં જ્ઞાનગોચરમ્ ।
જ્ઞાનમેવ તતો ઽન્યા ન પ્રમિતિર્નામ દૃશ્યતે

માનામાતૃપ્રમેયાણાં તદુચ્છિત્તિર્નહિ ક્વચિત્ ।
સ્વપ્નાનામપિ ચૈતેષાં ન બાધો દૃશ્યતે ક્વચિત્

જાગ્રત્ત્વમાત્રમત્રૈકમન્યથા દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
અતો મિથ્યા ન ચ સ્વપ્નો જાગ્રદ્વજ્જાગ્રદેવ ચ

આત્મવત્ ક્વચિદાત્મા ચ સ્યાદેવ ભ્રમગોચરઃ ।
એતાવતા ન મિથ્યાસૌ સ્વપ્ને જાગરિતે તથા

યદ્યાત્મન્યન્યથા દૃશ્યં ભ્રાન્તમત્રાપિ તદ્ ભવેત્ ।
અબાધિતાનુવૃત્તેસ્તુ સ્વપ્નાદેર્ભ્રાન્તતા કુતઃ

ન ચ કાચિત્ પ્રમા વિશ્વભ્રાન્તત્વે સર્વમેવ ચ ।
અભ્રાન્તત્વે પ્રમાણં તુ કથં તદ્ભ્રાન્તિતા ભવેત્

કિઞ્ચ ભ્રાન્તત્વવાદી સ ભ્રાન્તત્વં સ્વમતસ્ય ચ ।
અઙ્ગીકરોતિ નિયતં તત્ર સમ્પ્રતિપન્નતા ।
વાદિનોસ્તેન ચાભ્રાન્તં વિશ્વમેવ ભવિષ્યતિ

ભ્રાન્તિત્વભ્રાન્તતા ચેત્ સ્યાત્ કથં નાભ્રાન્તિસત્યતા ।
અશેષદોષદુષ્યં તન્મતં હેયં બુભૂષિભિઃ

યેન સ્વમતહેયત્વં સ્વયમઙ્ગીકૃતં સદા ।
ભ્રાન્તિત્વાદ્ દુર્ઘટત્વસ્ય ભૂષણત્વાચ્ચ કેવલમ્

ઉન્મત્તો ઽપિ કથં તસ્ય મતં સ્વીકર્તુમિચ્છતિ ।
ઈશશક્તેરચિન્ત્યત્વાન્મહોન્મત્તૈઃ પ્રવર્તિતમ્

અતઃ પ્રજ્ઞાત્ર માયોક્તા જૈવ્યુપાદાનમેવ સા ।
નિમિત્તમૈશ્વરી મુખ્યં નિર્મિતં ત્રાતમેવ ચ

તાભ્યાં સહ પૃથક્ ચૈવ માયામાત્રમિતીર્યતે ।
ઉભાભ્યાં માતમૈશ્વર્યા ત્રાતં સહ પૃથક્ તતઃ

પ્રજ્ઞાત્મકં મનો યેન મનોરૂપાશ્ચ વાસનાઃ ।
ધીર્ભીરિતિ મનસ્ત્વેવેત્યાહ ચ શ્રુતિરઞ્જસા

ચિદચિન્મિશ્રમેવૈતન્મનો યાવચ્ચ સંસૃતિઃ ।
તેનાવસ્થા ઇમાઃ સર્વા જીવઃ પશ્યતિ સર્વદા

મનોવિકારા વિષયાઃ સ્વાપ્ના યદ્ બહ્યવન્ન તે ।
સ્થૂલા ભવન્ત્યતસ્તેષાં સ્પષ્ટતા ન તથા ક્વચિત્

ક્વચિત્ સ્પષ્ટા અપિ સ્યુષ્યે વાસના માનસી ચ સા ।
ઈશેચ્છયાન્તર્દધાતિ વ્યજ્યતે ચ પુનસ્તયા

સૃષ્ટ્વૈવ વાસાનભિશ્ચ પ્રપઞ્ચં સ્વાપ્નમીશ્વરઃ ।
વાસનામાત્રતાં તસ્ય નીત્વાન્તર્ધાપયત્યજઃ

