અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 1.4

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીબ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
દુઃખિબદ્ધાવરાદ્યાસ્તુ તદધીનત્વહેતુતઃ ।
શબ્દા બ્રહ્મણિ વર્તન્તે રાજ્ઞિ યદ્વત્ પરાજયઃ

સ્વાતન્ત્ર્યં તદ્ગતત્વં ચ શબ્દવૃત્તેર્હિ કારણમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં તત્ર મુખ્યં સ્યાત્ કુતો રાજ્ઞિ જયો ઽન્યથા

ન હિ ભૃત્યસ્ય વિજયિશબ્દસ્તાવત્ પ્રયુજ્યતે ।
યાવદ્ રાજ્ઞ્યન્યગત્વે ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાસમાત્રતઃ

ભૃત્યબન્ધાદિકં રાજ્ઞિ રાજ્ઞો બન્ધાદિયોગ્યતઃ ।
કારણં સંશયસ્ય સ્યાદિતિ નૈવ પ્રયુજ્યતે

અમઙ્ગલત્વાચ્છબ્દાનાં રાજ્ઞા યોગાદમઙ્ગલે ।
અપ્રિયત્વાત્તુ શબ્દસ્ય સ્યાત્ પ્રયોગનિવર્તનમ્

ગુણાસ્તુ તાદૃશા યત્ર પ્રયુજ્યન્તે ઽખિલા અપિ ।
પૂજ્યેષ્વેવ વિશેષેણ સ્વાતન્ત્ર્યં મુખ્યકારણમ્

તતો દોષાતિદૂરત્વાત્ સંશયસ્યાપ્યસમ્ભવાત્ ।
દોષાણાં વિષ્ણુગત્વસ્ય પ્રાજ્ઞબુદ્ધિવ્યપેક્ષયા

સ્વાતન્ત્ર્યાર્થમભિપ્રેત્ય દોષશબ્દાશ્ચ વિષ્ણવિ ।
વાસુદેવશ્રુતિશ્ચાહ નૈવ વિષ્ણાવમઙ્ગલમ્

મઙ્ગલામઙ્ગલે ઽન્યત્ર તતો નામઙ્ગલં વદેત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયા વિષ્ણૌ દોષો નામઙ્ગલોક્તિતઃ

બહુભુક્તવં યથા દોષો નૃષુ નૈવ હરૌ ક્વચિત્ ।
એવં દુઃખ્યાદિશબ્દાશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યાપેક્ષયોદિતાઃ

નૈવ દોષા હરૌ તદ્ગબુદ્ધયોક્તા દોષકારિણઃ ।
તસ્માત્ તે દોષશબ્દાશ્ચ તત્રૈવ ગુણવાચકાઃ

જાતમોતં હરૌ યસ્માજ્જ્યોતિઃ ષઃ પ્રાણરૂપતઃ ।
આયજ્ઞેતશ્ચાયજેતો વસન્તિશ્ચ વસન્તતઃ

વિગતચ્છાદનત્વાત્ તુ ગચ્છ ભૂતક્ષયઙ્કરઃ ।
ભુઙ્ક્ષેત્યુક્તો હરિર્ હું ચ હુતમસ્મિન્ જગદ્ યતઃ

સ્ફુટત્વાત્ ફડિતિ પ્રોક્તઃ કવરક્ષણ ઇત્યતઃ ।
કવચં વતર્તે યસ્માત્ ષડ્ગુણત્વેન સર્વદા ।
વષટ્ તદ્ગત્વતસ્તેષાં વૌષડિત્યેવ કથ્યતે

સ્વીયં સ્વીકુરુતે યસ્માત્ સ્વાહેત્યુક્તો જનાર્દનઃ ।
નમન્ત્યસ્મિન્ ગુણા યસ્યાન્નમ ઇત્યેવ કથ્યતે

ઇત્યશેષક્રિયાનામશબ્દૈરેકો જનાર્દનઃ ।
ઉચ્યતે મુખ્યતો યસ્માત્ પદવર્ણસ્વરાદિભિઃ

તસ્માદનન્તગુણતા શ્રુતિતાત્પર્યતો ઽસ્ય હિ ।
વિજ્ઞાનાર્થત્વતઃ સર્વશબ્દાનાં નાસ્તિ દૂષણમ્

