અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 2.3

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
અથાશેષસમામ્નાયવિરોધાપાકૃતિં પ્રભુઃ ।
કરિષ્યન્નધિદૈવાધિભૂતજીવપરાત્મનામ્

સ્વરૂપનિર્ણયાયૈવ વચનાનાં પરસ્પરમ્ ।
પાદેનાનેનાવિરોધં દર્શયત્યમિતદ્યુતિઃ

અનુભૂતિયુક્તિબહુવાગ્વૈલોમ્યં ચ તતો ઽધિકમ્ ।
એતત્ સર્વં સતઃ સામ્યં દ્વારવૈયર્થ્યમેવ ચ

દૃષ્ટયુક્તયનુસારિત્વમુક્તાન્યાર્થાવિરોધતઃ ।
પ્રસિદ્ધનામસ્વીકારે બહુવાક્યાનુવતિર્તા

લોકદૃષ્ટાનુસારિત્વં જીવસામ્યમનાદિતા ।
તત્ર તત્ર પરિજ્ઞાનં ગુણસામ્યશ્રુતી તથા

ઉત્પત્તિમત્ત્વં સ્વગુણાનનુભૂત્યલ્પકલ્પને ।
નાનાશ્રુતિશ્ચ વૈચિતૃયં યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષગાઃ

વ્યવસ્થાનુપપત્તિશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યમનુસારિતા ।
મુખ્યતા શક્તિમત્ત્વં ચ વૈરૂપ્યં સર્વસઙ્ગ્રહઃ

ગત્યાદિરીશશક્તિશ્ચ સર્વમાનવિરોધિતા ।
અભીષ્યાસિદ્ધિસુવ્યક્તી શાસ્ત્રસિદ્ધિવિર્પર્યયઃ ।
વિશેષકારણં ચેતિ સિદ્ધાન્તસ્યૈવ સાધકાઃ

પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલો દેવાસ્તદભિમાનિનઃ ।
મહદાદ્યાશ્ચ જાયન્તે પરાધીનવિશેષિતા ।
ઇદં સર્વં સસર્જેતિ જનિમત્ત્વમિહોદિતમ્

અવકાશમાત્રમાકાશઃ કથમુત્પદ્યતે ઽન્યથા ।
યદ્યનાકાશતા પૂર્વં કિં મૂર્તનિબિડં જગત્

મૂતર્સમ્પૂર્ણતા ચૈવ યદ્યનાકાશતા ભવેત્ ।
મૂર્તદ્રવ્યાણિ ચાકાશે સ્થિતાન્યેવ હિ સર્વદા

અત આકાશશબ્દોક્તસ્તદ્દેવો ઽત્ર વિનાયકઃ ।
દેહોત્પત્ત્યા સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુત્યાભિધીયતે

ભૂતમપ્યસિતં દિવ્યદૃષ્ટિગોચરમેવ તુ ।
ઉત્પદ્યતે ઽવ્યાકૃતં હિ ગગનં સાક્ષિગોચરમ્ ।
પ્રદેશ ઇતિ વિજ્ઞેયં નિત્યં નોત્પદ્યતે હિ તત્

તથાપિ પૂર્વસમ્બન્ધપરતન્ત્રવિશેષયુક્ ।
ખમેવોત્પત્તિમન્નામ શ્રુતિશબ્દવિવક્ષિતમ્

પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલ ઇત્યેતે ચ સમસ્તશઃ ।
ઈશાધીનવિશેષેણ જન્યા ઇત્યેવ કીર્તિતાઃ

કાલપ્રવાહ એવૈકો નિત્યો નતુ વિશેષવાન્ ।
પુરુષાવ્યક્તકાલાનાં રમૈવૈકાભિમાનિની

સિસૃક્ષુત્વવિશેષં તત્ સાક્ષાદ્ ભગવદિચ્છયા ।
પ્રાપ્તૈવ સૃષ્ટેત્યુદિતા પ્રધાનં વિકૃતેરપિ

પુમાંસો દેહસમ્બન્ધાત્ સૃષ્ટિમન્ત ઇતીરિતાઃ ।
એવં પ્રળયકાલે ઽપિ પ્રતિભાતપરાવરઃ

મુખ્યાવાયુર્નિત્યસમઃ શરીરોત્પત્તિકારણાત્ ।
પરાધીનવિશેષેણ જનિમાનેવ શબ્દિતઃ

નૈવ કિઞ્ચિત્ તતો જન્મવર્જિતં પરમાદૃતે ।
પરાધીનવિશેષત્વે જન્મનઃ સ્થૂલતાભવઃ

પૂર્વશબ્દવિલોપશ્ચ યદિ જન્મેતિ કીર્ત્યતે ।
રમાયા નૈવ જન્માસ્તિ ચૈતન્યસ્યાપિ કેવલમ્