સુષુપ્તિમોહબોધાંશ્ચ સ્વવશસ્તદ્વશં સદા ।
જીવં નયતિ દેવેશો નાન્યઃ કર્તાસ્ય કશ્ચન

ન સ્થાનભેદતો ઽપ્યસ્ય ભેદઃ કશ્ચિત્ પરેશિતુઃ ।
સર્વત્રાશેષદોષોજ્ખપૂર્ણકલ્યાણચિદ્ગુણઃ

તદ્વિરુદ્ધં તુ યત્ તત્ર માનં નૈવ ભવેત્ ક્વચિત્ ।
મહાતાત્પર્યરોધેન કથં તન્માનમત્ર તુ

દુઃખાપ્યયસુખાવાપ્તિહેતુત્વેનૈવ વેદવાક્ ।
ભવેન્માનં તદીશાનાત્ પ્રસન્નાદેવ નાન્યથા

પ્રસન્નતા ગુણોત્કર્ષજ્ઞાનાદેવ હિ કેવલમ્ ।
નિર્દોષતાપરિજ્ઞાનાદપિ નાન્યેન કેનચિત્

યો મામશેષદોષોજ્ખં ગુણસર્વસ્વબૃંહિતમ્ ।
જાનાત્યસ્મૈ પ્રસન્નો ઽહં દદ્યાં મુક્તિં નચાન્યથા

યો મામશેષાભ્યધિકં વિજાનાતિ સ એવ મામ્ ।
વિજાનાત્યખિલાંસ્તસ્ય દદ્યાં કામાન્ પરં પદમ્

યો મામેવમસમ્મૂઢઃ કિં મા નિન્દન્તિ શત્રવઃ ।
ઇત્યાદિવેદસ્મૃતિગવાક્યૈરેવાવસીયતે

લોકતશ્ચ પ્રસાદેન મુક્તિઃ સ ગુણવેદનાત્ ।
મહાતાત્પર્યમુખ્યસ્ય વિરોધાદત એવ હિ

દોષિત્વનિર્ગુણત્વાલ્પગુણત્વાદિ કથઞ્ચન ।
નાર્થઃ શ્રુતિપુરાણાદેસ્તદ્વિરુદ્ધો ઽખિલસ્ય ચ ।
અર્થઃ સ્વયં વિનિર્ણીતો વાસુદેવેન સાદરમ્

ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમિદમુક્તં મયાનઘ ।
એતદ્ બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃતકૃત્યશ્ચ ભારત

ઇત્યતો ઽખિલસચ્છાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વેન નાનુમા ।
વર્તતે તત્ર તેનેશો નિર્ણીતો ઽખિલસદ્ગુણઃ

ન ચ ચિત્ત્વાદભિન્નત્વં જીવસ્યેશવદાપ્યતે ।
યત આભાસતામેવ શ્રુતિરસ્ય વદત્યલમ્

યથૈષા પુરુષે ચ્છાયા એતસ્મિન્નેતદાતતમ્ ।
છાયા યથા પુંસદૃશા પુમાધીના ચ દૃશ્યતે ।
એવમેવાત્મકાઃ સર્વે બ્રહ્માદ્યાઃ પરમાત્મનઃ

સત્તાપ્રતીતિકાર્યેષુ પુમધીનો યથેયતે ।
આભાસ એવ પુરુષા મુક્તાશ્ચ પરમાત્મનઃ

છાયા વિષ્ણો રમા તસ્યાશ્છાયા ધાતા વિશેષકૌ ।
તસ્યેન્દ્રકામૌ ચ તયોસ્તયોરન્યે ઽખિલા અપિ

હરેર્બ્રહ્માસ્ય ગીસ્તસ્યા વિશેષાવિન્દ્ર એતયોઃ ।
મારશ્ચાભાસકાઃ સર્વ એતયોસ્તદધીનતઃ

સર્વે ઽલ્પશક્તયશ્ચૈવ પૂર્ણશક્તિઃ પરો હરિઃ ।
ચેતનત્વે ઽપિ ભિન્નાસ્તે તસ્માદેતેન સર્વદા ।
ઇત્યાદિશ્રુતિવાક્યેભ્યો જ્ઞાયતે ભેદ એવ હિ