અઙ્ગીકૃતે ઽપિ નૈવાસ્તિ દોષો વાક્યસમન્વયે ।
તદર્થત્વેન કર્માદેઃ સમ્ભવાદલ્પબુદ્ધયે

કશ્છન્દસાં યોગમિતિ શ્રુતેર્યોગાર્થતત્ત્વવિત્ ।
બ્રહ્મૈકો નૈવ ચાન્યો ઽસ્તિ ક ઇત્યસ્યરોભયાર્થતઃ

તસ્યાપિ પૂર્વસિદ્ધસ્ય જ્ઞાનમેવેતિ નિશ્ચયાત્ ।
નિત્યયોગો ઽપિ શબ્દાનામર્થૈર્નૈવ નિષિદ્ધયતે ।
સ્ત્રીશબ્દાશ્ચ નિષેધાર્થાઃ સર્વે ઽપિ બ્રહ્મવાચકાઃ

વિરોધિસર્વબાહુલ્યકારણસ્ત્રીનિષેધિનામ્ ।
પૃથક્ સમન્વયાર્થાનિ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ

સર્વમાનૈર્વિરોધશ્ચ વ્યુત્પત્તેરપ્યશક્યતા ।
પરસ્પરવિરોધશ્ચ વિરોધઃ કાર્યતદ્વતોઃ ।
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વં નિષેધશ્ચ પૂર્વપક્ષેષુ હેતવઃ

દોષાત્યસ્પૃષ્ટિનિયમઃ શબ્દાર્થાનેકતા તથા ।
બહુરૂપત્વમીશસ્ય વ્યક્તયવ્યક્તિવિશેષિતા

ઉત્પાદનં સ્વદેહાચ્ચ દુર્જનાવ્યક્તતા તથા ।
ઇતયાદ્યા યુક્તયઃ સાક્ષાત્ સિદ્ધાન્તસ્થાપકા ઇહ

અન્વયઃ સર્વશબ્દાનામશક્યો જ્ઞાતુમઞ્જસા ।
ઇતિ યલ્લોકવૈમુખ્યં જૈમિન્યાદિમતં વદન્

વિદ્યાધિનાથો ભગવાનપાચક્રે સ્વયં પ્રભુઃ ।
સ્વશિષ્યાણાં પ્રસિદ્ધયર્થં મતમાત્મીયમંશતઃ

વિજ્ઞાતં તૈર્જગાદાત્ર તારતમ્યં નૃણાં વદન્ ।
તેષુ તેષુ પદાર્થેષુ રૂઢિરઙ્ગીકૃતા યતઃ

પ્રયોજનબહુત્વેન તસ્ય તસ્યાવિરોધતઃ ।
ઉપદેશાદિસામર્થ્યાદ્ વિષ્ણૌ શક્તિશ્ચ ગૃહ્યતે

તથાપ્યેતદ્વિરોધે તુ તદ્વાચિત્વમપોદ્યતે ।
અવિરોધે તુ બહ્વર્થા એતન્મૂલતયા મતાઃ

ઇતો હિ રૂઢતાન્યેષામુપજીવ્યત્વમત્ર હિ ।
તત્સિદ્ધિસ્તદપેક્ષા ચ સાપેક્ષા ચ હરીચ્છયા

તસ્માત્ પરમમુખ્યત્વં વિષ્ણાવન્યત્ર મુખ્યતા ।
ઉપલક્ષણા ચ ગૌણી ચ તિસ્રઃ શબ્દસ્ય વૃત્તયઃ

પ્રવૃત્તિહેતોર્બાહુલ્યં જ્ઞેયં પરમમુખ્યતા ।
તત્ર પ્રયોગબાહુલ્યં યદિ તત્પરતા કિમુ

ઉભયં દૃશ્યતે વિષ્ણૌ શબ્દાનામપિ સર્વશઃ ।
પ્રયોગમાત્રબાહુલ્યં રૂઢિરિત્યભિધીયતે

પ્રયોગયુક્તસાદૃશ્યં સમ્બન્ધો વાપ્યમુખ્યતઃ ।
વૃત્તિહેતુરિતિ જ્ઞેયઃ પૂર્વાયોગે પરગ્રહઃ