પ્રધનસ્ય ચ વેદસ્ય વેદસ્યાપીશ્વરેચ્છયા ।
વ્યક્તિર્નામ વિશેષો ઽસ્તિ તસ્માત્ તદ્વશતૈવ હિ

ઉત્પત્તિરત્ર કથિતા સ્વતન્ત્રત્વાત્ પરાત્મનઃ ।
નૈવોત્પત્તિઃ કથમપિ ન સ્વતન્ત્રં તતો ઽપરમ્

અચ્છેદ્યસ્યાપિ જીવસ્ય વિભાગં બહુધા હરિઃ ।
કૃત્વા ભોગાન્ પ્રદાયૈવ ચૈક્યમાપાદયેત્ પુનઃ

અત ઈશવશં સર્વં ચેતનાચેતનં જગત્ ।
અવિભાગં વિભાગાય યદા નયતિ કેશવઃ ।
કિમશક્યં પરેશસ્ય તદેતિ હ્યભિધીયતે

એવં સ્થિતે ઽપિ જીવૈક્યં કેચિદાહુઃ પરાત્મના ।
તદ્ યો ઽહમિતિપૂર્વાભિઃ શ્રુતિભિશ્ચાનુમાબલાત્

ન તદ્ યુક્તં યતો વિષ્ણુઃ પૃથગેવાભિધીયતે ।
પ્રજ્ઞાનેત્રો ઽલોક ઇતિ મુક્તૌ ભેદો ઽભિધીયતે ।
એતમાનન્દમિત્યન્યા પરમં સામ્યમિત્યપિ

ઇદં જ્ઞાનમપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ ।
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રળયે ન વ્યથન્તિ ચ

ઉપસમ્પદ્ય તજ્જ્યોતિઃ સ્વરૂપેણાભિપદ્યતે ।
તત્ર પર્યેતિ જક્ષંશ્ચ ક્રીડન્નપિ સદા સુખી

આચક્ષ્વ મે મોક્ષં ધીરા યં પ્રવદન્તિ તમ્ ।
ઇત્યક્ત આહ વાગ્દેવી પરં મોક્ષં પ્રજાપતેઃ

શાખાં શાખાં મહાનદ્યઃ સંયાન્તિ પરિતઃસ્રવાઃ ।
ધાનાપૂપા માંસકામાઃ સદા પાયસકર્દમાઃ

યસ્મિન્નગ્નિમુખા દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સહમરુદ્ગણાઃ ।
ઈજિરે ક્રતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તદક્ષરમુપાસતે

પ્રવિશન્તિ પરં દેવં મુક્તાસ્તત્રૈવ ભોગિનઃ ।
નિર્ગચ્છન્તિ યથાકામં પરેશેનૈવ ચોદિતાઃ

ભેદદૃષ્ટયાભિમાનેન નિઃસઙ્ગેનાપિ કમર્ણા ।
કર્તૃત્વાત્ સગુણં બ્રહ્મ પુરુષં પુરુષર્ષભમ્

સ સઙ્ગત્ય પુનઃ કાલે કાલેનેશ્વરમૂર્તિતા ।
જાતે ઽગુણવ્યતિકરે યથાપૂર્વં પ્રજાયતે

ઋચાં ત્વઃ પોષમાસ્તે ચ પરેણ પ્રેરિતાઃ સદા ।
યત્કામસ્તત્ સૃજત્યદ્ધૈષાત્મના તત્ સૃજત્યપિ

સહૈવ બ્રહ્મણા કામાન્ ભુઙ્કતે નિસ્તીર્ણતદ્ગુણઃ ।
દુઃખાદીંશ્ચ પરિત્યજ્ય જગદ્વયાપારવર્જિતઃ

ભુઙ્ક્તે ભોગાન્ સહૈવોચ્ચાનિત્યાદ્યાગમમાનતઃ ।
મુક્તસ્ય ભેદાવગતેઃ કથમેવ હ્યભિન્નતા

જીવેશયોર્નાનુમા ચ તદભેદં પ્રમાપયેત્ ।
મિથ્યૈવ ભેદો વિમતો ભેદત્વાચ્ચન્દ્રભેદવત્ ।
ઇતિ ચેત્ સાધ્યધર્મો ઽયં સન્નસન્ વા નવોભયમ્