આભાસત્વં હિ નિર્ણીતં જીવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
તન્ન યુક્તં યદાભાસ ઉપાધ્યાયત્ત ઈયતે

ઉપાધ્યાયત્તતાભાવાદાભાસત્વવિરોધતઃ ।
ચેતનત્વેન ચાંશત્વાત્ સમુદાયૈક્યમાપતેત્

અતઃ પૃથક્તવમુદિતં સમુદાયાંશયોર્ભવેત્ ।
ઈશાખ્યા સમુદાયે સ્યાદીશરૂપેષ્વિવોદિતા

અતો દેહાદ્યુપાધીનામપાયે સમતા ભવેત્ ।
ઈશરૂપૈરથાભાસા મુખ્યતઃ સૂર્યકાદિવત્

યદા તદોપાધ્યાયત્તરૂપાણાં નાશિતા ભવેત્ ।
ઇત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ વેદાધિપઃ પ્રભુઃ ।
અત એવોપમેત્યેવ ચાન્યાભાસવિશેષિતામ્

યદુક્તં તદધીનત્વં સર્વાવસ્થાસ્વશેષતઃ ।
જીવસ્ય સદૃશત્વં ચ ચિત્ત્વમાત્રં નચાપરમ્

તાવન્માત્રેણ ચાભાસો રૂપમેષાં ચિદાત્મનામ્ ।
નોપાધ્યધીનતાદ્યૈશ્ચ નાતિસામ્યં નિદર્શને

કિઞ્ચિત્સુખાદિસાદૃશ્યમપીશેનેસુરાનૃતે ।
તત આભાસતે નિત્યં તદ્વદાભાસતે ઽપિ ચ

ભાનમસ્તિત્વમપિચૈવાસમન્તાદ્ યતસ્તતઃ ।
જીવ આભાસ ઉદ્દિષ્ટઃ સદૈવ પરમાત્મનઃ

ન જલાયત્તસૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બોપમત્વતઃ ।
તદધીનત્વમેવેતિ કિઞ્ચિત્ સાદૃશ્યમેવ ચ ।
સમ્પ્રકાશયતઃ સૂત્રગતાવખિલમાનતઃ

જીવેશભેદદૃષ્ટયૈવ સમુદાયૈકતા કુતઃ ।
અશેષદોષરાહિત્યં સર્વશક્તિત્વતો હરેઃ

સર્વોપેતેતિ કથિતમત ઐક્યં ક્વ દોષિણા ।
અશેષશક્તિયુક્તશ્ચેત્ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ દોષવાન્ કથમ્

અનુસન્ધાનરહિતમૈક્યં ચેદેકતા ન તત્ ।
ચેતનૈક્યે ઽનુસન્ધાનં પ્રમાણં નૈવ ચાપરમ્

અનુસન્ધાનરહિતસમુદાયૈક્યમેવ ચેત્ ।
ચેતનેષ્વસ્તુ તન્નામમાત્રમેવ યતસ્તતઃ

મુક્તૌ સ્યાદનુસન્ધાનં ચેન્મિથ્યાજ્ઞાનિતા ભવેત્ ।
સર્વજ્ઞ એકતાં નાનુસન્ધત્તે નૈવ સા યતઃ

પશ્ચાત્ સ્યાદનુસન્ધાનં ચેન્મિથ્યાજ્ઞાનિતા ભવેત્ ।
વિદ્યમાનાનુસન્ધાનં ન ચેદજ્ઞત્વમાપતેત્

અસદૈક્યં ભવેત્ પશ્ચાદ્ યદિ સ્યાત્ સપ્તમો રસઃ ।
સમુદાયૈક્યમેતસ્માદ્ દૂરતો ઽપાકૃતં સદા

અતો ઽશેષગુણોન્નદ્ધં નિર્દોષં યાવદેવ હિ ।
તાવદેવેશ્વરો નામ તત્ર ભેદો ઽપિ ન ક્વચિત્

