Aniruddha Samhita · Chapter 21
atha ekaviṃśo'dhyāyaḥ
śrībhagavān--
mahotsavaṃ pravakṣyāmi vistareṇa tavānagha/
aṅkurāvāpanaṃ pūrva patākāropaṇaṃ tathā
kautukasyotsavaṃ paścāt utsavāraṃbhagaṃ bhavet/
snapanaṃ devadevasya yāgadīkṣāhyanantaram
catussthānārcanañcaiva homakarmāṇyanantaram/
tīrthāṅkurārpaṇañcaiva grāmasya ca baliṃ tathā
yātracotsavabimbasya tathā tīrthādhivāsanam/
tīrthasnānaṃ tataḥ kuryātpuṣpayāgamanantaram
dhvajāvarohaṇakañcaiva udvāsanabaliṃ tathā/
viṣaksenārcañcaiva karmakramamimaṃ viduḥ
utsavārambhadivasāt saptame pañcame'hani/
aṅkurasyārpaṇaṃ kuryātpūrvavaccoktavartmanā
utsavārambhadivasāt pūrvedyuśca niśāmukhe/
kautukaṃ bandhayeddhīmān tatkramaste pravakṣyate
maṇṭapaṃ samalaṃkṛtya dhvajatoraṇakumbhakaiḥ/
kramukaiḥ kadalīkāṇḍai rdarbhamālyādikai stathā
tanmadhye vedikāṃ kuryāt biṣṇuyantraṃ prakalpayet/
maṇṭapasyeśadigbhāge kumbhaṃ saṃsthāpayetsudhīḥ
pūrvavadagnipārśve tu kuṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ/
maṇḍalātpaścime bimbaṃ sthāpayettu yathāvidhi
dvārādiyajanaṃ kṛtvā catuḥ sthānārcanaṃ yajet/
kautukaṃ kārayedvidvān sauvarṇenaiva deśikaḥ
tantusūtrayutañcaiva utsavasya viśeṣataḥ/
devībhyāntu viśeṣeṇa balisnapanaberayoḥ
ācāryasya viśeṣeṇa ṛtvijānāṃ tathaiva ca/
pṛthak taṇḍulapātreṣu tāmbūlasahitaṃ nyaset
śiṣyasya śirasi sthāpya prādakṣiṇyena mandiram/
vedaghoṣasamāyuktaṃ gītavādyasamanvitam
dhānyarāśiṃ vinikṣipya ādhāropari binyaset/
puṇyāhaṃ vācayet paścāt brāhmaṇaissaha deśikaḥ
bimbaṃ saṃpūjayet paścāt pūjayet pratisarīyakam/
sūtramādāya hastābhyāṃ dhārayitvā vicakṣaṇaḥ
bandhayeddakṣiṇe haste devadevasya śārṅgiṇaḥ/
śriyo rvāmakare kuryāt ācāryasya svahastake
pūjayitvā yathāpūrva mapūpādi nivedayet/
mudgānnaṃ tu nivedyātha baliṃ dadyāt samantataḥ
śayanaṃ kalpayitvā ca śayane sanniveśayet/
uṣaḥ kālotsavaṃ kuryāt sarvaiḥ parikarai ssaha
anekadīpasaṃyuktaṃ gītavādyādisaṃyutam/
svastivācanasaṃyuktaṃ sarvamaṅgalasaṃyutam
vīdhyāvaraṇapūrvaṃ tu antarāvaraṇapaścimam/
evaṃ saṃbhrāmayitvā tu maṇṭape sanniveśayet
nṛttagītādisakalaṃ darśayitvā vicakṣaṇaḥ/
utsavārambhaṇe snāna mārabhenmantravittamaḥ
aṣṭottaraśatai rvāpi ekāśītighaṭaistu vā/
kalaśaiḥ snāpayetpaścāt cūrṇasnānaṃ samācaret
alaṃkārāsane nītvā alaṃkṛtya yathāvidhi/
yāgamaṇḍapabhūmau tu paścime sanniveśayet
śrībhūmisahitaṃ vipra balibimbasamanvitam/
yāgadīkṣāvidhiṃ vakṣye samāsādavadhāraya
maṇḍapaṃ cāgrataḥ kuryāt agrālābhe yathāruci
maṇṭapaṃ samalaṃkṛtya vitānādyairalaṃkṛtam