યદિ સન્નપસિદ્ધાન્તઃ સ એવાસન્નિતીરિતે ।
નોભયં ચેન્ન સિદ્ધં તદિતિ માનસ્ય દૂષણમ્

ન ચ માનાન્તરેણૈતચ્છક્યં સાધયિતું ક્વચિત્ ।
અનુમાનેન ચેત્ સૈવ હ્યનવસ્થા ભવિષ્યતિ

નચાગમસ્તદર્થો ઽસ્તિ નાસદાસીન્ન તદ્ વદેત્ ।
પરિશેષાદનિર્વાચ્યં યદિ સિદ્ધયેત્ પરાત્મનઃ

અનિર્વાચ્યત્વમેવ સ્યાત્ પરિશિષ્ટો હ્યસૌ તદા ।
નચાન્ય આગમસ્તત્ર સદસત્પ્રતિયોગિનિ

ન ચ પ્રત્યક્ષમાત્રાસ્તિ નચાર્થાપત્તિરિષ્યતે ।
બાધાયોગાત્ સત ઇતિ બાધાભાવત એવ હિ

વિષયસ્ય કુતો બાધો વિદ્યમાનં હિ બાધ્યતે ।
ન હિ વન્ધ્યાસુતો વધ્યો યજ્ઞદત્તો હિ વધ્યતે

બાધાયોગઃ સત ઇતિ વ્યાપ્તિરેષા ક્વ દૃશ્યતે ।
કશ્ચાયં બાધ ઉદ્દિષ્ટો ન હિ નાશો ઽસતો ભવેત્ ।
નિવૃત્તિશ્ચાપ્રવૃત્તસ્ય કથમેવોપપદ્યતે

નાસીદસ્તિ ભવિષ્યચ્ચ તદિતિ જ્ઞાનમેયતા ।
યદિ બાધસ્તદાસત્ત્વં તેનૈવાઙ્ગીકૃતં પુનઃ

પ્રતીતિર્નાસત ઇતિ વદન્નઙ્ગીકરોતિ તામ્ ।
નિષેધો હ્યપ્રતીતસ્ય કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે

ન ચોપમા ભવેદત્ર પ્રત્યક્ષાત્ સત્ત્વમેવ ચ ।
શાસ્ત્રગમ્યપરેશાનાદ્ ભેદઃ સ્વાત્મન ઈયતે

અનુભૂતિવિરોધેન કથમેકત્વમુચ્યતે ।
કિઞ્ચિત્કર્તા ચ દુઃખીતિ સર્વૈરેવાનુભૂયતે

સર્વજ્ઞો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વશક્તિરિતિ શ્રુતઃ ।
અનુભૂતાદ્ધિ ભેદેન શ્રુતિરેષા વદત્યમુમ્

ઉપજીવ્યવિરુદ્ધં તુ કથમૈક્યં શ્રુતિર્વદેત્ ।
અપ્રામાણ્યં યદા ભેદવાચકસ્ય ભવિષ્યતિ

સ એવ ધર્મિણો ગ્રાહી તદભેદઃ કથં ભવેત્ ।
યત્ સ્વરૂપગ્રહે માનં તદ્ધર્મે ન કથં ભવેત્

એકવિજ્ઞાનવિજ્ઞપ્ત્યા દ્વયં માનં ભવિષ્યતિ ।
ન ચેદેકમમાનં તદ્ દ્વયમપ્યત્ર નો ભવેત્

ધર્મિગ્રાહિવિરોધસ્તુ તસ્માન્માનસ્ય દૂષણમ્ ।
નોપજીવ્યો હ્યભેદો ઽત્ર ક્વચિદ્ ભેદશ્રુતેર્બલાત્

ન ચ માનાન્તરોપેયં બ્રહ્મ તદ્ ભવતિ ક્વચિત્ ।
યેન માનેન ચાપેયં ભેદસ્તેનાવગમ્યતે

સર્વજ્ઞાનમયૈવેશો યદ્યુપેયઃ કથઞ્ચન ।
સર્વજ્ઞથ્વગુણેનૈવ તયા ભેદો ઽવગમ્યતે

ન દુઃખાનુભવઃ ક્વાપિ મિથ્યાનુભવતાં વ્રજેત્ ।
ન હિ બાધઃ ક્વચિદ્ દૃષ્ટો દુઃખાદ્યનુભવસ્ય તુ