નેહ નાનાસ્તિ કિમપિ હરયો ઽયમયં હિ સઃ ।
ઇત્યાદિશ્રુતિમાનેન જીવાંશાઃ સર્વ એવ ચ

નિયમેનાનુસન્ધાનવન્તો યદ્યેકતા સ્વતઃ ।
અંશિનો ઽશેષસન્ધાનમત્યલ્પસ્યાપિ વિદ્યતે

ભુવિ જાતેન ચાંશેન સુખદુઃખાદિ તદ્ગતમ્ ।
અનુભૂયતે વિશેષસ્તુ કશ્ચિદીશકૃતો ભવેત્

ઈશસ્યાચિન્ત્યશક્તિત્વાન્નાશક્યં ક્વાપિ વિદ્યતે ।
સેશતાનુપપન્નૈવ યદિ જીવૈકતાસ્ય હિ ।
અનીશસ્યેશતેત્યેવ વિરુદ્ધં સર્વમાનતઃ

ઈશત્વેનૈવ વિજ્ઞાતમનીશત્વેન ચેચ્છ્રુતિઃ ।
અનીશત્વેન વિજ્ઞાતમીશત્વેનાથવા દિશેત્

ઉપજીવ્યવિરોધેન નૈવ માનત્વમેષ્યતિ ।
અત એવેશતાસિદ્ધેર્ન કિઞ્ચિચ્છક્યમસ્ય ચ

ઈશત્વે ઽનીશભેદેન શ્રુત્યા સમ્યક્ પ્રકાશિતે ।
અયુક્તમપિ ચાન્યત્ર યુક્તં ભવતિ તદ્બલાત્

અતો ઽન્યત્રાપિ યદ્ દૃષ્ટં તદીશેનૈવ કલ્પ્યતે ।
શ્રુત્યાભાસાપ્તમપિ નહીશત્વપરિપન્થિ યત્

ઈશો ઽનીશો જગન્મિથ્યા દુઃખી મુક્તો ભિદા ન હિ ।
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવ્યાઘાતઃ સર્વદોષાધિકાધિકઃ

ઇતિ હિ બ્રહ્મતર્કોક્તિરતિહેયમતો ઽખિલૈઃ ।
બુભૂષુભિર્મતમિદં જીવેશાભેદવાદિનઃ

નાયુક્તમીશિતુઃ કિઞ્ચિદીશત્વસ્યાવિરોધિ યત્ ।
યદીશિત્વવિરોધિ સ્યાત્ તદેવાયુક્તમઞ્જસા

ઈશિત્વસ્યાવિરોધેન યોજયિત્વાખિલાઃ પ્રમાઃ ।
સિદ્ધેશિત્વેન ચાયુક્તમપિ હીશે ન યોજયેત્

માનતઃ પ્રાપ્તમખિલં નામાનં યોજયેત્ ક્વચિત્ ।
ઇતિ હિ બ્રહ્મતર્કોક્તિરતો યુક્તમિહોદિતમ્

સ ચાપ્રાકૃતરૂપત્વાદરૂપઃ સ્વગુણશત્મકમ્ ।
રૂપમસ્ય શિરઃપાણિપાદાદ્યાત્મકમિષ્યતે

અતો નાનિત્યતા નૈવ શ્રુતિદ્વયવિરોધિતા ।
યથા હિ તૈજસસ્યૈવ પ્રકાશસ્યોજ્ખિતાવપિ ।
આત્મૈવ જ્યોતિરિત્યાહ જીવસ્યેશં શ્રુતિસ્તથા

તદ્ભક્તિતારતમ્યેન તારતમ્યં વિમુક્તિગમ્ ।
બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષામાનન્દાદેર્યથાક્રમમ્

પ્રતિબિમ્બવદપ્યેષામાનન્દો ઽન્યગુણા યથા ।
નારાયણગુણાધીનશ્ચાત્યલ્પસ્તદપેક્ષયા

તસ્માદ્ ભિન્નશ્ચ સતતમન્યજ્જ્ઞાનં પરસ્ય ચ ।
અન્યજ્જ્ઞાનં તુ જીવાનામન્ય આનન્દ ઈશતા

મુખ્યેશતા પરેશસ્ય ગૌણી જીવસ્ય સા યતઃ ।
ઇતિ શ્રુતેઃ સૃષ્ટિનાશૌ તદધીનાવિતીરિતે ।
સ્વભાવત્વાત્ સ્થિતેર્નૈતદપેક્ષેતિ ન યુજ્યતે