એતમેવ તથા સન્તં શતર્ચીત્યાદિનામભિઃ ।
આચક્ષત ઇતિ હ્યત્ર સન્તમિત્યવધારણા

યોગસ્ય રૂઢેઃ પ્રાબલ્યં વિદ્વદ્રૂઢિં ચ તત્રગામ્ ।
બહુશો દર્શયત્યઞ્જસ્તાત્પર્યાત્ સનિરુક્તિકમ્

અ ઇતિ બ્રહ્મ કથિતં તદ્વયાખ્યાનાન્મતા તથા ।
શબ્દાનામપિ સર્વેષાં નામવિત્કૃતકૃત્યતા

વિષ્ણુનામાર્થરૂપત્વં સંહિતાદેરથાબ્રવીત્ ।
ણકારં ચ ષકારં ચ બલચેષ્ટાત્મકં વદન્

તજ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વેન સંહિતાધ્યયનં તથા ।
ઉપસર્ગત્વતો વેસ્તુ તાચ્છીલ્યાર્થાદુનસ્તથા

ણકારશ્ચ ષકારશ્ચ નામરૂપતયા મતૌ ।
તસ્માત્ સમન્વયો વિષ્ણૌ સ્વરવર્ણપદાત્મનઃ

અપિ વેદસ્ય કિમુત વાક્યરૂપેણ સઙ્ગતિઃ ।
ઘોષાઃ સર્વે ઽપિ વેદાશ્ચ સર્વે વેદાશ્ચ યત્ પદમ્

ઇન્દ્રં મિત્રં યમિન્દ્રં ચ પ્રથમઃ સઙ્કૃતિસ્તથા ।
નામધાઃ સર્વદેવાનામેક ઇત્યાદિકા શ્રુતિઃ

પ્રમાણમુક્તવિષયે તદેવોક્તમુપક્રમાત્ ।
ઇતિ સ્વયં ભગવતા બ્રુવતાશેષમન્વયમ્

ન શબ્દવાચ્યતૈવાત્ર પ્રધનસ્ય નિષિદ્ધયતે ।
સર્વવેદેતિહાસેષુ પુરાણેષુ ચ સઙ્ગ્રહાત્

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ ।
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્

ઇત્યાદિવાક્યરૂપેણ યત્રાર્થો નાન્ય ઇષ્યતે ।
તેજો ઽબન્નાત્મકં વાપિ યદ્યુપાદાનમિષ્યતે

અનાદ્યેવાપરાધઃ કઃ પ્રધાનમિતિ ચોદિતે ।
અજામેકામિતિ પ્રાહ શ્રુતિરેતાં યદા તદા ।
કો દોષઃ સર્વથૈવાસ્તિ પરિણામિ જડં યદિ

અસ્માકં પરમમુખ્યાર્થો ભગવાનેક એવ તુ ।
મુખ્યમાત્રતયા રૂઢં સર્વમભ્યુપગમ્યતે

સર્વેષામપિ શબ્દાનાં ગૌણ્યાદ્યં તદયોગતઃ ।
અર્થદ્વયમભિપ્રેત્ય પ્રવૃત્તે હરિરુક્તવાન્

કાર્યાણાં કારણં પૂર્વં વચસાં વાચ્યમુત્તમમ્ ।
યોગાનાં પરમાં સિદ્ધિં પરમં તે પદં વિદુઃ

ઇતિ બુદ્ધૌ સમારોહાદુભયોર્યોગરૂઢયોઃ ।
ત્યાગે ચ કારણાભાવાદુભયાર્થત્વમિષ્યતે

વિપરીતપ્રમાભાવે પૂર્વારોહસ્તુ કારણમ્ ।
સા ભવેદ્ યત્ર સ વ્યર્થઃ પૂર્વારોહો ભ્રમો યથા ।
અતો જગદુપાદાનં પ્રધાનં વક્તિ સા શ્રુતિઃ