યદિ દુઃખાનુભૂતિશ્ચ ભ્રાન્તિરિત્યવસીયતે ।
અદુઃખિતાશ્રુતિઃ કેન ન ભ્રાન્તિરિતિ ગમ્યતે

શ્રુતિસ્વરૂપમર્થશ્ચ માનેનૈવાવસીયતે ।
તચ્ચેન્માનં ગૃહીતં તે કિં દુઃખાનુભવે ભ્રમઃ

ન ચ બાધવિશેષો ઽસ્તિ યદબાધિતમેવ તત્ ।
બાધો યદ્યનુભૂતે ઽર્થે કથં નિર્ણય ઈયતે

કો ઽપિ હ્ય્ અર્થો ન નિશ્ચેતું શક્યતે ભ્રમવાદિના ।
ભ્રમત્વમભ્રમત્વં ચ યદૈવાનુભવોપગમ્ ।
એકસ્ય ભ્રમતા તત્ર પરસ્યાભ્રમતા કુતઃ

ભ્રમત્વમભ્રમત્વં ચ સર્વં વેદ્યં હિ સાક્ષિણા ।
સ ચેત્ સાક્ષી ક્વચિદ્ દુષ્યઃ કથં નિર્ણય ઈયતે

વિશેષા સર્વ એવૈતે સાક્ષિપ્રત્યયગોચરાઃ ।
ઊરીકૃત્ય ચ તાન્ સર્વાન્ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
સાક્ષિણો વ્યવસાયી તુ વ્યવહારો ઽભિધીયતે

તસ્માત્ સર્વપ્રસિદ્ધસ્ય વ્યવહારસ્ય સિદ્ધયે ।
સાક્ષી નિર્દોષ એવૈકઃ સદાઙ્ગીકાર્ય એવ નઃ

શુદ્ધઃ સાક્ષી યદા સિદ્ધો દુઃખિત્વં વાર્યતે કથમ્ ।
ઉપજીવ્યપ્રમાણં તદ્ ભેદગ્રાહકમેવ હિ ।
અતો જીવેશયોર્ભેદઃ શ્રુતિસામર્થ્યસુસ્થિરઃ

તથાપિ તુ ચિદાનન્દપૂર્વાસ્તત્સદૃશા ગુણાઃ ।
સારસ્વરૂપમસ્યાપિ મુક્તાવપ્યવશિષ્યતે

અતો ઽભેદવદેવૈતાઃ શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ હિ ।
પૌરાણાનિ ચ વાક્યાનિ સાદૃશ્યાભેદસંશ્રયાત્

સાદૃશ્યાચ્ચ પ્રધાનત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યાદપિચાભિદામ્ ।
આહુરીશેન જીવસ્ય ન સ્વરૂપાભિદાં ક્વચિત્

સ્થાનૈક્યમૈકમત્યં ચ મુક્તસ્ય તુ વિશિષ્ટતે ।
સાદૃશ્યં ચ વિશેષેણ જડાનાં દ્વયમેવ તુ ।
ભવેત્ સાદૃશ્યમત્યલ્પં તૃતીયં પરમાત્મના

ઈશરૂપક્રિયાણાં ચ ગુણાનામપિ સર્વશઃ ।
તથૈવાવયવાનાં તત્સ્વરૂપૈક્યં તુ મુખ્યતઃ

યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ ।
એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ ।
ઇતિ શ્રુતેર્નોભયં ચ ભેદાભેદાખ્યમિષ્યતે

એકમેવાદ્વિતીયં નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

ઇતિ શ્રુતાવિવેત્યસ્માદ્ ભેદાભેદનિરાકૃતિઃ ।
ઇવોભયે ચ સાદૃશ્ય ઇતિ વાક્ શબ્દનિર્ણયે

ભેદસ્ય મુક્તૌ વચનાદપિ તત્પક્ષનિગ્રહઃ ।
ચેતનત્વાદિસાદૃશ્યં યદ્યભેદ ઇતીષ્યતે ।
અઙ્ગીકૃતં તદસ્માભિર્ન સ્વરૂપૈકતા ક્વચિત્

ન કેનચિદભેદો ઽસ્તિ ભેદાભેદો ઽપિવા ક્વચિત્ ।
સમુદાયમૃતે વિષ્ણોઃ સ્વગુણાદીન્ વિનાપિ વા

ઇતિ શ્રુતેર્ન તસ્યાસ્તિ ભેદાભેદો ઽપિ કેનચિત્ ।
અભેદશ્રુતયોઽ ંશત્વાત્ સાદૃશ્યં ચાંશતાસ્ય તુ