યતઃ સ્વભાવો ઽખિલ ઈશાયત્તો ઽખિલસ્ય ચ ।
અવ્યક્તો ઽપિ સ્વક્તયૈવ ભક્તાનાં દૃશ્યતે હરિઃ

તદભિન્ના ગુણા નિત્યમપિ સર્વે વિશેષતઃ ।
ગુણત્વેન ગુણિત્વેન ભોક્તૃભોગ્યતયા સ્થિતાઃ

વિશેષાત્મતયા તેષાં નિત્યશક્તયાત્મના તથા ।
નિત્યસ્થિતેર્ન ધર્માણાં ક્રિયાદીનામનિત્યતા

ન વિશેષાત્મતા ચેયમનિત્યા શક્તિરૂપતા ।
સૈવ યત્ સવિશેષા સ્યાદ્ વિશેષો ઽન્યો નચાપ્યયમ્

સ્વનિર્વાહકતાહેતોસ્તથાપિ સ્યાદ્ વિશેષતઃ ।
વિશેષત્વેન વિજ્ઞાતેઃ પ્રમાણૈરખિલૈરપિ

સસર્જ સઞ્જહારેતિ વિશેષો હ્યવગમ્યતે ।
શ્રુત્યૈવ સ સ એવેતિ તદભેદશ્ચ ગમ્યતે

ભેદો યદિ વિશેષસ્ય સ ભેદો ભેદિના કથમ્ ।
ભિન્નશ્ચેદનવસ્થા સ્યાદભિન્નશ્ચેત્ પુરા ન કિમ્

વિશેષો ઽભિન્ન એવેતિ તેન નાભ્યુપગમ્યતે ।
અભિન્નો નિવિર્શેષશ્ચેદ્ ભેદસ્તદ્ભેદતા કુતઃ

અનેનાનેન ભિન્નો ઽયમિતિ યત્ સ વિશેષતઃ ।
ભેદ એવૈષ બહુધા દૃશ્યતે તત્ કિમુત્તરમ્

અભેદભેદયોશ્ચૈવ સ્વરૂપત્વં હિ ભેદિના ।
તયોરપ્યવિશેષત્વે પર્યાયત્વં હિ શબ્દયોઃ

અભેદભેદશબ્દૌ ચ પર્યાયાવિતિ કો વદેત્ ।
ભેદો ઽન્યોન્યમભેદશ્ચ ભેદિના ચેદ્ વિશેષતા

નિર્વિશેષે કથં ભેદો ભેદિનૈકસ્તથાભિદા ।
પુનસ્તયોર્વિભેદશ્ચ ભેદિમાત્રત્વતો ભવેત્

ભેદિનશ્ચૈવ ભેદસ્ય વિશેષો યદિ ગમ્યતે ।
અભેદાભેદિનોશ્ચૈવ કિં ભેદો ઽભેદભેદયોઃ

વિશેષેણૈવ સર્વત્ર યદિ વ્યવહૃતિર્ભવેત્ ।
કલ્પનાગૌરવાયૈવ કિં ભેદઃ કલ્પ્યતે તદા

ઐક્યપ્રતીત્યભાવેન ભેદ એવ ગવશ્વયોઃ ।
સ એવેતિ પ્રતીતૌ હિ વિશેષો નામ ભણ્યતે

સચ્ચિદાદેરપર્યાયસિદ્ધયર્થં માયિનાપિ હિ ।
અઙ્ગીકાર્યો વિશેષો ઽયં યદ્યસત્યવિશેષણમ્ ।
પૃથક્ પૃથગ્ વારયિતું શબ્દાન્તરમિતીષ્યતે

માયાવિશેષરાહિત્યવિશેષેણ વિશેષિતા ।
સત્યસ્યાપિ ભવેત્ સા ચ તથા ચેદનવસ્થિતિઃ

યદિ સત્યે વિશેષો ન ન તદુક્તિર્ભવેત્ તદા ।
લક્ષ્યતે ચેત્ તેન લક્ષ્યમિત્યપિ સ્યાદ્ વિશેષિતા