યત્તત્ ત્રિગુણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુરવિશેષં વિશેષવત્

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્બ્રહ્મ ચતુર્ભિર્દશભિસ્તથા ।
એતચ્ચતુર્વિંશતિકં ગણં પ્રાધાનિકં વિદુઃ

ઇતિ ભાગવતે પ્રાહ વિદ્યાધીશઃ સ્વયં પ્રભુઃ ।
ન ચ પ્રકૃતિશબ્દેન બ્રહ્મોપાદાનમુચ્યતે

અવિકારઃ સદા શુદ્ધો નિત્ય આત્મા સદા હરિઃ ।
સદૈકરૂપવિજ્ઞાનબલ આનન્દરૂપકઃ

નિર્વિકારો ઽક્ષરઃ શુદ્ધો નિરાતઙ્કો ઽજરો ઽમરઃ ।
અવિશ્વો વિશ્વકર્તાજો યઃ પરઃ સો ઽભિધીયતે

નિર્વિકારમનૌપમ્યં સદૈકરસમક્ષયમ્ ।
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ યં વિદુર્વૈદિકા જનાઃ

ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તયા ન વિકારી જનાર્દનઃ ।
પરાધીનવિશેષાપ્તિરનિવર્ત્યાન્યથાભવઃ

ક્ષીરાદિવદ્ વિકારઃ સ્યાન્નૈવ સ સ્યાદ્ધરેઃ ક્વચિત્ ।
અપાદાનત્વમેવાસ્ય યદ્યુપાદાનતેષ્યતે

અઙ્ગીકૃતં તત્ પિતૃવન્નતુ વિશ્વાત્મના ભવઃ ।
ન ચોર્ણનાભિજનિતૃમાતૃણાં ચ વિકારિતા

ચેતનત્વાત્ તદન્નં હિ કાર્યરૂપતયા ભવેત્ ।
અપાદાનતયા વિશ્વકર્તૃત્વં બુદ્ધિપૂર્વકમ્

ઉક્તં ભાલ્લવિશાખાયાં બ્રહ્મતર્કે ચ સાદરમ્ ।
ઇચ્છામાત્રાત્ પ્રભોઃ સૃષ્ટિરવિકારસ્ય સર્વદા

સ્વભાવો ઽયમનન્તસ્ય રજો યેનાભવજ્જગત્ ।
સ્વદેહાદિચ્છયા વિશ્વં ભુક્તપૂર્વં જનાર્દનઃ

સસર્જ માતાપિતૃવદૂર્ણનાભિવદેવ વા ।
પ્રધાનં પરિણામ્યેશો નિર્વિકારઃ સ્વયં સદા

ન ચેતનવિકારઃ સ્યાદ્ યત્ર ક્વાપિ હ્યચેતનમ્ ।
નાચેતનવિકારો ઽપિ ચેતનઃ સ્યાત્ કદાચન

નચાન્યસ્યાન્યરૂપત્વં વિકૃતત્વે ઽપિ દૃશ્યતે ।
ન ક્ષીરાદન્યતા દધ્નઃ કેનચિદ્ દૃશ્યતે ક્વચિત્

સર્વજ્ઞાદ્ બ્રહ્મણો ઽન્યત્વં જગતો હ્યનુભૂયતે ।
અભેદઃ સત્ત્વમાત્રેણ સ્યાદ્ ખર્વસ્વણયોરપિ

ભાગેન પરિણામશ્ચેદ્ ભાગયોર્ભેદ એવ હિ ।
યો ભાગો ન વિકારી સ્યાત્ સ એવાસ્માકમીશ્વરઃ

ભિન્નાનાં સમુદાયસ્ય નામ બ્રહ્મેતિ ચેદ્ ભવેત્ ।
બ્રહ્મોપાદાનતા ન સ્યાત્ તદા વિશ્વસ્ય હિ ક્વચિત્

શૃઙ્ગાચ્છરો ઽવિલોમભ્યો દૂર્વા ગોમયતસ્તથા ।
વૃશ્ચિકશ્ચેત્યેવમાદ્યેષ્વપાદાનત્વમિષ્યતે