dhvajatoraṇa kumbhādyai rambhāpūgasamanvitaiḥ
bhitticitravicitraṃsyānmaṇḍalaṃ kārayedbudhaḥ
maṇḍalasyottare pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ/
kumbhamaṇḍalayorbāhye paritaḥ kuṇḍamācaret
pūrvādīśānaparyantaṃ kuṇḍaklaptimatha śṛṇu/
tryaśraṃ vṛttaṃ ṣaḍaśraṃ vā vasvaśraṃ vidiśaḥ kramāt
aṣṭakuṇḍavidhau vipra catuṣkuṇḍavidhiṃ śṛṇu/
aśraṃ cāpa matho vṛttaṃ padmaṃ pūrvāditaḥ kramāt
mukhyakalpe tu viprendra aṣṭakuṇḍaṃ prakalpayet/
ṛtvijo varayetpūrvaṃ kuṇḍe kuṇḍe pṛthak pṛthak
maṇḍalasya tu pūrve tu garuḍaṃ sanniveśayet/
dakṣiṇe cakrarājaṃ tu paścime baliberakam
seneśamuttare pārśve alaṃkṛtya niveśayet/
maṇḍalaṃ cakrapadmaṃ vā iṣṭasiddhipradaṃ tu vā
vāsudevākhya yantraṃ vā kārayettu yathāruci/
kumbhamaṇḍalakuṇḍantu parikumbhasamanvitam
mahākumbhasya pārśve tu vardhīnīṃ saṃniveśayet/
upakumbhasamāyukta maṣṭamaṅgalakai ryutam
pālikābhiḥ samāyuktaṃ phalai rnānāvidhairyutam/
dīrghastabakasaṃyuktaṃ kramukai rnālikerakaiḥ
vastrayugmaṃ mahākumbhe ekamanyatra yojayet/
kūrcapallavasaṃyuktaṃ śarāve sūtrasaṃyutam
śarāve tu śarāve tu nālikeraphalaṃ nyaset/
evaṃkṛtvā viśeṣeṇa dvārapūjāṃ samācaret
kumbhe saṃpūjayeddevaṃ vāsudeva manāmayam/
upakumbhe yajeddevānvāsudevādikān kramāt
anekairupacāraiśca catuṣṣaṣṭigaṇaistu vā/
kumbhe ca maṇḍale caiva prokṣaṇasnānamācaret
agnai caiva viśeṣeṇa upacāraiḥ pṛthagghuvet/
maṇḍale pūjayetpaścāt bimbaṃ saṃpūjayetparam
homakāryaṃ tataḥ kṛtvā vāsudevādi mantrataḥ/
prabhavāvyayayogena aṣṭakuṇḍeṣu homayet
tīrthāṅkurārpaṇaṃ kuryāt pūrvoktakramayogataḥ/
baliṃ kṛtvā tathā vīthyāṃ baliberasamanvitam
kumudādigaṇai ryuktaṃ gītavādyasamanvitam/
utsavaṃ yānamāropya kuñjaraṃ vā rathaṃ tu vā
śibikāṃvā viśeṣeṇa yathālabdhānurūpataḥ/
naikaiḥ parikarai ryuktaṃ bahudīpasamanvitam
antarāvaraṇapūrvaṃ vīthyāvaraṇapaścimam/
balisthāne tu saṃprāpte tāmbūlaṃ candanaṃ dadet
madhyadeśe tu saṃprāpte gaṇakrīḍāṃ samācaret/
evaṃ kṛtvā viśeṣeṇa mahāmaṇḍapamānayet
siṃhāsane niveśyātha arghyādyaiḥ paripūjayet/
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpañca dhūpakam
dīpaṃ nīrājanaṃ caiva bahunṛttaṃ pradarśayet/
vastramālyānyapohyātha snānakarma samācaret
snānānte devadeveśaṃ maṇḍape saṃniveśayet/
pūjanaṃtvatha viprenda nivedyāntaṃ samācaret
prathame syandanaṃ proktaṃ dvitīye śibikā bhavet/
tṛtīye garuḍaṃ proktaṃ caturthe rathameva ca
pañcame dolikāyānaṃ ṣaṣṭhe vai kuñjaraṃ tathā/
saptame puṣpayānaṃ syādaṣṭame cāśvavāhanam
navame kuñcaraprābhā daśame kuñjaraṃ bhavet?