પુનઃપુનર્લક્ષણાયામપિ સ્યાદનવસ્થિતિઃ ।
યદ્યભાવવિશેષિત્વં સ્યાદઙ્ગીકૃતમેવ તે

અસાર્વજ્ઞ્યાદિરાહિત્યમપ્યેવં તે ભવિષ્યતિ ।
તદા સાર્વજ્ઞ્યમેવ સ્યાદ્ ભાવાર્થત્વાન્નઞોર્દ્વયોઃ

યદિ નૈતાદૃશં ગ્રાહ્યમસુખત્વાનિવર્તનાત્ ।
અસત્ત્વજ્ઞાનતાદેશ્ચ સ્યાદસત્ત્વાદિકં તદા

અનૃતાદિવિરોધિત્વં યદ્યસ્યાભ્યુપગમ્યતે ।
અનૈશ્વર્યવિરોધિત્વમપ્યેવં કિં નિવાર્યતે

અખણ્ડખણ્ડનાદેવં વિશેષોઽખણ્ડવાદિના ।
ખણ્ડિતેનાપિ મનસા સ્વીકાર્યોઽનન્યથાગતેઃ

અખણ્ડખણ્ડવાદિભ્યાં ખણ્ડાખણ્ડેન ચૈવ તત્ ।
મહાદરેણ શિરસિ વિશેષો ધાર્ય એવ હિ

નિદર્શનત્રયેણાતો ભગવાનત્યભિન્નતામ્ ।
ગુણાનામાદરેણાહ તચ્ચ નાભિહિતાન્વયઃ

યદાશેષવિશેષાણમુક્તિઃ સામાન્યતો ભવેત્ ।
પદૈકેનાપ્યુત્તરેણ વિશેષાવગતિર્ભવેત્

યતો ઽશેષવિશેષાણાં વસ્તુનાસ્ત્યેવ ચૈકતા ।
અતઃ સામાન્યતો જ્ઞાતઃ પદાન્તરબલાત્ પુનઃ ।
ભવેદ્ વિશેષતો જ્ઞાનસ્તેન સ્યાદન્વિતોક્તિતા

સ્વાર્થ એવાન્વિતો યસ્માત્ કેનચિત્ તદ્વિશેષતઃ ।
અનેનેતિ તદુક્તયૈવ જ્ઞાયતે ઽનુભવેન હિ

યદ્યનન્વિતમેવૈતત્ પદં સ્વાર્થં વદેદિહ ।
તથાન્યાન્યપિ સર્વાણિ કઃ કુર્યાદન્વયં પુનઃ

વ્યાપારો ન હિ શબ્દસ્ય પરઃ સ્વાર્થપ્રકાશનાત્ ।
પુમાનપ્યેકવારોક્તયા કૃતકૃત્યો યદા ભવેત્

અન્વયસ્ય કથં જ્ઞાનં શબ્દાર્થત્વં યદાસ્ય ન ।
યદૈવાનન્વિતાર્થસ્ય વચનં તૈઃ પદૈભર્વેત્

અનન્વિતઃ સ્યાચ્છબ્દાર્થો ન તદર્થો હિ સો ઽન્વયઃ ।
નિરાકાઙ્ક્ષપદાન્યેવ વાક્યમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

તત્તદર્થાભિધાનેન સ્યાન્નિરાકાઙ્ક્ષતા ચ સા

અપૂર્તેસ્તાવદર્થાનામાકાઙ્ક્ષા પૂર્વમિષ્યતે ।
કર્મકર્તૃક્રિયાણાં તુ પૂર્તૌ કો ઽન્યો ઽન્વયો ભવેત્

અપૂર્તિશ્ચેત્ પદૈરુક્તૈઃ કિં નૃશૃઙ્ગેણ પૂર્યતે ।
વ્યાપારશ્ચેત્ પુનસ્તેષામનુક્તાવપિ કિં ન સઃ

ઉક્તે બુદ્ધિસ્થતાહેતોર્યદિ વ્યાપાર ઇષ્યતે ।
બુદ્ધિસ્થત્વાય યત્નં ન કથં કુર્યુઃ પુરૈવ ચ ।
પુરુષાધીનતા તેષાં યદિ પશ્ચાચ્ચ સા સમા