ઉપાદાનૈકદેશત્વં યદ્યપ્યત્ર પ્રદૃશ્યતે ।
અપ્યપાદાનતૈવાત્ર દૃષ્ટાન્તો બ્રહ્મણો ભવેત્

ન હ્ય્ ઉપાદાનતૈવાત્ર બાહ્યાવયવગૌરવાત્ ।
ન ચાચેતનતસ્ તત્ર ચેતનસ્ય સમુદ્ભવઃ

ઉપાદાનતયા કિન્તર્હ્યપાદાનં હ્યચેતનમ્ ।
કાર્યદેહગતસ્યાસ્ય ચેતનસ્ય પ્રદૃશ્યતે

સચ્ચ ત્યચ્ચાભવદિતિ નાસ્ય વિશ્વત્વમુચ્યતે ।
તત્ સૃષ્ટ્વેતિ ગિરૈવાસ્ય પૂર્વં વિશ્વસ્ય સિદ્ધિતઃ

સત્ત્વાત્ તતેર્વૈદિકત્વાત્ સમ્યગ્ વક્તુમશક્યતઃ ।
આશ્રયત્વાત્ સ્વાશ્રયત્વાજ્જ્ઞાનત્વાદ્ દુર્વિદત્વતઃ

સત્તતેર્યાતનાચ્ચૈવ હ્યપ્રાપ્તત્વાચ્ચ દુર્જનૈઃ ।
નિત્યાસાધુગુણવ્યાપ્તિયન્તૃરૂપત્વતઃ સદા ।
જગદ્ગતેન રૂપેણ બ્રહ્મૈવ હિ તથોચ્યતે

વ્યક્તિરુક્તગુણાનાં હિ પુરુષાપેક્ષયા નૃણામ્ ।
ભવેદભવદિત્યાદ્યઃ પ્રયોગશ્ચાત્ર યુજ્યતે

તસ્માદશેષકર્તૈકો નિર્વિકારો રમાપતિઃ ।
શબ્દૈઃ પ્રકૃતિરિત્યાદ્યૈઃ સ્ત્રીલિઙ્ગૈરભિધીયતે

બહુ સ્યામિતિ તસ્યૈવ હ્યુક્તમાર્ગેણ યુજ્યતે ।
તત્તદ્ગતેન રૂપેણ તદર્થં હ્યસૃજજ્જગત્

યચ્ચાવિકૃતમેવૈતદ્ બ્રહ્મ વિશ્વાત્મના મૃષા ।
દૃશ્યતે મન્દદૃષ્ટયૈવ સ સર્ગ ઇતિ કથ્યતે

સા મન્દદૃષ્ટિસ્તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કિં તતો ઽન્યગા ।
બ્રહ્મણશ્ચેત્ ક્વ સાર્વજ્ઞ્યમન્યગા ચેત્ સ્વતો ઽન્યતા

નાદેહયોગિનો દૃષ્ટિરિતિ તત્ કારણં સ્વતઃ ।
દેહિનઃ કારણયુતા દેહાશ્ચ યદિ ન ભ્રમાત્

કિં ભ્રાન્તિકલ્પિતં તત્ર ભેદો ઽપિ ભ્રમજો યદિ ।
ભ્રાન્તેરજ્ઞાનમૂલત્વાત્ તસ્ય ભેદવ્યપેક્ષયા

નાજ્ઞાનકલ્પકં કિઞ્ચિદન્યોન્યાશ્રયતા યતઃ ।
ભ્રમત્વે ત્વિયમુક્તિશ્ચ તદન્તઃપતનાન્નહિ

વ્યાવહારિકતા ચાસ્ય સ્યાદબાધ્યત્વ એવ હિ ।
બાધ્યં નાર્થક્રિયાકારિ ન ચ સ્વપ્નો ઽપિ નો મૃષા

વાસનાજનિતત્વેન તસ્યાપ્યઙ્ગીકૃતત્વતઃ ।
સ હિ કર્તેતિ વાક્યાચ્ચ જાગ્રત્ત્વમિતિ હિ ભ્રમઃ