tīrthādhivāsanātpūrvaṃ mṛgayādivasaṃ bhavet
mṛgayādivasātpūrvaṃ jalakrīḍāvagāhanam/
jalakrīḍādinātpūrvamudyānagamanaṃ bhavet
udyānagamanātpūrvaṃ nadīyātrāṃ samācaret/
nadīyātrādinātpūrvaṃ vrīhimānamathocyate
vrīhimānadinātpūrvaṃ vanavāsamathācaret/
yātrācotvabimbasya dvikāle cottamā bhavet
ekakālamathovāpi karturicchānurūpataḥ/
apūrvābharaṇairmālyairapūrvaiścāmbaraistathā
apūrvodyānayānādyai ryathākautuhalaṃ bhavet/
tathā viśiṣya kartavyaṃ yāvattīrthadināvadhi
tīrthasnānadinātpūrvaṃ rātrau tīrthādhivāsanam/
maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya tīrthaberaṃ samānayet
dhānyapīṭhaṃ pratiṣṭhāpya tīrthaberaṃ samānayet/
arghyādyairarcacitvātha kumbhaṃ saṃsthāpayetsudhīḥ
kumbhe tīrthaṃ samāvāhya pūjayitvā vicakṣaṇaḥ/
havirnivedayetpaścāt baliṃ dadyāt samantataḥ
rajanīcūrṇamādāyolakhale tu vinikṣipet/
ulūkhalaṃ musalaṃ caiva prakṣālyābhyarcya deśikaḥ
ācāryāvagāhanaṃ pūrvaṃ gaṇikābhiranantaram/
cūrṇena ghaṭṭanaṃ vāpi pañcakaṃ tritayantu vā
sthaṇḍile saṃpratiṣṭhāpya kūrcañcaiva vinikṣepet/
abhyarcya puṃsimantreṇa? puṇyāhaṃ caiva kārayet
punarabhyarcya deveśaṃ cūrṇasnānaṃ samācaret/
vāsudevatanuspṛṣṭaṃ cūrṇaṃ paramapāvanam
pādaspṛṣṭajalaṃ vipra gaṅgātoyasamaṃ bhavet/
tulasī candanaṃ puṣpaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām
tasmātsarvaprayatnena bhaktānāṃ ca pradāpayet/
ye vahanti pibantyaitat te ca yānti parāṃgatim
avabhṛthasnānam----
tataḥ prabhāte vimale vāsarotsavamācaret/
puraśodhanapūrvantu yathāpūrva baliṃ kṣipet
yātrāvasāne deveśaṃ mūlaberapurassaram/
mahākummasthakūrcena prokṣayenmūlamantrataḥ
pūjayā saṃpaप़ṭīkuryānmaṇḍale tu niyojayet/
vahnisthaṃ tu viśeṣeṇa pūrṇāhutipurassaram
prāyaścittāhutiñcaiva kumbhamaṇḍalapūjanam/
yathāpūrvaṃ purā kṛtvā paścātprokṣaṇamācaret
tīrthaberaṃ samāropya yānaṃ vipravarairdvija/
utsavānte samādāya kevalaṃ tīrthaberakam
ānayettīrthadeśe tu prabhāṃ tatraiva kārayet/
tīrthadeśaṃ samāsādya prabhāmadhye niveśayet
tīrthakumbhaṃ samādāya yojayettajjalaiḥ punaḥ/
tattīrthantu samabhyarcya kalaśaiḥ snāpayetprabhum
paścāttīrthaṃ tu saṃprāpya nimajya ca trithā punaḥ/
ye snāpayanti saṃprāpya gaṅgāsnānaphalaṃ labhet
sarvadānaphalañcaiva sarvatīrthaphalaṃ labhet/