પુમાનેવાન્વયાયૈષાં પશ્ચાદ્ યદિ વિચેષ્યતે ।
અનન્વિતાભિધાનાનાં સ એવાર્થાન્તરોક્તિષુ ।
યતતાં શબ્દશક્તિશ્ચેત્ તત્ર નૈવાન્વયે કથમ્

તત્કલ્પનાગુરુત્વાદિદોષેતો ઽભિહિતાન્વયઃ ।
અનુભૂતિવિરુદ્ધશ્ચ ત્યાજ્ય એવ મનીષિભિઃ

કર્તૃશબ્દે હ્યભિહિતે ધર્મસામાન્યવેદનાત્ ।
વિશેષધર્મમન્વિચ્છન્ કિમિત્યેવ હિ પૃચ્છતિ

ગુણક્રિયાદિધર્માણાં વિશેષે કથિતે પુનઃ ।
નિરાકાઙ્ક્ષો ભવેદ્ યસ્માચ્છબ્દા અન્વિતવાચકાઃ

અતો ઽનન્તગુણાત્મૈકો ભગવાનેક એવ તુ ।
ઉચ્યતે સર્વવેદૈશ્ચ તે ચાખિલવિલક્ષણાઃ

સર્વે સર્વગુણાત્માનઃ સર્વકર્તાર એવ ચ ।
તથાપિ સવિશેષાશ્ચ વિદ્વદ્ય્વુત્પત્તિતો ઽપિચ

તૈસ્તૈઃ શબ્દૈશ્ચ ભણ્યન્તે યુજ્યતે ચોપદેશતઃ ।
અન્યાનન્દાદિસાદૃશ્યમાનુકૂલ્યાદિના પરમ્

પૂર્ણત્વાદિ મહત્ તેષાં વૈલક્ષણ્યં શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ।
પૂર્ણે ઽશેષનિયન્તા ચ સુખાદુતમ એકકલઃ

ગુણોરુસમુદાયો ઽયં વાસુદેવઃ સ નિષ્કળઃ ।
વાસુદેવશ્રુતિઃ સૈષા ગુણાન્ વક્તિ હરેઃ પરાન્

સ એવાશેષજીવસ્થનિસ્સઙ્ખયાનાદિકાલિકાન્ ।
ધર્માધર્માન્ સદા પશ્યન્ સ્વેચ્છયા બોધયત્યજઃ

કાંશ્ચિત્ તેષાં ફલં ચૈવ દદાતિ સ્વયમચ્યુતઃ ।
ન તે વિશેષં કમપિ પ્રેરણાદિકમુચ્યતે ।
કુર્યુઃ કદાપિ તેનાયં સ્વતન્ત્રો ઽનુપચારતઃ

કર્માણિ તાનિ ચ પૃથક્ ચેતનાન્યેવ સર્વશઃ ।
અચેતનશરીરાણિ સ્વકર્મફલભાઞ્ચિ ચ

પ્રત્યેકં તેષુ ચાનન્તકર્માણ્યેવંવિધાનિ ચ ।
તાનિ ચૈવમિતીશસ્ય નિસ્સીમા શક્તિરુત્તમા

એકૈવ બ્રહ્મહત્યા હિ વરાહહરિણોદિતા ।
બ્રહ્મપારસ્તવેનૈવ નિષ્ક્રાન્તા રાજદેહતઃ

સ્તોત્રસ્ય તસ્ય માહાત્મ્યાદ્ વ્યાધત્વં ગમિતા પુનઃ ।
પ્રાપ્ય જ્ઞાનં પરં ચાપ તથાન્યાન્યપિ સર્વદા

અનન્તાન્યુદિતાન્યેવં પ્રભુણા કપિલેન હિ ।
સંસારે પચ્યમાનાનિ કર્માણ્યપિ પૃથક્ પૃથક્

તસ્માદનન્તમાહાત્મ્યગુણપૂગો જનાર્દનઃ ।
ભક્ત્યા પરમયાઽરાધ્ય ઇતિ પાદાર્થ ઈર્યતે