સર્પભ્રમાદાવપિ હિ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ તાદૃશમ્ ।
તદેવાર્થક્રિયાકારિ તત્ સદેવાર્થકારકમ્

બ્રહ્મ ત્વર્થક્રિયાકારિ પરતઃ સ્વત એવ વા ।
અઙ્ગીકૃતં હિ તેનૈવ પરતસ્ત્વે ન ચ પ્રમા

અમુખ્યસત્યમાનસ્ય સાધકત્વે સદાઽવયોઃ ।
ન હિ સમ્પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદતસ્તિષ્ઠતુ સા પ્રમા

ન હિ વિપ્રતિપન્નેન શક્યં સાધયિતું ક્વચિત્ ।
સાધકત્વં તુ સત્યસ્ય સાક્ષિણો હ્યાવયોર્દ્વયોઃ ।
સમ્યક્ સમ્પ્રતિપન્નં તન્ન વિવતર્મમતં ભવેત્

યદિ નાઙ્ગીકૃતં કિઞ્ચિદનઙ્ગીકૃતતાપિ હિ ।
નાઙ્ગીકૃતેતિ મૂકઃ સ્યાદિતિ નાસ્મદ્વિવાદિતા

વિશ્વં સત્યં યચ્ચિકેત પ્રઘાન્વસ્ય યથાર્થતઃ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયઃ સર્વા વિશ્વસત્યત્વવાચકાઃ

સત્યત્વં ગગનાદેશ્ચ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસાધિતમ્ ।
સાક્ષિસિદ્ધસ્ય ન ક્વાપિ બાધ્યત્વં તદદોષતઃ

સવર્કાલેષ્વબાધ્યત્વં સાક્ષિણૈવ પ્રતીયતે ।
કાલો હિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષઃ સુષુપ્તૌ ચ પ્રતીતિતઃ

અતીતાનાગતૌ કાલાવપિ નાસાક્ષિગોચરૌ ।
પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાન્નાનુમા તત્ર વર્તતે

તદેતદિતિ સર્વં ચ દૃશ્યં વા સ્મૃતિગોચરમ્ ।
સાક્ષિસિદ્ધેન કાલેન ખચિતં હ્યેવ વર્તતે

તસ્માન્ન તં વિના કિઞ્ચિત્ સ્મર્તું દ્રષ્ટુમથાપિ વા ।
શક્યં તન્નિત્યસિદ્ધેર્હિ નાનુમાવસરો ભવેત્

અતો ઽદોષપ્રતીતસ્ય સત્યત્વં સાક્ષિણા મતમ્ ।
પરીક્ષાદેશ્ચ સત્યત્વં તેન હ્યેવ મતં ભવેત્

અન્યથા શ્રુતિયુક્તયાદિપ્રમાણૈશ્ચ સહૈવ તુ ।
અકસ્માદ્ વિનિવૃત્તિશ્ચ કિં વિશ્વસ્ય ન શઙ્કયતે

ઇતઃ પૂર્વં તથાભાવાદ્ યદિ નો સંસૃતેર્ગતિઃ ।
વાક્યાનુમાદિતશ્ચેત્ સ્યાત્ તત્પ્રામાણ્યં ચ સાક્ષિતઃ

તત્પ્રામાણ્યં યથા સાક્ષી સ્થાપયત્યેવમેવ હિ ।
સર્વકાલેષ્વપિ સ્થૈર્યાદ્ વ્યભિચારમપોહ્ય ચ

એવમક્ષજમાનત્વસિદ્ધાં વિશ્વસ્ય સત્યતામ્ ।
કિમિતિ સ્થાપયેન્નાયં નિર્દોષજ્ઞાનશક્તિતઃ

એકજ્ઞાનકૃતં વિશ્વમિતિ યચ્ચોષ્યતે મૃષા ।
બહુજ્ઞાનકૃતં વિશ્વમિતિ તસ્યોત્તરં ભવેત્

પરસ્ય સત્યતાં જાનન્નપિ યઃ સ્વાત્મતસ્કરઃ ।
પરો નાસ્તીતિ વદતિ કિમિત્યુન્મત્તવદ્ વદેત્