અંશસ્તુ દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ સ્વરૂપાંશો ઽન્ય એવ ચ ।
વિભિન્નાંશો ઽલ્પશક્તિઃ સ્યાત્ કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમાત્રયુક્

અંશિનો યત્તુ સામર્થ્યં યત્ સ્વરૂપં યથા સ્થિતિઃ ।
સ એવ ચેત્ સ્વરૂપાંશઃ પ્રાદુર્ભાવા હરેર્યથા

સૂર્યમણ્ડલમાન્યેકસ્તત્પ્રકાશાભિમાનવાન્ ।
સૂર્યો ઽથ સપ્તમાબ્ધેશ્ચ બાહ્યોદસ્ય ચ વારિપઃ

કઠિનત્વેન મેર્વાદેઃ પૃથિવ્યા અપિ દેવતા ।
ધરાદેવ્યેવમેવૈકો ભગવાન્ વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
નાનાવતારરૂપેણ સ્થિતઃ પૂર્ણગુણઃ સદા

વિણ્મૂત્રાક્ષ્યાદિમાનિન્યો યથાપભ્રષ્ટદેવતાઃ ।
સૂર્યાદિભ્યસ્તથૈવાયં સંસારી પરમાત્ પૃથક્

દેહદોષૈશ્ચ દુષ્ટત્વાદપભ્રષ્ટાખ્યદેવતાઃ ।
અન્યાઃ સૂર્યાદિદેવેભ્યો હ્યનુગ્રાહ્યાશ્ચ તૈઃ સદા

એવમેવ પરાદ્ વિષ્ણોઃ પૃથક્ સંસારિણો મતાઃ ।
અનુગ્રાહ્યાશ્ચ તેનૈવ તત્પ્રસાદાચ્ચ મોક્ષિણઃ

ન તુ મત્સ્યાદિરૂપાણામનુગ્રાહ્યત્વમિષ્યતે ।
ગુણૈરશેષૈઃ પૂર્ણત્વાન્મુખ્યાભેદો ઽપરૈર્નચ

અંશાભાસાશ્ચ સર્વે ઽપિ પરસ્યાંશા ન મુખ્યતઃ ।
યથૈષા પુરુષે ચ્છાયા એતસ્મિન્નેતદાતતમ્

ન તુ પુમ્પાદવત્ પાદા જીવા એતે પરાત્મનઃ ।
પૂર્ણાસ્તસ્ય ગુણા એવ પ્રાદુર્ભાવતયા સ્થિતાઃ ।
એવં જગાદ પરમશ્રુતિર્નારાયણં પરમ્

અક્ષયો ભગવાન્ વિષ્ણુર્લક્ષ્મ્યાવાસો લયે સ્થિતઃ ।
મુક્તૈઃ સદા ચિન્ત્યમાનો બ્રહ્માદ્યૈસ્તારતમ્યગૈઃ

પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલો વેદાશ્ચેતિ ચતુષ્યયમ્ ।
નિત્યં સ્વરૂપતો વિષ્ણોર્વિશેષાવાપ્તિમાત્રતઃ ।
ઉત્પત્તિમાદિતિ પ્રોક્તં લક્ષ્મીસ્તદભિમાનિની

તતો જાતઃ પુમાન્ નામ બ્રહ્માસ્યાં વાસુદેવતઃ ।
સૂત્રાત્મા પ્રાણનામા ચ દેવ્યૌ પ્રકૃતિમાનિની

તતો રૂપં મહાન્ નામ બ્રહ્મણો ઽહઙ્કૃતિઃ શિવઃ ।
બ્રહ્મણો બુદ્ધિનામ્નોમા તત ઇન્દ્રો મનો ઽભિધઃ ।
સ્કન્દશ્ચ તત એવાન્યે સર્વે દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

તત્ર પૂર્વતનઃ શ્રેયાન્ ગુણૈઃ સર્વૈઃ સમસ્તશઃ ।
તેભ્યશ્ચ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્તદધીના ઇમે સદા

જન્મસ્થિતિલયાજ્ઞાનનિયતિજ્ઞાનસંસૃતિઃ ।
મોક્ષશ્ચ તદધીનત્વમેતેષાં નૈવ હીયતે

મુક્તાવપિ સ એવૈકઃ સ્વતન્ત્રઃ પૂર્ણસદ્ગુણઃ ।
ઇતિ શ્રુત્યુપપત્તિભ્યાં પાદે ઽસ્મિન્ પ્રભુણોદિતમ્