svasthāne saṃniveśyātha śuddhasnānaṃ samācaret
mantrasnānaṃ tataḥ kṛtvā nīrājanamathācaret/
alaṅkārāsanaṃ nītvā havirantaṃ samarcayet
mandiraṃ prāpayeddevaṃ sarvaiḥ parikaraiḥ saha
brāhmaṇai rvedaghoṣaiścālayāvaraṇapaścimam
utsavena saha vīthyāṃ tīrthaberaṃ samānayet/
svasthāne sanniveśyātha dvāre śaṅkaṃ ninādayet
utsavaṃ maṇḍape sthāpya snāpanaṃ kārayedbudhaḥ/
alaṃkārāsane nītvā prabhūtānnaṃ nibedayet
daśame'hani saṃprāpte puṣpayāgaṃ samācaret/
sannidhau devadevasya devapārāyaṇaṃ caret
saṃhitāñcaiva śākhāñca āraṇaṃ tadanantaram/
ṛgyajussāmavedāṃśca tathāthaveṇameva ca
saṃbhāvayettato devān vastratāmbūlabhojanaiḥ/
snapanaṃ puṣpayāgārthaṃ kārayeduktavartmanā
kautukaṃ bandhayetpūrvaṃ devadevasya śārṅgiṇaḥ/
agnimaṇjalamāsādya puṣpamaṇḍalamācaret
cakrābjayantrakaṃ vāpi ācāryasya vaśāttu vā/
maṇḍalasya tu pāścātye bimbaṃ siṃhāsane nyaset
maṇḍalasyottare pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ/
devasyeśānabhāge tu viṣvaksenaṃ niveśayet
dakṣiṇe hetirājānaṃ brāhmaṇānparito nyaset/
dvārārcanaṃ tataḥ kuryāt kumbhamaṇḍalapūjanam
bimbe saṃpūjayetpaścāt aṣṭau dvādaśadhāpi vā/
ṣaṭkaṃ catuṣṭayaṃ kālaṃ pratyekantu viśeṣataḥ
arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dīpakam/
dhūpaṃcaiva nainedyaṃ tāmbūlaṃ tiladānakam
vedaṃ ślokaṃ tathā gītaṃ nṛttaṃ vādyaṃ punaḥ punaḥ/
gītantu maṅgalaṃ proktaṃ nṛttaṃ vai mārganṛttakam
pūṣpapūraṃ samāhṛtya pṛthak pātre niveśayet/
sannidhau sthāpayitvā ca puṣpapatraissamarcayet
śoṣaṇādi kriyāṃ kṛtvā arghyādyaiḥ saṃprapūjayet/
arghyaṃ gandhaṃ tathā puṣpaṃ dhūpañcaiva catuṣṭayam
sthāpayedambareṇaiva vikireddevapādayoḥ/
śilpadāsagaṇān sarvān saṃbhāvanamathācaret
candanaiścaiva tāmbūlaiḥ devavastraṃ pradāpayet/
ācāryai ssādhakaiścaiva bibhaveddeva mūrdhani
yātrāṃ ca kārayeddhīmān prādakṣiṇyena mandiram/
ekadhā vā dvidhā vāpi sthitvā dvārapradeśataḥ
stotreṇa toṣayeddevaṃ jānānāhūya deśikaḥ/
sevārthamāgatān sarvān devānṛṣigaṇānapi
vilokya devadeveśaṃ svasthāne tu visarjayet/
devaṃ garbhagṛhe nītvā svasthāne saṃniveśayet
tatkumbhantu samādāya ādhāropari vinyaset/
mūlaberaṃ samabhyarcya prokṣayenmūlamantrataḥ
Original text: aniruddhasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0