પરાભાવે હિ વાગ્ વ્યર્થા યદિ નૈવોચ્યતે તદા ।
કશાવેત્રાદિકં તસ્ય તસ્કરસ્યોત્તરં વદેત્

પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદયં વાદો ઽજ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

ઇત્યત્ર યદિશબ્દૌ ચ નિવર્તેતેતિ ચ દ્વયમ્ ।
વિશ્વસ્ય સત્યતામાહુર્વિદ્યેતોત્પત્તિમેવ ચ

વિદોત્પત્તાવિતિ હ્યસ્માદ્ ધાતોરુત્પત્તિરેવ હિ ।
નિવૃત્તિવ્યાપ્તિયુક્ પ્રાયઃ પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ

જીવેશ્વરભિદા ચૈવ જડેશ્વરભિદા તથા ।
જીવભેદો મિથશ્ચૈવ જડજીવભિદા તથા ।
મિથશ્ચ જડભેદો યઃ પ્રપઞ્ચો ભેદપઞ્ચકઃ

સો ઽયં સત્યો હ્યનાદિશ્ચ સાદિશ્ચેન્નાશમાપ્નુયાત્ ।
દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇતિ તસ્માદજ્ઞાનિનાં મતમ્

ઇતિ શ્રુતેર્મિતં ત્રાતં માયાખ્યહરિવિદ્યયા ।
ઉત્તમો ઽર્થો હરિસ્ત્વેકસ્તદન્યન્મધ્યમાધ્યમમ્

વાચારબ્ધં તુ સાઙ્કેત્યં નામ સ્યાદ્ વિકૃતં બહુ ।
નિત્યં તુ નામધેયં યન્મૃત્તિકેત્યાદિ વૈદિકમ્

પ્રાધાન્યાત્ તત્પરિજ્ઞાનાત્ પ્રાકૃતાજ્ઞો ઽપિ પૂરુષઃ ।
વિદ્વાનિત્યુચ્યતે સદ્ભિરેવં નિત્યપરાત્મવિત્

સદાતનં સત્યમિતિ નિત્યમેવોચ્યતે બુધૈઃ ।
પ્રયોગશ્ચોત્તરત્રાસ્તિ જરા યદ્યેનમાપ્નુયાત્

દેહઃ પ્રધ્વંસતે વાયં કિં તતો ઽસ્યાતિશિષ્યતે ।
હન્યતે ન વધેનાયં જરયા ચ ન જીર્યતિ

એતત્ સત્યં બ્રહ્મપુરમિતિ નિત્યત્વ એવ હિ ।
વાચારમ્ભણમિત્યુક્તે મિથ્યેત્યશ્રુતકલ્પનમ્

પુનરુક્તિર્નામધેયમિતીત્યસ્ય નિરર્થતા ।
એકઃ પિણ્ડો મણિશ્ચેતિ પદવૈયથ્યર્મેવ ચ

વિકારત્વવિવક્ષાયાં નચૈકનખકૃન્તનમ્ ।
સર્વકાર્ષ્ણાયસં ચ સ્યાદતઃ સાદૃશ્ય એવ ચ

વિવક્ષાત્ર તુ નિત્યત્વે પ્રાધાન્યે ચોક્તવર્ત્મના ।
પ્રાધાન્યપ્રતિપત્ત્યર્થં સૃષ્ટયાદેશ્ચૈવ વિસ્તરઃ

તસ્માત્ કેનાપિ માર્ગેણ ન વિવર્તમતં ભવેત્ ।
તદસઙ્ખયાતદોષેતં હેયમેવ શુભાર્થિભિઃ

અસઙ્ખયત્વેન દોષાણાં ગ્રન્થાધિક્યભયાદપિ ।
ઉપરમ્યતે તતો વિષ્ણુરિચ્છાપૂર્વકમશ્રમઃ ।
કરોતિ પિતૃવદ્ વિશ્વં પૂર્ણશેષગુણાત્મકઃ